Rola diety w funkcjonowaniu układu odpornościowego

Żywienie ma znaczenie! Często w mediach stosuje się sformułowania „dieta na odporność”, „produkty na odporność”, ale czy istnieje instrukcja, jak wzmacniać odporność? Punktem wyjścia do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego zarówno w zapobieganiu chorób, jaki i w radzeniu sobie z chorobą, jest stan odżywienia. Powszechnym problemem, bagatelizowanym przez służbę zdrowia, jest niedożywienie. Dotyczyć może ono zarówno osób głodujących czy stosujących duże restrykcje dietetyczne, jak i otyłych lub chorych przewlekłe.
Dieta na odporność

Niedożywienie

Osoba niedożywiona kojarzy się z obrazem głównie osoby wychudzonej (np. osoby z anoreksją czy mieszkańcami państw afrykańskich).

Według Europejskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN, ang. European Society for Clinical Nutrition and Metabolism)

„niedożywienie to stan, który jest skutkiem obniżonego spożycia żywności powodującego zmiany w składzie ciała (spadku beztłuszczowej masy ciała i masy komórek). Zmiany te prowadzą do pogorszenia funkcji fizycznych i psychicznych oraz gorszego przebiegu choroby”.

Oznacza to, że niedożywienie może dotyczyć również osób otyłych. Nadwaga i otyłość to nadmierna akumulacja tkanki tłuszczowej, która nie wyklucza również obniżonej beztłuszczowej masy ciała. Nadmierna masa ciała jest konsekwencją nadmiernego spożycia energii, ale dieta o niskiej jakości również nie dostarcza niezbędnych składników odżywczych.

Skład ciała

Jest kilka modeli składu ciała. Najprostszy z nich obejmuje dwa elementy – tkankę tłuszczową i beztłuszczową masę ciała. Najczęściej skład ciała analizuje się z użyciem metody impedancji bioelektrycznej (często analizatory składu ciała są obecne w gabinetach dietetycznych czy na siłowniach), ale również można to zrobić za pomocą tomografii komputerowej czy densytometrii (droższe i mniej dostępne metody).

Beztłuszczowa masa ciała to ta aktywna metabolicznie. W uproszczeniu oznacza wszystko, co nie jest tkanką tłuszczową. W jej skład wchodzą m.in. masa mięśniowa i masa kostna. Ma duży udział w podstawowej przemianie materii. Masa komórkowa jest częścią beztłuszczowej masy ciała i trudno o jej jednoznaczną definicję. Jest to składowa bogata w białko, która obniża się w sytuacji katabolizmu (np. choroby, urazu), co jest złym czynnikiem prognostycznym. Zależy nam na tym, by ją utrzymać.

W przypadku każdej zmiany nawyków żywieniowych ważne jest, by dążyć do utraty tkanki tłuszczowej, a nie beztłuszczowej masy ciała.

Celem powinno być zwiększenie proporcji beztłuszczowej masy ciała, w tym masy mięśniowej.

Powikłania niedożywienia

Niedożywienie oznacza właśnie zubożenie beztłuszczowej masy ciała, co ma niestety swoje niekorzystne implikacje zdrowotne:

  • zwiększa ryzyko powikłań związanych z chorobą,
  • pogarsza wyniki leczenia,
  • powoduje spadek siły mięśniowej, męczliwość,
  • sprzyja gorszemu gojeniu ran,
  • zwiększa ryzyko upadków,
  • powoduje wzrost ryzyka infekcji układu oddechowego i pogorszenie funkcji układu oddechowego,
  • wydłuża czas rekonwalescencji po chorobie,
  • wpływa na metabolizm leków – zwiększa ryzyko wystąpienia efektów ubocznych (np. w chemioterapii),
  • może prowadzić do apatii i depresji,
  • może pogarszać funkcje poznawcze, w tym pamięć,
  • u dzieci spowalnia tempo wzrostu i ogranicza prawidłowy rozwój.

Niedożywienie może być powikłaniem choroby, np. nowotworu czy jadłowstrętu psychicznego, ale może być również obecne bez chorób współistniejących, a wynikać m.in. z niedoboru żywności czy sytuacji socjoekonomicznej (np. regiony ogarnięte głodem czy konfliktami zbrojnymi).

Niedożywienie jest problemem globalnym
  • 462 miliony dorosłych ma niedowagę
  • 794 miliony osób dostarcza niewystarczającą ilość energii wraz z dietą
  • Prawie w każdym kraju spotyka się problemy z jakimś rodzajem niedożywienia.
  • 1,9 miliarda osób dorosłych ma nadwagę lub otyłość
  • W Europie 2-4% wydatków służby zdrowia jest związanych z leczeniem otyłości
  • Około 2 miliardów osób jest dotkniętych przewlekłym niedoborom niezbędnych witamin i składników mineralnych (tzw. ukryte niedożywienie). Najczęściej niedobór dotyczy żelaza, cynku, witaminy A i folianów.
  • Niedożywienie zmniejszą produktywność – szacuje się, że może zmniejszać amerykański odpowiednik PKB (GDP, gross domestic product) nawet o 2-3 proc. rocznie.
W raporcie 80 krajów, niedobór mikroskładników (np. żelaza, witaminy A, jodu) powodował średni spadek PKB o 0,8 proc.

Sarkopenia, czyli spadek masy mięśniowej

W kontekście niedożywienia warto również wspomnieć o sarkopenii – niedawno zdefiniowanej jednostce chorobowej (uważanej za chorobę mięśni), która cechuje się spadkiem masy mięśniowej, siły mięśniowej i pogorszeniem sprawności fizycznej. Sarkopenia pierwotna – związana z wiekiem, znacząco zwiększa ryzyko upadków u osób starszych. Poza sarkopenią związaną z procesem starzenia się, przyczynami mogą być również choroba, brak aktywności fizycznej lub długotrwała ograniczona ruchomość czy złe nawyki żywieniowe (głównie niedobór białka). Osoby otyłe również mogą mieć sarkopenię, mimo że raczej kojarzy się ona z osobami starszymi czy chorymi. Mówimy wtedy o otyłości sarkopenicznej, czyli współwystępowaniu nadmiernej tkanki tłuszczowej rozmieszczonej wisceralnie (w okolicy trzewnej, tzw. otyłości brzusznej) i obniżonej masy mięśniowej.

Sarkopenia może mieć również wpływ na pogorszenie funkcjonowania układu odpornościowego. Wykazano, że u osób starszych zwiększa ryzyko infekcji pooperacyjnych. Związek między sarkopenią a ryzykiem infekcji ogółem jeszcze nie został poznany.

W zapobieganiu niedożywieniu, jak i sarkopenii podstawą jest zbilansowana dieta, która realizuje indywidualne zapotrzebowanie na energię i białko. Równie ważna jest aktywność fizyczna, która wpływa na wzrost i utrzymanie masy mięśniowej, a także sprawności fizycznej.

Osoby z grupy ryzyka niedożywienia, niedożywione lub z rozpoznaną sarkopenią powinny pozostawać pod opieką dietetyka klinicznego.

Odporność a niedobory

Niedożywienie może dotyczyć niedoboru wyłącznie energii i białka (tzw. niedożywienie białkowo-kaloryczne), ale również mikroelementów, takich jak cynk, żelazo, czy jod (niedożywienia związane z deficytami mikroskładników, zwane również ukrytym niedożywieniem). Obie grupy niedoborów mogą osłabiać funkcjonowanie układu odpornościowego. Im większej ilości składników dotyczy niedożywienie, tym gorzej organizm radzi sobie z infekcją.

Czynnik

Wpływ na układ odpornościowy

Niedożywienie białkowo-kaloryczne (niedobór energii i białka)

Może powodować zaburzenie ciągłości bariery jelitowej (co zwiększa ryzyko wnikania patogenów ze światła jelita), zwiększać podatność organizmu na infekcje.

Niedobór witaminy C

Może wpływać na gorsze gojenie ran i zwiększać podatność na infekcje, zmniejszać oporność organizmu na infekcje.

Niedobór witaminy A

Może zwiększać przepuszczalność bariery jelitowej, wpływać na równowagę składu limfocytów.

Niedobór witaminy D

Predysponuje do różnych infekcji układu oddechowego.

Niedobór żelaza

Wpływa na oporność organizmu na drobnoustroje patogenne, zwiększa podatność organizmu na infekcje układu oddechowego i żołądkowo-jelitowe.

Najlepszym markerem poziomu żelaza w organizmie jest stężenie ferrytyny.

Niedobór cynku

Upośledza funkcjonowanie układu odpornościowego, może zwiększać ryzyko infekcji dolnych dróg oddechowych i biegunki. Może zmniejszać namnażanie się limfocytów i powodować obniżoną odpowiedź układu odpornościowego na antygeny oraz pogorszenie odpowiedzi typu komórkowego.

Cynk oznacza się wykonując pomiar tego pierwiastka w osoczu krwi.

Niedobór selenu

Może prowadzić do mniejszej neutralizacji wolnych rodników oraz hamować aktywację i różnicowanie komórek odpornościowych.

Zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej (tzw. dysbioza)

Zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń związanych z układem odpornościowym, np. alergii, zespołu jelita drażliwego, chorób zapalnych jelit.

Związek między niedoborami pewnych składników odżywczych a funkcjonowaniem układu odporności nie jest równoznaczny ze wskazaniem do ich suplementacji. Wskazuje jednak, jak ważna jest zbilansowana dieta i dostarczanie tych witamin i składników mineralnych we właściwych ilościach z pożywieniem.

Przeciwutleniacze a odporność

W kontekście odporności dużo mówi się o substancjach antyoksydacyjnych, czyli neutralizujących wolne rodniki. W przypadku zaburzenia równowagi między substancjami utleniającymi a mechanizmami obronnymi, wolne rodniki uszkadzają komórki. Jest to jeden z podstawowych mechanizmów leżących u podłoża wielu chorób przewlekłych. Przeciwutleniacze to określone składniki żywności, takie jak polifenole, witamina E, A czy C, ale również enzymy, w których skład wchodzą jony metali, np. żelaza, cynku, miedzi, manganu czy selenu. Innymi przeciwutleniaczami są luteina i zeaksantyna, które mogą zwiększać gęstość barwnika plamki ocznej, tym samym mogą zmniejszać ryzyko zwyrodnienia plamki ocznej związanej z wiekiem. W badaniach epidemiologicznych wykazano związek między niższym stężeniem witamin E, C i beta-karotenu (prekursora witaminy A) a ryzykiem choroby wieńcowej, nowotworów i Alzheimera.

Zwiększone spożycie warzyw i owoców wzmacnia mechanizmy antyoksydacyjne i zmniejsza ryzyko chorób przewlekłych, takich jak nowotwory czy choroba wieńcowa.

Kwasy tłuszczowe omega-3

Jednym z wielonienasyconych kwasów z grupy omega-3 jest kwas alfa-linolenowy (ALA). Wyróżnia się również dwa ważne długołańcuchowe kwasy tłuszczowe: eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA). Wszystkie trzy określa się je jako „niezbędne”, ponieważ organizm nie potrafi ich samodzielnie zsyntetyzować – muszą być dostarczone z pożywieniem.

Główne źródła kwasu ALA to nasiona lnu (siemię lniane), nasiona chia, olej rzepakowy, orzechy włoskie, kukurydza, słonecznik, soja, szafran.

Głównym źródłem kwasów EPA i DHA są ryby i owoce morza. Chude ryby (np. dorsz) gromadzą tłuszcz w wątrobie, z kolei tłuste ryby (np. łosoś) akumulują go w mięśniach. Posiłek zawierający tłuste ryby morskie dostarcza nawet 10-krotnie więcej tych kwasów niż gdyby zamienić je chudymi odpowiednikami. Bogatym źródłem kwasów DHA i EPA jest olej rybi (tzw. tran). Gatunki ryb różnią się proporcją EPA do DHA. Wątroba dorsza zawiera więcej EPA niż DHA, z kolei wątroba rekina zawiera więcej DHA niż EPA.

Wykazano wpływ kwasów tłuszczowych omega-3 na szereg procesów układu odpornościowego. Kwasy EPA i DHA stosuje się w preparatach immunomodulujących w żywieniu klinicznym, np. osób przygotowujących się do operacji czy pacjentów onkologicznych.

Pojedyncze pokarmy nie wpływają zbawiennie na nasz układ odpornościowy, znaczenie ma cały sposób odżywiania. Składniki wpływające korzystnie na układ odpornościowy znajdują się w szeregu produktów, które powinny być elementami codziennej diety. Ważne jest, by unikać produktów wysokoprzetworzonych na korzyść świeżej żywności i dbać o różnorodność spożywanych pokarmów.

Suplementy diety a odporność

Przeczytaj cały artykuł na temat suplementów diety >>

Mikrobiota jelitowa a odporność

Mikrobiota jelitowa stanowi barierę chroniącą przed wnikaniem patogenów w świetle jelita. Ponadto aktywuje szereg białek przeciwbakteryjnych.

Nawet 70-80 proc. komórek odpornościowych znajduje się w jelitach, gdzie szczególną rolę odgrywają zamieszkujące je drobnoustroje.

Ogromny wpływ na skład mikrobioty jelitowej ma żywność, którą spożywamy. Wydaje się, że typ diety zachodniej, bogatej w cukry rafinowane i tłuszcze nasycone, ubogiej w warzywa i owoce, z dużą zawartością czerwonego mięsa może niekorzystnie wpływać na skład i funkcjonowanie mikrobioty jelitowej – ograniczać jej różnorodność i prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego. Wsparciem dla mikrobioty (jej wzrostu i utrzymania w równowadze) jest dieta bogata w warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, obfitująca w błonnik. Szczególnym składnikiem diety wspierającym wzrost drobnoustrojów jelitowych są prebiotyki – stanowią one dla nich swoisty pokarm. Źródła prebiotyków to m.in. czosnek, cebula, szparagi, por, karczochy, cukinia, banany, wodorosty, pszenica, żyto, mleko i produkty mleczne, mleko kobiece.

Prebiotyk, probiotyk, postbiotyk

Prebiotyk to substrat selektywnie wykorzystywany przez mikroorganizmy gospodarza, przynoszący korzyści zdrowotne.

Probiotyki to żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt zdrowotny.

Niedawno odkryte w mleku kobiecym postbiotyki, również wykazują właściwości immunmodulujące. Są to składniki bioaktywne wytwarzane przez drobnoustroje probiotyczne, lub powstające w wyniku rozpadu ich komórek, przynoszące korzyść zdrowotną. Wybiórczo odżywiają pożyteczne drobnoustroje zasiedlające jelito (zwłaszcza Bifidobacterium breve, B. bifidum, B. infantis), które modyfikują mikrobiotę i zmniejszają ryzyko niektórych chorób, zwłaszcza przewodu pokarmowego.

Dieta na odporność - to, co jesz, ma wpływ na skład na skład mikrobioty jelitowej.

Kiszonki a odporność

Żywność fermentowana to produkty, które zostały otrzymane w wyniku kontrolowanego wzrostu drobnoustrojów i przemian pewnych składników żywności w wyniku działania enzymów. Zawiera ona drobnoustroje probiotyczne, np. bakterie kwasu mlekowego, które mogą mieć różny wpływ na przewód pokarmowy, m.in. immunomodulujący. Drobnoustroje produkują substancje, którą mogą mieć korzystny efekt zdrowotny, również mogą przekształcać pewne związki w aktywne metaboliczne. Żywność fermentowana zawiera także zwykle prebiotyki. Proces fermentacji zmniejsza stężenie pewnych toksyn i substancji antyodżywczych. W wyniku fermentacji pewne substancje antyodżywcze są rozkładane, np. związki fitynowe, które ograniczają wchłanianie żelaza. Ponadto fermentacja zwiększa zawartość witamin z grupy B i witaminy K, choć niestety może zmniejszać zawartość witaminy C.  

Kiszonki to żywność zawierająca żywe drobnoustroje probiotyczne, np. fermentowane warzywa, kiszona kapusta, tempeh (powstały z fermentowanych ziaren soi), kimchi (tradycyjny dodatek koreański ‒ kiszona kapusta pekińska lub inne warzywa) czy miso (tradycyjna pasta japońska, ze sfermentowanej soi, może być również z ryżem). Nie należy mylić kiszonek z kwaszonkami – produkty kwaszone sa pasteryzowane, a kiszone fermentowane.

Kefir zawiera różne drobnoustroje. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) ich ilość w produkcie końcowym nie powinna być niższa niż 104 CFU kultur drożdży. Stwierdzono, że kefir jest dobrze tolerowany przez osoby z nietolerancją laktozy – zawiera bakterie rozkładające laktozę, co zmniejsza jej zawartość w produkcie końcowym (ok. 500 ml kefiru dziennie). Spożycie kefiru było również związane z odczuwaniem mniej intensywnych wzdęć niż w przypadku mleka. Spożycie kefiru (ok. 500 ml/dobę) było związane z lepszymi wynikami leczenia u osób na antybiotykoterapii z powodu leczenia zakażenia Helicobacter pylori.

Pojawiły się dane, że spożywanie natto (nasion soi fermentowanych z użyciem Bacillus subtilis) może zwiększać częstość wypróżnień u osób z rzadkimi wypróżnieniami i wpływać na skład mikrobioty jelitowej. Wymagają jednak one potwierdzenia w kolejnych badaniach.

Pieczywo na zakwasie cechuje się również niższą zawartością FODMAP (fermentujących oligo-, dwu- i monocukrów oraz polioli, węglowodanów łatwo fermentujących; wówczas rozkładanych przez żywe drobnoustroje), które przez niektóre osoby mogą być źle tolerowane (np. część osób z zespołem jelita drażliwego). Badanie z obserwacją opróżniania żołądkowego z użyciem rezonansu magnetycznego wykazało, że posiłek zawierający crosissanty na zakwasie wiązał się z mniejszą objętością żołądka i niższym uczuciem dyskomfortu w jamie brzusznej, wzdęć i nudności w porównaniu z croissantem standardowym.

Efekt działania jogurtu probiotycznego, kefiru czy innych fermentowanych produktów mlecznych zależy od zawartych w nim szczepów probiotycznych – powinny być one uwzględnione na etykiecie w składzie produktu. W badaniach  efekt działania powinien być  potwierdzony dla jogurtu zawierającego określony szczep(y) probiotyczny (i jego ściśle określoną ilość).

Infekcja a niedożywienie

Infekcja może zwiększać ryzyko niedożywienia lub pogłębiać je u osoby już niedożywionej na drodze szeregu mechanizmów:

  • gorszy apetyt i jadłowstręt, w konsekwencji mniejsze spożycie pokarmów,
  • zwiększona utrata składników i gorsze ich przyswajanie – dotyczy głównie infekcji przebiegających z biegunką lub uszkodzeniem nabłonka jelitowego;
  • wzrost podstawowego tempa metabolizmu jako skutek gorączki – oszacowano, że wzrost temperatury o 1 stopień zwiększa spoczynkową przemianę materii (BMR, ang. basal metabolic rate, czyli ilości energii, która jest potrzebna do utrzymania podstawowych funkcji życiowych) o 13% (należy jednak pamiętać, że okres infekcji to również czas ograniczonej aktywności fizycznej, co z kolei powoduje mniejsze zużycie energii);
  • utrata składników i płynów z potem lub biegunką;
  • ostre infekcje mogą wpływać na metabolizm i redystrybucję składników, np. promować ich wykorzystanie przez układ odpornościowy niżeli mięśnie, których aktywność w tym czasie jest niższa.

Przeczytaj: Dieta na przeziębienie - co jeść, aby wzmocnić organizm?

Niedożywienie zwiększa podatność organizmu na infekcje i osłabia układ odpornościowy, który „gorzej” radzi sobie ze zwalczaniem patogenu. Infekcja z kolei może pogłębiać już istniejące niedożywienie, np. przez zmniejszenie apetytu i niższą ilość spożywanych pokarmów, gorsze wchłanianie składników odżywczych, biegunkę, wzrost spoczynkowej przemiany materii – tworzy się tzw. błędne koło.

Przykładowy jadłospis

Zbilansowany i różnorodny sposób żywienia dostarcza energii, białka, witamin i składników mineralnych, prebiotyków  oraz długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3.

Jadłospis pochodzi z platformy Medicover Dieta.

Posiłek

Składniki

Składniki zawarte w poszczególnych produktach, które mogą mieć wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego

Kanapki z serkiem wiejskim, papryką i ogórkiem

 

 

 

Chleb żytni pełnoziarnisty

Żelazo, cynk, prebiotyki (może być to pieczywo na zakwasie)

Serek twarogowy ziarnisty

Białko

Ogórek

 

Papryka czerwona

Witamina A, witamina C

 

 

Warzywa z dipem jogurtowym

 

Jogurt naturalny grecki

Białko

Czosnek

Przeciwutleniacze (np. flawonoidy), prebiotyk, witamina A, C, selen, żelazo

Szczypiorek

Witamina A i C

Pietruszka, natka

Witamina A i C, żelazo

Marchew

Witamina A

 

 

 

 

Dorsz z brokułami i ryżem pełnoziarnistym, surówka

 

 

 

 

Dorsz świeży

Białko, witamina D,  EPA+DHA

Oliwa z oliwek

Witamina E

Ryż brązowy

Białko, żelazo, cynk, selen

Brokuły

Witamina C

Sok z cytryny

Witamina C

Rzodkiew biała

Witamina C

Marchew

Witamina A

Jogurt naturalny grecki

Białko

Szczypiorek

Witamina A i C

 

 

Domowy czekoladowy budyń jaglany

 

Mleko 2 proc.

Białko, witamina D, A, cynk, selen

Kakao 16 proc. proszek

Żelazo, cynk, selen

Jajo kurze

Białko, witamina D, A, żelazo, selen, cynk

Banan

Witamina C

Kasza jaglana

Żelazo, cynk

 

 

Naleśniki z kakao z masłem orzechowym

 

 

 

 

 

Mleko 2 proc.

Białko, witamina D, A, cynk, selen

Jogurt naturalny

Białko, może zawierać szczepy bakterii probiotycznych

Kakao 16 proc. proszek

Żelazo, cynk, selen

Jajo kurze

Białko, witamina D, A, żelazo, selen, cynk

Oliwa z oliwek

Witamina E

Proszek do pieczenia o niskiej zawartości sodu

 

Mąka żytnia razowa typ 2000

Żelazo, cynk, prebiotyki (może być to pieczywo na zakwasie)

Masło orzechowe 100 proc.

Białko, witamina E

Referencje:

  1. Cederholm T., Barazzoni R., Austin P., et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004
  2. Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J, et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis [published correction appears in Age Ageing. 2019 Jul 1;48(4):601]. Age Ageing. 2019;48(1):16-31.
  3. Gutiérrez S., Svahn S.L., Johannson M.E. Effects of omega-3 fatty acids on immune cells. Int. J. Mol. Sci. 2019, 20(20), 5028; https://doi.org/10.3390/ijms20205028.
  4. Harvard T.H. Chan School of Public Health. Nutrition and immunity, https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/nutrition-and-immunity/ (dostęp: 17.07.2020 r.).
  5. Childs C.E., Calder P.C., Miles E.A. Diet and Immune System. Nutrients 2019; 11(8): 1933.
  6. Gibson GR i wsp. Expert consensus document: the International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of prebiotics. Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology 2017; 14: 491-502.
  7. Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp.: Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat. Rev. Gastroenterol. Hepatol., 2014; 11: 506–514
  8. Aguilar-Toala J.E., Garcia-Varela R., Garcia H.S., i wsp. Postbiotics: an evolving term within the functional foods fields. Trends in Food Science & Technology 2018; 75: 105-114.
  9. Szajewska H., Skórka A., Pieścik-Lech M. Fermented infant formulas without live bacteria: a systematic review. European Journal of Pediatrics 2015; 174: 1413-1420.
  10. https://www.sggw.pl/aktualnosci/dla-kandydatow_/zywnosc-fermentowana-ndash-zdrowa-czy-zepsuta (dostęp: 17.07.2020 r.).
  11. Gille D, Schmid A, Walther B i wsp. Fermented Food and Non-Communicable Chronic Diseases: A Review. 2018;10(4):448. Published 2018 Apr 4. doi:10.3390/nu10040448
  12. Furness J., Kunze W., Clerc N.. Nutrient tasting and signaling mechanisms in the gut. II. The intestine as a sensory organ: neural, endocrine, and immune responses. Am J Physiol. 1999;277(5 Pt 1):G922-8.
  13. Johnson R.K., Coward-McKenzie D. Chapter 2 – Energy requirement methodology. Nutrition in Prevention and Treatment of Disease. 2001: 31-42.
  14. Kyle U.G., Bosaeus I., De Lorenzo A.D. i wsp. Bioelectrical impedance analysis – part I: review of principles and methods. Clinical Nutrition 2004; 23: 1226-1243.
  15. Allen T., Mba G., Razavi G. Principles of Nutritional Support in Cancer Patients. Jacobs Journal of Cancer Science and Research 2015.
  16. Sobotka L. Podstawy Żywienia Klinicznego (ESPEN 2013). Krakowskie Wydawnictwo Scientifica, Kraków 2013.
  17. PGPN Course. Module 2. Role of nutrition in optimal growth and immunity.
  18. World Health Organisation (WHO). Malnutrition, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/malnutrition (dostęp: 17.07.2020 r.).
  19. Global Nutrition Report. Actions and accountability to advance nutrition & sustainable development, http://www.fao.org/fileadmin/user_upload/raf/uploads/files/129654.pdf (dostęp: 17.07.2020 r.).
  20. Muthayya S., Rah J.H., Sugimoto J.D. i wsp. The Global Hidden Hunger Indices and Maps: An Advocacy Tool for Action. PLOS ONE 2013: 8(6): e67860.
  21. Nelke Ch. i wsp. Skeletal muscle as potential central link between sarcopenia and immune senescence. EBioMedicine 2019; 49: 381 – 388.
  22. Dimidi E., Cox S.R., Rossi M. i wsp. Fermented foods: Definitions and Characteristics, Impact on the Gut Microbiota and Effects on gastrointestinal Health and Disease. Nutrients 2019; 11(8): 1806.
  23. Bekar,O., Yilmaz Y., Gulten M. Kefir Improves the Efficacy and Tolerability of Triple Therapy in Eradicating Helicobacter pylori. J. Med. Food 2011; 14: 344–347
  24. Merenstein D.J., Foster J., D’Amico F. A randomized clinical trial measuring the influence of kefir on antibiotic-associated diarrhea: The measuring the influence of Kefir (MILK) Study. Arch. Pediatr. Adolesc. Med. 2009; 163: 750–754.
  25. Mitsui N., Tsukahara M., Murasawa, H. i wsp. Effect of Natto including Bacillus subtilis K-2 (Spore) on defecation and fecal microbiota, and safety of excessive ingestion in healthy volunteers. Jpn. Pharmacol. Ther. 2006; 34: 135–148.
  26. Genovese D., La Sala C.N., Inglese M. i wsp. Postprandial Gastrointestinal Function Differs after Acute Administration of Sourdough Compared with Brewer’s Yeast Bakery Products in Healthy Adults J Nutr 2018; 148: 202–208.
Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor mgr Agata Stróżyk, Młodszy Specjalista ds. Informacji Medycznej, Dietetyk kliniczny, sportowy i pediatryczny
Data dodania 29.07.2020
Data ostatniej aktualizacji 30.07.2020