Zespół jelita drażliwego (IBS) - objawy, przyczyny i leczenie

Zespół jelita drażliwego (z ang. Irritable Bowel Syndrome – IBS) jest przewlekłą chorobą przewodu pokarmowego o charakterze czynnościowym. Polega ona na nawracających zaburzeniach pracy jelit i ich nadreaktywności, niezwiązanych ze zmianami organicznymi lub biochemicznymi w organizmie.
Zespół jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego - kto choruje

Szacuje się, że na zespół jelita drażliwego cierpi 10-15% ludzi na całym świecie (a w krajach wysoko rozwiniętych jest to nawet do 20%, co powoduje, że choroba ta urasta do rangi choroby cywilizacyjnej).

Zespół jelita drażliwego (ZJD) może się ujawnić już w okresie dojrzewania, a większość przypadków rozpoznaje się u osób do 45. roku życia. Ponad dwukrotnie częściej stwierdzany jest u kobiet, co jednak nie musi wynikać z ich większej zachorowalności, ale częstszego zgłaszania się po poradę lekarską.

Uważa się, że ogólnie – mimo dokuczliwych objawów – wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych, gdyż chorzy często nie szukają pomocy medycznej.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

Przyczyny zespołu jelita drażliwego nie są wystarczająco wyjaśnione i nie został wskazany decydujący czynnik wyzwalający objawy – jest to zatem schorzenie idiopatyczne. Wyróżnia się jednak grupę czynników mogących przynajmniej w części odpowiadać za stan chorobowy.

Przyczyny IBS

  • uwarunkowania genetyczne – ryzyko wystąpienia dolegliwości jest większe, jeśli choroba wystąpiła u członków rodziny,
  • specyficzne nawyki żywieniowe – m.in. dieta uboga w błonnik, a bogata w tłuszcze, przejadanie się, nadużywanie alkoholu i kofeiny,
  • przebycie różnego typu infekcji jelitowych, wywoływanych przez bakterie, pierwotniaki, pasożyty i wirusy, skutkujących zaburzeniami czucia trzewnego,
  • czynniki psychologiczne, których rola jest coraz bardziej doceniana – czynnikiem wyzwalającym bywa silny stres oraz zaburzenia psychiczne, jak depresja, nerwica, hipochondria, bulimia czy anoreksja.

Zdarza się, że zespół jelita drażliwego pojawia się w następstwie:

  • operacji w obrębie jamy brzusznej,
  • nadużywania leków przeczyszczających,
  • stosowania antybiotyków negatywnie oddziałujących na florę bakteryjną jelit.

Objawy zespołu jelita drażliwego

Do objawów zespołu jelita drażliwego należą:

  • silne skurczowe bóle brzucha (najczęściej w lewym podbrzuszu),
  • zaburzenia rytmu wypróżnień (zaparcia i biegunki, również naprzemiennie).

Ze względu na rodzaj dominujących objawów wyróżnia się trzy postacie zespołu jelita drażliwego:

  • IBS z przewagą biegunki,
  • IBS z przewagą zaparć,
  • postać mieszaną - gdy częstość biegunki i zaparć jest zbliżona.

IBS z przewagą biegunki charakteryzuje się oddawaniem luźnego lub wodnistego stolca co najmniej 3 razy na dobę. Biegunka może być poprzedzona bólem brzucha, ustępującym po wypróżnieniu.

W przypadku IBS z przewagą zaparcia stolec jest twardy lub grudkowaty, a wypróżnienia występują rzadziej niż 3 razy w tygodniu i wymagają wysiłku.

W przebiegu zespołu jelita drażliwego mogą pojawiać się również:

  • wymioty,
  • wzdęcia,
  • odbijanie,
  • wczesne uczucie pełności po posiłku,
  • pieczenie w nadbrzuszu,
  • uczucie zalegania pokarmu w żołądku,
  • obecność śluzu w stolcu,
  • bóle głowy,
  • uczucie zmęczenia i niepokoju, dyskomfort psychiczny.

Objawy zespołu jelita wrażliwego

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego ustala lekarz na podstawie:

  • wnikliwego wywiadu,
  • oceny objawów,
  • diagnostyki mającej na celu wykluczenie innych chorób, dających podobny obraz kliniczny.

Lekarz powinien zwrócić szczególną uwagę na nieprawidłowości w badaniu fizykalnym oraz na informacje o rodzinnym występowaniu nowotworów i chorób zapalnych jelita grubego.

Według Kryteriów Rzymskich IV z 2016 roku zespół jelita drażliwego diagnozowany jest, gdy nawracający ból w obrębie jamy brzusznej trwa przynajmniej jeden dzień w tygodniu w ciągu ostatnich 3 miesięcy i towarzyszą mu co najmniej dwie cechy spośród poniższych:

  • jest zależny od wypróżnienia,
  • wiąże się ze zmianą częstości wypróżnień,
  • nastąpiła zmiana konsystencji stolca.

Ważną cechą zespołu jelita drażliwego jest to, że bóle i biegunka nie występują w nocy. W przebiegu tej choroby nie stwierdza się również objawów alarmowych, takich jak:

  • obecność krwi w stolcu,
  • utrata wagi,
  • anemia,
  • gorączka.

Choroby podobne do zespołu jelita drażliwego

Istnieją choroby, w których przebiegu występują podobne objawy, jak w zespole jelita drażliwego.

Choroby podobne do IBS w postaci z przewagą biegunki

Zespół jelita drażliwego jest przewlekłą chorobą przewodu pokarmowego

Choroby podobne do IBS w postaci z przewagą zaparcia

Badania stosowane w diagnostyce różnicującej

  • podstawowe badania laboratoryjne z krwi: morfologia, OB, inne parametry biochemiczne,
  • badanie kału na obecność krwi utajonej,
  • badanie parazytologiczne i posiew kału,
  • test nietolerancji laktozy i innych nietolerancji (w tym glutenu) lub alergii pokarmowych,
  • badanie endoskopowe (kolonoskopia) u osób po 45. roku życia lub z rakiem jelita grubego w rodzinie.

Czasami konieczne są również inne badania, takie jak:

Leczenie zespołu jelita drażliwego

Podstawą leczenia zespołu jelita drażliwego jest nawiązanie dobrej relacji między lekarzem a pacjentem. Leki odgrywają rolę wspomagającą. Leczenie zespołu jelita drażliwego polega przede wszystkim na łagodzeniu jego objawów, ponieważ często trudne jest znalezienie czynnika wywołującego i tym samym leczenie przyczynowe.

Postępowanie lecznicze obejmuje zarówno przyjmowanie środków farmakologicznych jak i – konieczną do uzyskania zadowalających efektów terapeutycznych – zmianę diety oraz stylu życia.

Leki stosowane przy zespole jelita drażliwego

  • rozkurczowe: hioscyjamina, dicyklomina, atropina, skopolamina,
  • przeciwbiegunkowe: loperamid lub difenoksylat z atropiną,
  • przeciw zaparciom: laktuloza, glikol polietylenowy, preparaty senesu,
  • przeciw wzdęciom: objawowo simetikon oraz rifaksymina, jako lek redukujący populację flory fermentującej, proteolitycznej,
  • przeciwdepresyjne, żeby podwyższyć próg czucia trzewnego i leczyć depresję: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) lub selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI),
  • antybiotyki jelitowe i/lub probiotyki (w przypadkach, gdy przyczyną zespołu jelita drażliwego są zaburzenia flory bakteryjnej jelit).

Dieta w zespole jelita drażliwego

Postępowanie dietetyczne jest integralną częścią leczenia zespołu jelita drażliwego.

Zalecenia żywieniowe w IBS

  • jeść pięć posiłków dziennie, w regularnych odstępach czasowych,
  • wykluczyć z diety sorbitol, mannitol i fruktozę,
  • ograniczyć spożywanie produktów wzdymających, jak rośliny strączkowe, kapusta, cebula i czosnek,
  • unikać potraw zawierających duże ilości węglowodanów, które nie rozkładają się w przewodzie pokarmowym (tzw. produkty z grupy FODMAP),
  • ograniczyć spożycie alkoholu, mocnej kawy i herbaty,
  • przygotowywać potrawy dusząc je lub gotując, a unikać smażenia.

W zależności od rodzaju dominujących objawów, konieczna jest modyfikacja jadłospisu.

Dieta w IBS w postaci z przewagą zaparcia

  • picie wystarczających ilości wody, nawet 2 l dziennie,
  • spożywanie produktów bogatych w błonnik pokarmowy (np. płatków owsianych, otrąb, owoców, zwłaszcza suszonych, warzyw, pieczywa pełnoziarnistego), który zwiększa masę stolca i skraca czas jego przechodzenia przez jelita, ułatwiając regularne wypróżnienia,
  • ograniczenie spożycia czerwonego wina, kakao, czekolady, potraw z białej mąki oraz soli kuchennej.

Dieta w IBS w postaci z przewagą biegunki

  • stosowanie diety ubogoresztkowej, zawierającej mało błonnika,
  • ograniczenie spożycie tłuszczu, zwłaszcza zwierzęcego,
  • kontrola pokrycia zapotrzebowania na witaminy i sole mineralne, w związku z upośledzonym wchłanianiem.

Skurczowe bóle brzucha mogą byc objawem zespołu jelita drażliwego

Zioła w zespole jelita drażliwego

Wspomagająco w zespole jelita drażliwego można stosować zioła.

Zioła przy wzdęciach i zaparciach

  • mięta pieprzowa,
  • rumianek,
  • koper włoski,
  • imbir.

Zioła przy skurczowych bólach jelit

  • kozłek lekarski,
  • chmiel zwyczajny,
  • melisa.

Popularną korę kruszyny i liść senesu należy wykorzystywać z umiarem i krótkotrwale, ponieważ stosowane przewlekle mogą nasilać objawy choroby.

Umiarkowana, regularna aktywność fizyczna przynosi poprawę u wielu pacjentów, działając pobudzająco na perystaltykę jelit (co jest korzystne dla osób cierpiących na zaparcia) oraz oddziałując korzystnie na stan psychiczny.

Rokowanie i powikłania zespołu jelita drażliwego

Uważa się, że całkowite wyleczenie zespołu jelita drażliwego nie jest możliwe.

Choroba ma charakter przewlekły i nawrotowy, jednak ze względu na łagodny przebieg nie prowadzi do wyniszczenia i nie daje istotnych powikłań.

Zapobieganie zespołowi jelita drażliwego

Nie istnieje pewny sposób na zapobiegnięcie zespołowi jelita drażliwego. Jako czynniki zmniejszające prawdopodobieństwo wystąpienia objawów można wymienić:

  • zapobieganie infekcjom jelitowym, zwłaszcza w czasie podróży, poprzez zachowanie odpowiedniej higieny lub szybkie leczenie „biegunki podróżnych” rifaksyminą,
  • unikanie stresu i napięć emocjonalnych lub nauka radzenia sobie z nimi,
  • stosowanie zbilansowanej, zróżnicowanej diety, zawierającej błonnik pokarmowy, wykluczającej pokarmy drażniące,
  • ograniczenie picia alkoholu oraz kawy naturalnej.

Zalecane postępowanie w zespole jelita drażliwego

Kiedy lekarz zdiagnozuje zespół jelita drażliwego, zaleca się postępowanie według jego wytycznych, ze szczególnym uwzględnieniem wprowadzenia odpowiedniego sposobu żywienia.

Innym istotnym aspektem jest dbałość o stan psychiczny i – w razie potrzeby – konsultacja z psychologiem lub psychiatrą.

Źródła:

"Leczenie dietetyczne pacjentów z zespołem jelita nadwrażliwego" Wasiluk D., Ostrowska L.; Nowa Medycyna, 3/2010, s. 89-95

"Epidemiologia dolegliwości brzusznych w polskiej populacji" Ziółkowski B. A, Pacholec A., Kudlicka M., Ehrmann A., Muszyński J.; Przegląd Gastroenterologiczny, 7/2012, s. 20–25

"Zespół jelita drażliwego – nowe spojrzenie na etiopatogenezę" Nehring P., Mrozikiewicz-Rakowska B., Krasnodębski P., Karnafel W.; Przegląd Gastroenterologiczny, 6/2011, s. 17–22

"Rola czynników psychologicznych w patogenezie chorób czynnościowych przewodu pokarmowego" Marcinkowska-Bachlińska M., Małecka-Panas E.; Przewodnik Lekarza, 1/2007, s. 56-75

Dowiedz się więcej:

Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego

https://journals.viamedica.pl/gastroenterologia_kliniczna/article/view/29310/24062

Ocena znaczenia wybranych czynników psychobiologicznych w powstawaniu i przebiegu zespołu jelita nadwrażliwego

http://old.ipin.edu.pl/ppn/archiwum/2006/2/t15n2_3.pdf

Rola nietolerancji pokarmowych w powstawaniu objawów zespołu jelita nadwrażliwego u dorosłych

https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/17990

konsultacja merytoryczna dr n. med. Włodzimierz Zych, gastroenterolog
Data dodania 13.09.2017
Data ostatniej aktualizacji 17.01.2019