Schizofrenia – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Czym jest schizofrenia?

Schizofrenia jest przewlekłą chorobą psychiczną. Tradycyjnie wyróżnia się kilka podtypów tej choroby: schizofrenię paranoidalną, rezydualną, hebefreniczną i katatoniczną. Obecnie Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w publikacjach zawierających klasyfikację zaburzeń psychicznych DSM-5 zrezygnowano z podziału schizofrenii na podtypy.

Choroba często przebiega w formie „zaostrzeń” objawów występujących co pewien czas. Ponadto cierpiący na schizofrenię mają duże problemy z oceną własnej wartości oraz świata, który ich otacza. 

Płeć nie odgrywa tutaj znaczącej roli, zarówno kobiety, jak i mężczyźni mają takie samo prawdopodobieństwo zachorowania. Według przeprowadzonych badań na świecie na schizofrenię choruje około 24 milionów osób.

Przyczyny schizofrenii - czy schizofrenia jest dziedziczna?

Dokładne przyczyny choroby nie są znane, ciągłe badania wskazują na złożoność czynników wpływających na przyczynę choroby. Są to:

• czynniki biologiczne,
• społeczne,
• psychologiczne
• środowiskowe.

Przyczyn schizofrenii doszukuje się w zaburzeniach równowagi pomiędzy chemicznymi substancjami znajdującymi się w mózgu, a uwarunkowanymi czynnikami genetycznymi i środowiskowymi.

Pewne jest to, że większe prawdopodobieństwo zachorowania na schizofrenię mają osoby, które posiadają w najbliższej rodzinie osobę chorą – rodzice wraz z rodzeństwem mają aż dziesięciokrotnie wyższe prawdopodobieństwo zachorowania. Warto pamiętać, że nie ma jednej przyczyny schizofrenii. Choroba jest niezwykle złożona i wpływa na nią kombinacja wielu czynników: od pochodzenia po życiowe zdarzenia, środowisko czy anatomię mózgu.

Jakie objawy daje schizofrenia

Typowe objawy można przedstawić jako 4A. Skrót ten rozwija się jako:

• Ambiwalencja - poza ambiwalencją (współistnieniem sprzecznych uczuć), dla schizofrenii charakterystyczne są także inne objawy „ambi”, czyli ambitendencja (współistnienie sprzecznych dążeń) oraz ambisentencja (współistnienie sprzecznych sądów).
• Autyzm - przejawia się zamknięciem w sobie, odwróceniem się od rzeczywistości i koncentracją na życiu wewnętrznym.
• Afekt tępy - to inaczej sztywność emocjonalna, w której skąpość ekspresji nie odzwierciedla przeżyć wewnętrznych.
• Asocjacja zaburzenia - zaburzenia asocjacji charakteryzują się rozkojarzeniem, brakiem logicznego związku pomiędzy słowami czy zdaniami, mimo że zachowana jest sprawność intelektualna i świadomość chorego.

Pierwsze objawy schizofrenii

Do objawów poprzedzających pierwszy epizod schizofrenii (tzw. objawów prodromalnych) zalicza się:

• zaburzenia uwagi;
• zmniejszenie napędu psychoruchowego i motywacji do działania;
• zaburzenia snu;
• obniżony nastrój;
• lęk;
• drażliwość;
• podejrzliwość;
• upośledzenie w pełnieniu ról;
• wycofanie się z kontaktów społecznych;
• zaniedbanie ubioru i higieny.

Wymienione wyżej objawy często przypisuje się je młodemu wiekowi, zmianie środowiska czy zawirowaniom emocjonalnym związanym z pokwitaniem. Zdiagnozowanie niepokojących objawów jest istotne w każdym przypadku, a zwłaszcza u osoby należącej do grupy ryzyka wystąpienia schizofrenii.

Schizofrenia – objawy pozytywne

Objawy pozytywne wiążą się z „nadmiarem”. Ta grupa symptomów jest też nazywana wytwórczymi i psychotycznymi:

1. Omamy - to spostrzeżenia nieistniejących bodźców zmysłowych, np. głosów, przedmiotów czy osób. Towarzyszy im przekonanie, że doznania te odpowiadają rzeczywistości. Najbardziej charakterystyczne dla schizofrenii są: 

• omamy słuchowe (np. szumy, stuki. głosy dyskutujące o chorym, komentujące jego zachowanie, nakazujące oraz ugłośnienie myśli);
• omamy czucia ustrojowego (m.in. uczucie popychania, ciągnięcia). 

2. Urojenia - tak nazywa się fałszywe sądy pochodzenia chorobowego, niekorygowalne i nieuwarunkowane kulturowo. Typowe dla schizofrenii są tzw.:

• urojenia dziwaczne (o treści całkowicie niemożliwej). Wiążą się one z odsłonięciem, nasyłaniem czy zabieraniem myśli, owładnięciem, zmianą świata lub zmianą osoby;
• urojenia ksobne (polegające na poczuciu, że niezwiązane z chorym wydarzenia są dla niego znakiem czy sygnałem);
• urojenia prześladowcze, wielkościowe, małej wartości i winy.

3. Objawy dezorganizacji - należą do nich m.in.:

• „ambi” (wewnętrznie sprzeczne wypowiedzi i działania, których nielogiczności chory nie widzi);
• chaotyczne zachowanie i rozkojarzenie (splątanie wątków i zaburzenie spójności toku myślenia oraz wypowiedzi).

Schizofrenia - objawy depresyjne

U chorych na schizofrenię obserwuje się także objawy depresyjne. Należą do nich:

• smutek lub przygnębienie;
• zniechęcenie;
• niska samoocena;
• anhedonia (niemożność odczuwania przyjemności);
• myśli samobójcze.

Szacuje się, że wskaźnik samobójstw w tej grupie chorych wynosi około 10 proc.

Jak zdiagnozować schizofrenię?

Chorobę może prawidłowo zdiagnozować i leczyć tylko lekarz specjalista psychiatrii. Należy się do niego zgłosić, gdy tylko zauważymy któryś z wyżej wymienionych objawów. Również, jeżeli ktoś z naszych znajomych da nam sygnał, że w ostatnim czasie kontakt z nami jest utrudniony, staliśmy się bardziej obojętni na wszystko, a dodatkowo ktoś z naszej rodziny choruje na schizofrenię – należy zgłosić się do specjalisty.

Czasami podczas zaostrzenia objawów, jeżeli zwrócimy osobie chorej uwagę dotyczącą jej zachowania, możemy spotkać się z niechęcią lub agresją z jej strony. Spowodowane jest to odrzuceniem od siebie myśli o jakiejkolwiek chorobie psychicznej, co daje jasny znak, że wizyta u specjalisty powinna odbyć się jak najszybciej.

Na pierwszej wizycie, podczas rozmowy psychiatra może jeszcze nie zdiagnozować jednoznacznie schizofrenii. Przy rozpoznaniu i różnicowaniu choroby, jaką jest schizofrenia często nie wystarczy przeprowadzenie rozmowy, lekarz musi wykluczyć ewentualne zmiany neurologiczne czy nowotworowe w mózgu, kierując pacjenta na specjalistyczne badania obrazowe np. rezonans magnetyczny.

Czasami sam proces diagnostyki trwa dłużej i opiera się na kilku czy kilkunastu wizytach i obserwacji pacjenta po zastosowaniu leków.

Jak rozpoznać atak schizofrenii?

Należy zauważyć, że ataki, podobnie jak objawy choroby i stopień ich nasilenia, mogą się nieco różnić u poszczególnych pacjentów. Stwierdzenie, że mamy do czynienia z epizodem schizofrenii, może być więc niekiedy dość trudne dla otoczenia chorego. 

Pacjent niewłaściwie dostosowuje do sytuacji swój afekt, uczucia, zachowania. Nie potrafi krytycznie ocenić siebie, otaczającego świata, relacji, kontaktów z innymi. W przypadku, gdy zaburzenie ma charakter epizodyczny (może mieć również ciągły), pacjent pomiędzy epizodami wraca do częściowego lub pełnego zdrowia.

Czy można przewidzieć zbliżający się atak schizofrenii?

Tak, zwykle początkowo mamy do czynienia z fazą zwiastującą, gdzie zmianie ulegają nastrój oraz zachowanie chorego. Następnie wyróżniamy fazę ostrą, nawrotów choroby oraz stabilizacji. Ta ostatnia następuje po leczeniu i pacjent wraca do normalnego stanu. Między nawrotami zaburzenia wyróżniamy natomiast fazę remisji.

Co czuje osoba chora podczas ataku schizofrenii?

Podczas ataktu schizofrenii mogą występować, m.in.:

• urojenia, np. chory na schizofrenię może mieć wrażenie, że jest śledzony, obserwowany, lub że wszyscy się z niego śmieją, podsłuchują;
• omamy, np. pacjent może ciągle słyszeć szmery, stukanie, głosy, które każą mu coś zrobić;
• dezorganizacja mowy.

Chory podczas rzutu może odczuwać również lęk, a otoczenie zauważać dezorganizację jego działania czy zaburzenia poznawcze np. problemy z pamięcią, koncentracją. Może np. pytać otoczenie ciągle o to samo. Dodatkowo, chory może odczuwać pobudzenie czy zachowywać się nieadekwatnie do sytuacji, np. śmiać się w smutnych sytuacjach.

Leczenie schizofrenii

Obecnie nie ma możliwości wyleczenia pacjenta ze schizofrenii, natomiast istnieje możliwość złagodzenia jej objawów, co umożliwia choremu normalne funkcjonowanie w społeczeństwie oraz możliwość powrotu do swoich wcześniejszych zainteresowań i życia towarzyskiego.

Leczenie powinno być ściśle monitorowane przez specjalistę i obejmuje:

• farmakoterapię (przyjmowanie leków) łagodzącą objawy;
• psychoterapię (cykliczne spotkania z psychologiem);
• leczenie szpitalne (hospitalizację), w sytuacji, kiedy objawy się zaostrzają.

W przypadku niektórych pacjentów zdarza się, że przyjmowanie leków, wizyty u psychiatry i psychologa trwają wiele lat, pomimo tego, okresowo u chorych występują epizody psychotyczne.

Jak postępować w przypadku schizofrenii?

1. Jeśli zauważysz u siebie lub u kogokolwiek z twoich bliskich, rodziny czy znajomych objawy mogące sugerować chorobę zgłoś się po pomoc do specjalisty.
2. Jeśli zalecono ci leki, przestrzegaj zasad związanych z ich przyjmowaniem.
3. Nie modyfikuj samodzielnie dawek ani pór przyjmowanych leków.
4. Nie przerywaj samowolnie leczenia.
5. Nie opuszczaj spotkań z psychologiem, terapeutą.
6. Jeśli u którejś z bliskich ci osób zdiagnozowano schizofrenię, okaż jej wsparcie i bądź pomocą.

Czy da się zapobiec schizofrenii?

Nie ma prostej recepty na to, co zrobić, żeby uchronić się przed zachorowaniem na schizofrenię. Najważniejsze w zapobieganiu i prewencji są edukacja na temat choroby, pierwszych objawów oraz miejsc, gdzie osoba podejrzewająca chorobę może otrzymać pomoc.

Również ważne jest to, aby osoby żyjące w bliskiej rodzinie chorego zgłębiały swoją wiedzę na temat zaburzenia oraz same mogły w razie potrzeby skorzystać, na przykład z opieki psychologicznej w ciężkich chwilach.

Przeczytaj także: Schizofrenia paranoidalna - co to jest?

Źródła:

1. M. Janas-Kozik, T. Wolańczyk red. Psychiatria dzieci i młodzieży, Warszawa 2021, s. 419-420
2. M. Jarema red., Psychiatria, Warszawa 2011, 2016, s. 79-86
3. B. Remberk red., Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży, Warszawa 2020, s. 150-154
4. P.Wójciak, J. Rybakowski, Obraz kliniczny, patogeneza i ocena psychometryczna objawów negatywnych schizofrenii, Psychiatria Polska 2018; 52(2): 185–197.
5. Kryteria diagnostyczne DSM 5, Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, Urban & Partner, 2013
6. swps.pl/strefa-psyche/blog/posty/2208-zrozumiec-schizofrenie