Probiotyki dla dorosłych i dzieci. Jak działa probiotyk?

W organizmie każdego człowieka żyją tryliony drobnoustrojów (zwanych mikrobiotą). Wśród nich są zarówno „dobre” (żyjące w swego rodzaju symbiozie ze swoim gospodarzem), jak i te „złe” – drobnoustroje chorobotwórcze. Obecnie najwięcej uwagi poświęca się mikrobiocie jelitowej i zależności między zaburzeniami równowagi składu i funkcji zasiedlających jelita drobnoustrojów a rozwojem chorób. Podkreśla się jednak, że każdy dysponuje indywidualną mikrobiotą – każdy z nas jest pod tym względem niepowtarzalny. Jak działają probiotyki? Jaki probiotyk dla dorosłych, a jak dla dzieci?
Probiotyki. Jak wybrać najlepszy probiotyk?
W artykule:
  • Probiotyki działają m.in. na ochronę organizmu przed kolonizacją przez patogeny oraz regulują pasaż treści jelitowej.
  • Co wybrać: probiotyk w postaci leku czy suplementu diety?
  • Jak stosować probiotyk przy antybiotyku? Działanie probiotyku przy biegunce, zespole jelita drażliwego i innych dolegliwości.

Probiotyk co to jest

Probiotyki to żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt zdrowotny.

Najczęściej stosowane w praktyce są szczepy bakterii z rodzaju Lactobacillus, Bifidobacterium, Escherichia coli i Bacillus oraz grzyby Saccharomyces boulardii.

Probiotyki są dostępne na rynku jako:

  • suplementy diety,
  • leki,
  • produkty fermentowane (np. jogurty probiotyczne),
  • składnik mleka modyfikowanego dla niemowląt.

Probiotyk działanie

Przykłady mechanizmów działania probiotyków:

  • produkcja witamin,
  • wzmacnianie (stabilizacja) bariery jelitowej,
  • metabolizm soli kwasów żółciowych,
  • aktywność enzymatyczna,
  • neutralizacja kancerogenów (czynników rakotwórczych),
  • ochrona organizmu gospodarza (np. człowieka) przed kolonizacją przez patogeny (drobnoustroje, ciało obce czy inny twory, który powodują rozwój choroby w organizmie gospodarza),
  • produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA),
  • regulacja pasażu treści jelitowej,
  • normalizacja mikrobioty (utrzymywania lub przywracania równowagi).

Dodatkowo w zależności od szczepu, probiotyki mogą:

  • mieć wpływ na układ odpornościowy,
  • mieć wpływ na układ nerwowy,
  • mieć wpływ na układ hormonalny,
  • produkować określone substancje bioaktywne.

Efekt działania probiotyku zależy od konkretnego szczepu. Skuteczność dla każdego szczepu probiotycznego musi zostać potwierdzona w badaniach klinicznych (tj. z udziałem ludzi).

Bakterie probiotyczne.

Probiotyk skuteczność

Skuteczność stosowania probiotyków potwierdzono w wielu sytuacjach klinicznych, ale zauważa się, że są one używane w znacznie szerszej grupie chorób i zaburzeń niż w tych, dla których stwierdzono faktycznie efekt ich działania.

  • Nie można odnosić wyników badania potwierdzającego skuteczność danego szczepu do efektu działania innego, który nie został zbadany w badaniach klinicznych. Efekt może być również różny w zależności od preparatu – np. czy jest to jogurt probiotyczny czy kapsułka z probiotykiem. Wydaje się to czymś oczywistym, a jednak nie jest.
  • Stosowanie probiotyków powinno być każdorazowo skonsultowane z lekarzem. Sięganie po preparaty o niepotwierdzonej skuteczności w danym zaburzeniu lub jednostce chorobowej, które mogą nie działać, bywa kosztochłonne.
  • Jeżeli na etykiecie producent podaje niepełną nazwę szczepu probiotycznego powinniśmy zastanowić się, czy nie sprzedaje nam „kota w worku” – szczepu o braku skuteczności i bezpieczeństwie potwierdzonych w badaniach klinicznych.

O skuteczności probiotyku mówimy w odniesieniu do konkretnego szczepu probiotycznego i określonej sytuacji klinicznej (tj. choroby lub zaburzenia). Efekt stosowania probiotyku jest zależny od szczepu i dawki.

Probiotyk preparat jednoskładnikowy czy wieloskładnikowy

Oprócz preparatów zawierających tylko jeden szczep probiotyczny (preparaty jednoskładnikowe), np. z Lactobacillus rhamnosus GG, dostępne są preparaty z dodatkiem innych składników, np. fruktooligosachardyów, witamin, innych szczepów probiotycznych (np. Saccharomyces boulardi) – czyli preparaty wieloskładnikowe.

Dodane składniki mogą wspomagać działanie danego szczepu probiotycznego, ale mogą też go hamować – dlatego tak ważne jest, aby skład preparatu był identyczny jak ten użyty w badaniu klinicznym potwierdzającym skuteczność jego działania. Więcej szczepów nie musi znaczyć lepiej.

Podobnie jak dla preparatów jednoskładników, efekt stosowania preparatu wieloskładnikowego (np. mieszanki szczepu probiotycznego i określonych witamin lub kilku szczepów probiotycznych) powinien zostać potwierdzony w wiarygodnych badaniach klinicznych z użyciem tego określonego preparatu w określonej dawce i u pacjentów z określoną chorobą.

Probiotyk lek czy suplement diety

Zwykle jakość probiotyków dostępnych jako lek jest lepsza niż suplementów diety (m.in. z uwagi na inny zakres regulacji prawnych). Każdy produkt należy ocenić indywidualnie, na podstawie dostępnych danych naukowych. Optymalnie warto skonsultować się z lekarzem, który doradzi konkretny preparat dobrej jakości.

Probiotyki mogą mieć postać suplementu diety.

Uważa się, że kontrola jakości preparatów zawierających probiotyki jest obecnie niewystarczająca.

Przy zakupie probiotyku należy zwrócić uwagę na:

  • nazwę szczepu probiotycznego,
  • dawkę,
  • czy jest to preparat jednoskładnikowy, czy złożony (wieloskładnikowy),
  • czy jest to lek, czy suplement diety,
  • sposób przechowywania, data ważności,
  • czy skuteczność i bezpieczeństwo danego szczepu probiotycznego potwierdzono w określonej sytuacji klinicznej (zgodnej z przeznaczeniem) w określonej dawce.

Opracowano na podstawie [2,6-8].

Probiotyk przy antybiotyku

Tradycją stało się, że recepcie na antybiotyk towarzyszy zalecenie przez lekarza odpowiedniego probiotyku. Celem tej strategii jest profilaktyka jednego z działań niepożądanych związanych z antybiotykoterapią – biegunki poantybiotykowej. Powstaje ona na skutek dysbiozy (czyli zaburzenia równowagi w składzie i ilości mikrobioty), która jest powikłaniem stosowania antybiotyków.

Probiotyk powinien być stosowany przez cały okres przyjmowania antybiotyku i zgodnie z dawką rekomendowaną przez producenta danego preparatu (identyczną z tą stosowaną w badaniach klinicznych, w których udokumentowano jej skuteczność).

Nie ma wątpliwości, że stosowanie odpowiedniego szczepu probiotycznego we właściwej dawce powinno towarzyszyć antybiotykoterapii przez cały okres jej trwania.

Probiotyk z antybiotykiem
Wskazanie Zapobieganie biegunce związanej ze stosowaniem antybiotyków
Dorośli
  • Lactobacillus rhamnosus GG
  • Saccharomyces boulardii CNCM I-745
  • Lactobacillus acidophilus CL1285 i L.casei (Bio-K CL1285)
  •  Jogurt z Lactobacillus casei DN114, L. bulgaricus, Streptococcus thermophilus
Dzieci
  • Lactobacillus rhamnosus GG
  • Saccharomyces boulardii

Opracowano na podstawie [6, 7, 10, 12].

U dorosłych alternatywą jest jogurt zawierający trzy szczepy probiotyczne – Lactobacillus casei DN114, Lactobacillus bulgaricus i Streptococcus thermophilus, którego skuteczność (w porównaniu z placebo) potwierdzono w dobrej jakości badaniu klinicznym.

Probiotyk na biegunkę

Biegunka biegunce nierówna. Efekt danego szczepu probiotycznego powinien być potwierdzony w określonym typie biegunki (danej chorobie). Poniżej zamieszczono dwa wskazania, gdzie stosowanie probiotyków jest rekomendowane – widać, że zakres szczepów, które są skuteczne w łagodzeniu biegunki o odmiennej przyczynie różni się.

Probiotyk a biegunka
Wskazanie Leczenie ostrego nieżytu żołądkowo-jelitowego

Leczenie ostrej biegunki infekcyjnej

Dorośli
  • Lactobacillus rhamnosus GG
  • Saccharomyces boulardii CNCM I-745
Dane niespójne.
Dzieci
  • Lactobacillus rhamnosus GG
  • Saccharomyces boulardii
  • Lactobacillus rhamnosus GG
  • Saccharomyces boulardii
  • Lactobacillus reuteri DSM 17938

Stosowanie probiotyków nie jest zalecane w zapobieganiu biegunce podróżnych.

Opracowano na podstawie [6, 7].

Probiotyki na biegunkę.

Probiotyk na inne dolegliwości

Probiotyk na zespół jelita drażliwego

Obecnie brak silnych dowodów naukowych do stosowania probiotyków w zespole jelita drażliwego, choć istnieją badania wskazujące na prawdopodobny korzystny wpływ niektórych szczepów probiotycznych, jak i pewnych preparatów złożonych.

Szczepy probiotyczne, które mają prawdopodobny korzystny udział w łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego u osób dorosłych:

  • Lactobacillus plantarum DSM 9843 (299v),
  • Bifidobacterium bifidum MIMBb75,
  • Bifidobacterium infantis 35624,
  • Bifidobacterium lactis,
  • Escherichia coli DSM17252,
  • Lactobacillus acidophilus SDC 2012, 2013.

Również obiecujące wyniki pojawiły się dla kilku preparatów złożonych (mieszanki kilku szczepów probiotycznych, nie wymieniono ich w tym artykule).

Opracowano na podstawie [6, 13].

U dzieci z zaburzeniami czynnościowymi przebiegającymi z bólem brzucha (w tym zespole jelita drażliwego), dotychczasowe badania kliniczne wskazują na możliwą skuteczność szczepu Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus reuteri DSM 17938 i mieszanki szczepów dostępnych na rynku pod nazwą VSL#3.

Zaznacza się jednak, że istnieje konieczność dalszych badań dotyczących wpływu stosowania probiotyków na objawy zespołu jelita drażliwego.

Wyniki badań w odniesieniu do skuteczności probiotyków w leczeniu zespołu jelita drażliwego „balansują na granicy istotności statystycznej”, dlatego powinny być przyjmowane pod opieką lekarza.

Terapia zespołu jelita drażliwego nie jest prosta, dlatego tak ważna jest opieka specjalisty. Zna on rozpoznanie i przebieg choroby pacjenta, potrafi zapewnić mu odpowiednią edukację i zaproponować najbardziej dopasowane leczenie zgodnie z aktualnym stanem wiedzy naukowej, z uwzględnieniem wskazań i przeciwwskazań.

W razie braku odpowiedzi na dane leczenie, może też zalecić opcję alternatywną. Pierwszym krokiem terapii są modyfikacje dietetyczne i stylu życia – probiotyki są jedną z nich, ale nie jedyną. Zaleca się też m.in.: olejek z mięty pieprzowej, dietę niskofodmapową – z ograniczeniem węglowodanów łatwo fermentujących, w tym: mono-, di- i oligosacharydów oraz polioli (tzw. FODMAP); aktywność fizyczną czy metody radzenia sobie ze stresem. Dostępne jest także leczenie farmakologiczne.

Zespół jelita drażliwego jest niestety chorobą o jeszcze słabo poznanym mechanizmie – w konsekwencji istnieje również ograniczona liczba metod leczenia. Postępowanie terapeutyczne często opiera się na metodzie prób i błędów.

Zespół jelita drażliwego jest głównie postrzegany jako zaburzenie związane z tzw. osią mózg-jelito, na które składają się czynniki psychiczne, środowiskowe i fizyczne – np. stres, depresja, zaburzenia lękowe, zmiana składu i ilości mikroflory jelitowej, zespół przerostu flory bakteryjnej jelita cienkiego (tzw. SIBO), spożywanie żywności bogatej w węglowodany łatwo fermentujące (tzw. FODMAP), przebyta infekcja, występowanie nadwrażliwości trzewnej i zaburzenie pasażu treści jelitowej.  

Psychobiotyki na zespół jelita drażliwego

Psychobiotyki to żywe drobnoustroje, które spożywane w odpowiedniej dawce, przynoszą korzyść zdrowotną u pacjentów z zaburzeniem lub chorobą na tle psychicznym.

W patogenezie zespołu jelita drażliwego dopatruje się roli tzw. osi mózg-jelito. Mechanizm działania wciąż w dużej mierze jest niejasny. Wykazano, że pewne drobnoustroje produkują neuroprzekaźniki np. serotoninę czy kwas gamma-aminomasłowy, które działają właśnie w obrębie osi mózg-jelito.

Obecnie badania dotyczące psychobiotyków odnoszą się głównie do pacjentów z zespołem jelita drażliwego, np. Bifidobacterium longum NCC3001, dla którego wykazano zmniejszenie ciężkości depresji i poprawę jakości życia, czemu towarzyszyły zmiany w obrębie stężeń neuroprzekaźników.

Probiotyki na zaparcia

W zaparciach czynnościowych probiotyki obecnie nie są zalecane, zarówno u dzieci jak i dorosłych.

Probiotyki na kolkę niemowlęcą

W przypadku kolki niemowlęcej wykazano, że pewien szczep probiotyczny – Lactobacillus reuteri DSM17938 - redukuje czas płaczu u niemowląt, ale tylko tych karmionych piersią (nie preparatem mlekozastępczym).

Stosowanie tego samego szczepu probiotycznego przez pierwsze 3 miesiące życia niemowlęcia skracało czas płaczu w 3. miesiącu (zapobiegało kolce).

Probiotyki na otyłość

Żaden probiotyk nie jest obecnie zalecany ani w zapobieganiu, ani leczeniu otyłości.

Probiotyki a choroby alergiczne

Nie potwierdzono skuteczności stosowania probiotyków w zapobieganiu astmie, egzemie i wypryskowi u dzieci. Obecnie dane są niejednoznaczne w odniesieniu do leczenia i zapobiegania pozostałym chorobom alergicznym.

Probiotyki na zaburzenia trawienia laktozy

Wykazano, że spożywanie jogurtu zawierającego dwa szczepy probiotyczne – Streptococcus thermophilusLactobacillus delbreuckii subsp bulagricus wpływa korzystnie na trawienie laktozy i łagodzi objawy nietolerancji u osób dorosłych.

Probiotyki a odporność

Istnieją dane sugerujące, że pewne szczepy probiotyczne mogą mieć korzystny wpływ na odpowiedź układ odpornościowego (np. Lactobacillus rhamnosus GG w zapobieganiu biegunki szpitalnej u dzieci).

Probiotyki bezpieczeństwo

Decyzję o zastosowaniu probiotyku w danej sytuacji klinicznej powinien podjąć lekarz, który zna rozpoznanie i przebieg choroby pacjenta, wskazania do zastosowanie danego szczepu probiotycznego w określonym stanie chorobowym i ewentualne przeciwwskazania (tj. koszt leczenia, preferencje pacjenta, stan obniżonej odporności). Probiotyki są uznawane za bezpieczne, ale ich użycie powinno być rozważone indywidualnie u osób z grupy ryzyka (np. u osób z obniżoną odpornością).

Mikrobiota jelitowa

Jelita zasiedla nawet 104 drobnoustrojów. „Dobre” bakterie wspierają organizm gospodarza m.in. przez tworzenie bariery przed patogenami i stymulowanie układu odpornościowego. Łączy je zatem związek oparty na obopólnej korzyści (tzw. symbiozie). Kształtowanie mikrobioty jelitowej rozpoczyna się już po urodzeniu.

Czynniki, które wpływają na skład mikrobioty jelitowej:

  • rodzaj porodu (naturalny a cięcie cesarskie),
  • sposób karmienia (naturalne a sztuczne lub mieszane),
  • antybiotykoterapia (lekami, które nie wchłaniają się w przewodzie pokarmowym),
  • ekspozycja na czynniki środowiskowe (w domu lub szpitalu),
  • przyjmowanie probiotyków, prebiotyków i substancji bioaktywnych (np. laktoferyny),
  • transplantacja mikrobioty przewodu pokarmowego (tzw. przeszczep kału),
  • dieta.

Dysbioza, czyli zaburzenie równowagi składu i liczebności mikrobioty zostało odkryte w wielu chorobach – nie potwierdza to co prawda związku przyczynowo-skutkowego, ale wskazuje na możliwe powiązanie, m.in. z:

  • chorobami zapalnymi jelit (np. Leśniowskiego-Crohna),
  • zespołem jelita drażliwego,
  • chorobami alergicznymi,
  • celiakią,
  • otyłością,
  • zaburzeniami ze spektrum autyzmu,
  • zespołem nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD),
  • zespołem metabolicznym,
  • niealkoholowym stłuszczeniem wątroby,
  • zaburzeniami odżywiania.

Prebiotyk, synbiotyk i postbiotyk - różnice

  • Prebiotyk to składnik selektywnie wykorzystywany przez drobnoustroje zasiedlające dany organizm (np. człowieka), przynoszący korzyści zdrowotne. Jest to składnik żywności (np. oligofruktoza, inulina, laktuloza, oligosacharydy mleka kobiecego i galaktooligosacharydy), który nie jest trawiony przez gospodarza, a stanowi swoisty pokarm dla zasiedlających go drobnoustrojów i w ten sposób przynosi korzyść dla zdrowia. Efekt może być różny dla każdego prebiotyku.
  • Synbiotyk to produkt, który zawiera zarówno probiotyk, jak i prebiotyk, przynoszący korzyść zdrowotną.
  • Postbiotyki to składniki bioaktywne wytwarzane przez drobnoustroje probiotyczne lub powstające w wyniku rozpadu ich komórek, przynoszące korzyść zdrowotną (np. kwas masłowy, krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe).

Referencje:

  1. Brody H. The gut mirobiome. Nature 2020; 577: 5.
  2. Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp.: Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat. Rev. Gastroenterol. Hepatol., 2014; 11: 506–514.
  3. Szajewska H. Zapytaj eksperta. Probiotyki. Medycyna Praktyczna, https://www.mp.pl/artykuly/36953,zapytaj-eksperta-probiotyki (dostęp: 03.02.2020 r.).
  4. Gibson G.R. i wsp. Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology 2017 491-502
  5. Aguilar-ToaláE., Garcia-Varela R., Garcia H. i wsp. Postbiotics: an devolving term within the functional foods field. Trends in Food Science & Technology 2018; 75; 105-114.
  6. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines. Probiotics and prebiotics. February 2017.
  7. Szajewska H. Probiotyki – aktualny stan wiedzy i zalecenia dla praktyki klinicznej, https://www.mp.pl/gastrologia/wytyczne/168224,probiotyki-aktualny-stan-wiedzy-i-zalecenia-dla-praktyki-klinicznej (dostęp: 05.02.2020 r.).
  8. Patient education: probiotics (the basics). UpToDate, Topic 16894 Version 9.0.
  9. Kolaček S., Hojsak I., Canani R.B. i wsp.; ESPGHAN Working Group for Probiotics and Prebiotics: Commercial probiotic products: a call for improved quality control. A Position Paper by the ESPGHAN Working Group for Probiotics and Prebiotics. Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 2017; doi: 10.1097/MPG.0 000 000 000 001 603
  10. Szajewska H., Canani R.B., Guarino A. i wsp. Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children. JPGN 2016; 62(3): 495-506.
  11. Mach T., Mrukowicz J. Biegunka związana z antybiotykoterapią. Medycyna Praktyczna Interna, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.24.1.3. (dostęp: 05.02.2020 r.).
  12. Hickson M., D'Souza A.L., Muthu N. i wsp.: Use of probiotic Lactobacillus preparation to prevent diarrhoea associated with antibiotics: randomised double blind placebo controlled trial. BMJ, 2007; 335: 80–83.
  13. Pietrzak A., Skrzydło-Radomańska B., Mulak A. i wsp. Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita drażliwego. Gastroenterology Review 2018; 13(4).
  14. Weizman Z., Abu-Abed J., Binsztok M. Lactobacillus reuteri DSM 17938 for the Management of Functional Abdominal Pain in Childhood: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial. J Pediatr. 2016 Jul; 174: 160–164.e1.
  15. Romano C., Ferrau’ V., Cavataio F., Iacono G., Spina M., Lionetti E. i wsp. Lactobacillus reuteri in children with functional abdominal pain (FAP). J Paediatr Child Health. 2014 Oct; 50(10): E68-71.
  16. Guandalini S., Magazzù G., Chiaro A., La Balestra V., Di Nardo G., Gopalan S. i wsp. VSL#3 improves symptoms in children with irritable bowel syndrome: a multicenter, randomized, placebo-controlled, double-blind, crossover study. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2010 Jul;51(1): 24–30
  17. Horvath A., Dziechciarz P., Szajewska H. Meta-analysis: Lactobacillus rhamnosus GG for abdominal pain-related functional gastrointestinal disorders in childhood. Aliment Pharmacol Ther. 2011 Jun 1; 33(12): 1302–10
  18. DynaMed [Internet]. Ipswich (MA): EBSCO Information Services. 1995 - . Record No. T113627, Irritable Bowel Syndrome (IBS); [updated 2018 Nov 30, cited place cited date here]. Available from https://www.dynamed.com/topics/dmp~AN~T113627.
  19. Ford A.C., Lacy B.E., Talley N.J. Irritable Bowel Syndrome. N Engl J Med. 2017 Jun 29;376(26):2566-2578
  20. Ford A.C., Moayyedi P., Lacy B.E. i wsp. Task Force on the Management of Functional Bowel Disorders. American College of Gastroenterology monograph on the management of irritable bowel syndrome and chronic idiopathic constipation. Am J Gastroenterol. 2014 Aug;109 Suppl 1: 2-26.
  21. Rajindrajith S., Zeevenhooven J., Devanarayana N.M., Perera B.J.C., Benninga M.A. Functional abdominal pain disorders in children. Expert review of gastroenterology & hepatology. 2018; 12(4): 369-90.
  22. Newlove‐Delgado T.V., Martin A.E., Abbott R.A., Bethel A., Thompson‐Coon J., Whear R. i wsp. Dietary interventions for recurrent abdominal pain in childhood. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2017(3).
  23. Smith P.A. The tantalizing links between gut microbes and the brain. Nature, 2015; 526 (7573): 312–314
  24. Dinan T.G., Stanton C., Cryan J.F. Psychobiotics: a novel class of psychotropic. Biol. Psychiatry, 2013; 74 (10): 720–726
  25. Pinto-Sanchez M.I., Hall G.B., Ghajar K. i wsp. Probiotic Bifidobacterium Longum NCC3001 reduces depression scores and alters brain activity: a pilot study in patients with irritable bowel syndrome. Gastroenterology 2017; 153(2): 448-459.
  26. Sung V., D’Amico F., Cabana M.D. i wsp. Lactobacillus reuteri to treat infant colic: a meta-analysis. Pediatrics 2018; 141(1): e20171811.
  27. Indrio F., Di Mauro A., Riezzo G. Prophylactic use of a probiotic in the prevention of colic, regurgitation, and functional constipation: a randomized clinical trial. JAMA Pediatr 2014; 168(3): 228-233.
  28. Szajewska H. Mikrobiota i jej modyfikacje. Medycyna Praktyczna Pediatria, https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/postepy/180254,mikrobiota-i-jej-modyfikacje (dostęp: 05.02.2020 r.).
  29. EFSA Panel on Dietetic Products N and A (NDA). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to live yoghurt cultures and improved lactose digestion (ID 1143, 2976) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA J. 2010 Oct 1;8(10):n/a-n/a.
  30. Boyle R.J., Robins-Browne R.M., Tang M.L.L. Probiotic use in clinical practice: what are the risks? Am J Clin Nutr 2006; 83: 1256-64.
  31. Putignani L., Del Chierico F., Petrucca A. i wsp. The human gut microbiota: a dynamic interplay with the host from birth to senescence settled during childhood. Pediatric RESEARCH 2014; 76(1): 2-10.
Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor Mgr Agata Stróżyk, Młodszy Specjalista ds. Informacji Medycznej, dietetyk kliniczny, sportowy i pediatryczny
Data dodania 18.02.2020
Data ostatniej aktualizacji 21.02.2020