Samobójstwa dzieci i nastolatków – jak zapobiegać próbom samobójczym u dzieci?

Coraz częściej docierają do nas informacje o próbach samobójczych i samobójstwach dzieci i młodzieży. Samobójstwa stanowią jedną z głównych przyczyn zgonów wśród 15–19-latków. Dlaczego nastolatki decydują się na tak dramatyczne w skutkach działania? Zwykle są one spowodowane nie jednym czynnikiem, lecz ich kombinacją. Problemy z poczuciem własnej wartości, zachwiana wiara w sens i cel istnienia, brak umiejętności radzenia sobie z trudnościami i rozczarowaniami, to tylko niektóre z nich.
Samobójstwa dzieci to coraz częstsze zjawisko

Formy zachowań samobójczych

Do zachowań samobójczych zaliczamy:

  • myśli samobójcze,
  • tendencje i groźby samobójcze,
  • próby samobójcze.

Myśli samobójcze

Badania potwierdzają, że myśli samobójcze są wśród młodych ludzi zjawiskiem często występującym. Mogą być objawem:

  • depresji,
  • przewlekłego stresu,
  • skutkiem zażywania środków psychoaktywnych1.

Tendencje i groźby samobójcze

Same myśli bez tendencji samobójczych nie są równoznaczne z tym, że dziecko będzie próbowało się zabić. Alarmują jednak, iż pomoc psychologa może być nieodzowna.

Tendencje i groźby samobójcze polegają na otwartym wypowiadaniu się przez dziecko na temat jego rozważań o samobójstwie1.

WAŻNE: Bardzo niepokojące mogą być takie stwierdzenia, jak: „już niedługo nie będę sprawiać kłopotów”czy „co byście zrobili, gdybym się zabił”.

Niepokojącym sygnałem może być również rozdawanie rzeczy, które dziecko bardzo lubi, czy fascynacja tematyką samobójstw. Wbrew panującym opiniom, osoba która  chce się zabić, zwykle o tym mówi i w ten sposób niejako prosi o pomoc. W takim przypadku konieczna jest szybka interwencja.

Próby samobójcze

Próby samobójcze możemy z kolei określić jako: „wszystkie rozmyślne zachowania autodestrukcyjne, gdy osoba je podejmująca nie mogła mieć pewności, że przeżyje, świadomie stworzyła zagrożenie dla własnego życia lub sądziła, że podjęte działanie zagraża życiu”1.

Jak często dochodzi do samobójstw dzieci?

Problem samobójstw wśród dzieci i młodzieży osiąga coraz większą skalę. Szacuje się, że samobójstwa stanowią drugą po wypadkach przyczynę zgonów wśród młodych ludzi,  a jedno samobójstwo przypada na 100 prób. Problem jest więc poważny.

Według naukowców dziewczynki częściej podejmują próby samobójcze niż chłopcy. Natomiast ci ostatni częściej umierają z powodu podjętych działań1.

Liczba zamachów samobójczych wśród dzieci do 9 roku życia jest niewielka, ale takie przypadki równiez się zdarzają

Przyczyny samobójstw dzieci

Próby samobójcze mają zazwyczaj podłoże depresyjne lub stresowe, o kontekście społecznym. Zwykle są wynikiem kilku czynników.

Czasami nagromadzenie się problemów w życiu młodego człowieka sprawia, że kolejny, z pozoru błahy, powód prowadzi do próby samobójczej.

Wśród przyczyn prób samobójczych wymienia się m.in.:

  • Nieleczony epizod depresyjny2 – niestety, obecnie na tę chorobę cierpi coraz więcej osób, w tym dzieci i młodzieży. Powodem depresji u dzieci mogą być m.in. sytuacje w szkole, problemy w domu czy inne zaburzenia psychiczne.
  • Z pozoru nieistotne dla dorosłego, ale kluczowe dla młodego człowieka takie kwestie, jak zawód miłosny, brak akceptacji w grupie rówieśniczej czy poczucie niedopasowania do społeczeń
  • Niespełnione oczekiwania wobec rodziców, przyjaciół.
  • Zła sytuacja rodzinna, finansowa.
  • Niechciana ciąża.
  • Zwrócenia na siebie uwagi – co zazwyczaj jest związane z przeświadczeniem, że problemy chorego nikogo nie obchodzą. Można uznać, że jest to pewnego rodzaju forma wołania o pomoc.
  • Chęć ukarania bliskich1 – takie działanie zwykle wynika z faktu, iż pacjent zrzuca na nich winę za swoje kłopoty.

Jakie są czynniki ryzyka samobójstw dzieci? 

Do czynników ryzyka samobójstwa dziecka zaliczamy m.in.1:

  • wielokrotnie ponawiane próby samobójcze,
  • specyficzne cechy osobowości, np. impulsywny temperament, niska samoocena, wycofanie,
  • trudne przeżycia z okresu dzieciństwa, np. śmierć rodzica lub bliskiej osoby, rozwód, konflikty, przemoc, wykorzystywanie seksualne, alkoholizm, brak zainteresowania dzieckiem,
  • choroby psychiczne lub próby samobójcze wśród najbliższych krewnych,
  • przewlekłe problemy interpersonalne,
  • uczucie osamotnienia, odrzucenia, wstydu, chęć zemsty,
  • trudności szkolne,
  • nadużywanie środków psychoaktywnych, spożywanie alkoholu,
  • zaburzenia psychiczne,
  • kontakt z osobą o zamiarach samobójczych.

Objawy zachowań samobójczych u dzieci

Wymienione wcześniej formy zachowań samobójczych mogą objawiać się w nieco inny sposób u konkretnych osób i nie zawsze są oczywiste, co utrudnia ich rozpoznanie.

Pacjenci mogą sygnalizować problemy zarówno werbalnie, jak i niewerbalnie. Niepokojące są wypowiedzi o śmierci i samobójstwie, o bezradności i poczuciu bezsensu życia oraz zmiany pojawiające się w zachowaniu dziecka, np.:

  • izolowanie się,
  • wycofanie się z kontaktów towarzyskich,
  • zaniechanie zajęć sprawiających przyjemność,
  • zaniedbywanie wyglądu,
  • słuchanie smutnej muzyki,
  • problemy z jedzeniem i spaniem.

Symptomy depresji, m.in.: obniżone samopoczucie, apatia, płaczliwość mogą wskazywać na towarzyszące zachowania samobójcze.

Co powinno stanowić dla nas alarm?

Jeśli dziecko:

  • jest coraz smutniejsze,
  • mówi o śmierci,
  • rozdaje swoje rzeczy, np. oddaje koledze ulubioną książkę, bluzę lub inną cenną dla niego rzecz,
  • mówi wprost, że chce sobie odebrać życie: „chcę się zabić” lub „lepiej jak mnie nie będzie”, „chcę z tym skończyć”,  „nie będę cię już więcej martwić,

powinniśmy jak najszybciej okazać mu wsparcie i zaoferować pomoc, a następnie podjąć kroki zabezpieczające przed tragedią.

Myśli samobójcze mogą się przytrafić każdemu, kto czuje, że przerastają go jego problemy, nie widzi sensu pokonywania trudności, i myśli, że nikt nie jest stanie mu pomóc. Nie należy lekceważyć smutku i problemów dziecka.

Kto diagnozuje przyczyny prób samobójczych u dzieci?

Diagnozą tego typu zaburzeń zwykle zajmuje się psychiatra lub psycholog dziecięcy. Stawia ją na podstawie obserwacji dziecka i przeprowadzonego wywiadu. Ważne jest zarówno to co pacjent mówi, jak i to, jak się zachowuje.  

W Polsce co roku notujemy ponad sto samobójstw i kilkaset prób samobójczych dokonywanych przez dzieci i młodzież

Jak rozpoznać próbę samobójczą u dziecka?

O próbie samobójczej możemy mówić, gdy specjalista stwierdzi u dziecka m.in.:

  • urazy,
  • krwawienia,
  • zatrucie lekami,
  • objawy neurologiczne,

lub

  • dziecko zgłosi ją samo1.

Postępowanie z dzieckiem po próbie samobójczej

W przypadku próby samobójczej dokonanej przez dziecko konieczna jest konsultacja specjalisty psychologa, która powinna mieć miejsce jeszcze w szpitalu. Oceni on stan psychiczny dziecka i możliwość powtórzenia przez nie działania, które zagraża życiu.

Rozmowy tego typu przeprowadza się zazwyczaj zarówno z rodzicami, jak i z dzieckiem. Specjalista próbuje wówczas m.in. dokonać charakterystyki próby samobójczej, pyta pacjenta o aktualne i przeszłe zachowanie samobójcze czy ocenia stan psychiczny dziecka1.

Po wypisaniu ze szpitala młody człowiek powinien pozostawać pod opieką poradni zdrowia psychicznego, gdzie prowadzi się m.in. psychoedukację rodziny, terapię rodzinną i grupową.

Czasami lekarze oraz psycholodzy mogą orzec, że pacjent nie jest jeszcze gotowy, żeby opuścić szpital, wówczas kolejnym etapem terapii jest pomoc ambulatoryjna lub hospitalizacja psychiatryczna1.

Zapobieganie samobójstwom dzieci

Osoba, która podjęła próbę samobójczą, powinna pozostawać pod opieką psychologa, który zna powody zaistniałej sytuacji.

Ryzyko próby samobójczej mogą minimalizować takie czynniki, jak:

  • poprawa relacji z otoczeniem,
  • dobra komunikacja w rodzinie,
  • interesowanie się problemami dziecka,
  • wzajemne wsparcie w rodzinie,
  • umiejętność radzenia sobie z trudnościami,
  • dobre relacje z rówieśnikami w szkole,
  • umiejętność kontrolowania emocji,
  • liczne zainteresowania,
  • zmniejszenie dostępu i atrakcyjności środków mogących sprzyjać podjęciu próby samobójczej (m. in. leków).

Oczywiście wskazana jest również szybka diagnoza i właściwe leczenie np. zaburzeń nastroju i innych chorób niosących ryzyko samobójstwa.

Zalecenia przy zachowaniach samobójczych u dzieci

Zamierzenia autoagresywne (samookaleczenia, celowe zatrucia) stanowią ogromny problem społeczny. W wielu badaniach wykazano, iż tendencje suicydalne (myśli samobójcze) młodzieży należą do grupy czynników o najwyższym ryzyku samobójstwa.

Należy zwracać szczególną uwagę na pojawiające się wśród dorastającej młodzieży problemy w rodzinie, w szkole i z rówieśnikami.

Najwłaściwszą reakcją na groźbę samobójstwa jest potraktowanie jej poważnie. Większość prób samobójczych następuje właśnie po takich groźbach.

 Pamiętaj!

  • Zawsze należy rozmawiać z dzieckiem.
  • Jeśli dziecko wypowiada niepokojące treści lub zauważysz zmiany w jego codziennym zachowaniu , np. złość czy wrogość, pisanie listów samobójczych, sporządzanie testamentu – nie bagatelizuj ich.
  • Jeżeli cokolwiek w zachowaniu Twojego dziecka Cię niepokoi, skontaktuj się ze specjalistą.

Piśmiennictwo:

1 "Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci" T. Wolańczyk, J. Komende; PZWL, Warszawa 2005

2 "Psychiatria - podręcznik dla studentów medycyny" A. Bilikiewicz; PZWL, Warszawa 2007

Dowiedz się więcej:

Uwarunkowania i profilaktyka samobójstw wśród dzieci i młodzieży w Polsce

http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-76c86143-1841-449b-bfe8-54ecc13bd950

Czynniki ryzyka samobójstw u dzieci i młodzieży ze spektrum choroby i chorobą afektywną dwubiegunową o wczesnym początku

http://psychiatriapolska.pl/uploads/images/PP_3_2015/477RajewskaRager_PsychiatrPol2015v49i3.pdf

Przyczyny prób samobójczych u młodzieży w wieku 14-18 lat

https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/35886/25975

autor dr n.med. Aleksandra Walczak-Tręda, psycholog
Data dodania 29.11.2018