Dieta w chorobie Hashimoto

Dieta przy Hashimoto powinna przypominać zdrową zbilansowaną dietę opartą na Piramidzie Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej (2016). Zalecenia są takie jak dla ogółu populacji. Najlepiej jeść 4-5 posiłków, optymalnie w regularnych odstępach czasu. Przy diecie na Hashimoto warto jednak wiedzieć, że to pokarmy mogą mieć wpływ na przebieg leczenia.
Dieta Hashimoto - co jeść?

Hashimoto dieta

Zdrowa zbilansowana dieta dostarcza niezbędnych składników odżywczych. W tym potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania tarczycy: jodu, żelaza i selenu. Należy jednak zwrócić uwagę na substancje wolotwórcze znajdujące się w niektórych produktach. Mogą one zmniejszać wchłanianie jednego z hormonów tarczycy – lewotyroksyny i nasilać objawy niedoczynności tego gruczołu.

Na rozwój przewlekłego limfocytarnego zapalenia tarczycy o podłożu autoimmunologicznym ma wpływ współwystępowanie predyspozycji genetycznych i pewnych czynników środowiskowych. Bezpośrednią przyczyną jest produkcja autoprzeciwciał przeciwko komórkom tarczycy, co prowadzi do ich zaniku i jej niedoczynności.

Autoimmunizacyjne zapalenie tarczycy jest głównie znane jako choroba Hashimoto. Co ciekawe, nazwa choroby nie pochodzi od nazwiska endokrynologa, a japońskiego chirurga Hakaru Hahimoto. Dr Hashimoto opisał tę przewlekłą chorobę w 1912 roku. Na podstawie analizy usuniętych gruczołów tarczowych, zaobserwował, że ich miąższ uległ zwłóknieniu i zanikowi.

Objawy niedoczynności tarczycy są niespecyficzne. Na niedoczynność tarczycy mogą wskazywać m.in.: regularnie odczuwane zmęczenie, zaparcia, sucha skóra, wrażliwość na zimno, depresja i przyrost masy ciała, a u kobiet zaburzenia miesiączkowania. W razie potrzeby skonsultuj się z lekarzem. Choroba może przebiegać z charakterystycznym powiększeniem tarczycy (tzw. wolem).

W diagnostyce niedoczynności tarczycy punktem wyjścia jest ocena stężenia hormonów TSHfT4 we krwi. Podstawą leczenia objawowego niedoczynności tarczycy jest przyjmowanie lewoskrętnej tyroksyny (L-T4). Terapia ta u większości prowadzi do złagodzenia objawów choroby i poprawy jakości życia.

Dieta ma wpływ na wchłanianie leku stosowanego w leczeniu choroby Hashimoto. Rekomendacją jest, by L-T4 przyjmować na czczo, 30 minut przed śniadaniem, najlepiej popijając niewielką ilości wody (np. pół szklanki). Produkty zawierające soję mogą obniżać wchłanianie lewotyroksyny w jelicie cienkim.

Hashimoto a gluten

Bezwzględne przestrzeganie diety bezglutenowej jest wskazane w przypadku zdiagnozowanej celiakii, alergii na pszenicę lub nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten. U chorego z Hashimoto, u którego nie współwystępują te jednostki chorobowe stosowanie diety bezglutenowej nie jest konieczne. Mimo mody na jej stosowanie, obecnie nie ma dowodów na efekt tego sposobu żywienia we wspomaganiu leczenia niedoczynności tarczycy typu Hashimoto, bez współistniejącej choroby glutenozależnej.

Dieta bezglutenowa to nie tylko eliminacja glutenu, lecz także innych cennych składników, których dostarczają nam produkty zbożowe – tj.  błonnika, białka, żelaza, cynku, magnezu oraz kwasu foliowego i innych witamin (np. B12).

Masz Hashimoto? Sprawdź, czy masz alergię na gluten.

Osoby z celiakią, które muszą przestrzegać ścisłej diety bezglutenowej, są w grupie zwiększonego ryzyka zaparć związanego z niższym spożycia błonnika w porównaniu z osobami stosującymi zdrową dietę zawierającą gluten.

Wprowadzenie diety bezglutenowej bez kontroli lekarza i dietetyka, często mało urozmaiconej, może prowadzić do zaburzeń stanu odżywienia. Pojawiły się doniesienia, że dieta bezglutenowa w porównaniu z normalnym zdrowym sposobem odżywiania zawiera więcej sodu i nasyconych kwasów tłuszczowych, a także cechuje się  wyższym indeksem glikemicznym produktów. Dostępne są również prace wskazujące, że dieta bezglutenowa w porównaniu z tradycyjną zdrową dietą może zawierać więcej arsenu. Nadmierne spożycie arsenu może zwiększać ryzyko chorób serca, cukrzycy i nowotworów.

Z perspektywy wartości odżywczej osoba na diecie bezglutenowej musi mierzyć się z szeregiem trudności. Dlatego jeżeli nie ma ku temu wskazań medycznych, nie warto utrudniać sobie życia. Sytuacja wygląda odmiennie u osób ze zdiagnozowaną celiakią lub nieceliakalną nadwrażliwością na gluten, gdzie dieta bezglutenowa (a w przypadku alergii na pszenicę dieta z eliminacją pszenicy) stanowi leczenie z wyboru trwające do końca życia.

Produkty bezglutenowe w porównaniu z odpowiednikami zdrowej diety nieeliminacyjnej zawierają mniej żelaza, wapnia, sodu, cynku, magnezu, selenu, witamin D, C, A, E, z grupy B oraz błonnika. Mogą z kolei zawierać więcej tłuszczu, w tym nasyconych kwasów tłuszczowych, cukrów prostych oraz niektórych metali ciężkich.

Osoby z Hashimoto znajdują się w grupie ryzyka celiakii – oznacza to, że te dwie choroby mają tendencję do współwystępowania. Według wytycznych towarzystwa UEG (United European Gastroenterology) z 2019 roku w grupach ryzyka warto upewnić się, czy pacjent nie ma celiakii. Przypuszcza się, że wciąż spory odsetek osób nie wie, że ma tę chorobę. Szacuje się, że u osób mających krewnych pierwszego stopnia z celiakią ryzyko rozwoju tej choroby wynosi około 5-10 proc.

Wśród powikłań celiakii wymienia się osteoporozę, depresję i zaburzenia płodności, ale osoby z tą chorobą mają także nawet 2–4-krotnie razy wyższe ryzyko rozwoju chłoniaka jelita cienkiego. Aby zmniejszyć ryzyko powikłań celiakii, ważne jest bezwzględne stosowanie diety bezglutenowej. Dieta bezglutenowa powinna być rozpoczęta dopiero po przeprowadzeniu przez lekarza stosownej diagnostyki i po stwierdzeniu występowania choroby glutenozależnej.

Diagnostyka celiakii powinna być prowadzona optymalnie u osoby, która jest na zwyczajnej diecie zawierającej gluten – czyli spożywającej przynajmniej jeden posiłek zawierający gluten codziennie przez co najmniej 6 tygodni. Wynika to z prostej zależności – poziom przeciwciał, które są oznaczane w teście serologicznym w kierunku celiakii, rośnie we krwi w wyniku spożywania przez chorego pokarmów zawierających gluten.

Charakterystyka wybranych chorób glutenozależnych
  Celiakia

Alergia na pszenicę

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten
Definicja Przewlekła choroba autoimmunizacyjna, występująca u osób z predyspozycją genetyczną, cechująca się zapaleniem jelita cienkiego. Jej objawy są ściśle związane z niewłaściwą reakcją immunologiczną na obecność glutenu w diecie. Nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna na różne białka pszenicy.

Osoby, które mimo wykluczenia celiakii, odczuwają objawy ze strony przewodu pokarmowego lub innych układów.

Objawy choroby pojawiają się po spożyciu glutenu, a ustępują po jego eliminacji z diety.
Objawy

Przykładowo: ból brzucha, biegunka, niezamierzona utrata masy ciała, rzadziej niedokrwistość, depresja; objawy mogą przypominać zespół jelita drażliwego, ale możliwy też jest przebieg bezobjawowy.

Przykładowo: kurczowy ból brzucha, nudności, wymioty, ale możliwa też pokrzywka kontaktowa, kontaktowe zapalenie skóry, obrzęk naczynioruchowy, alergiczne zapalenie spojówek, katar alergiczny, astma (tzw. astma), egzema, anafilaksja.

Przykładowo: ból brzucha, wzdęcia, zmiany w rytmie wypróżnień (biegunka lub zaparcia), jadłowstręt, ból głowy, zmęczenie, ból mięśni, stawów, nóg, zmiany skórne, niedokrwistość.

Objawy mogą przypominać zespół jelita drażliwego, celiakię lub alergię na pszenicę.
Diagnostyka
  • przeciwciała anty-tTG lub anty-EMA w klasie IgA razem ze stężeniem całkowitego IgA
  • w przypadku deficytu IgA, testy anty-tTG lub EMA w klasie IgG
  • rodzice dzieci z wynikiem pozytywnym testów serologicznych powinny skonsultować się z gastroenterologiem dziecięcym lub pediatrą
  • u dorosłych w przeciwieństwie do dzieci, biopsja jelita cienkiego z oceną histopatologiczną jest zawsze obowiązkowa przy dodatnim wyniku testów serologicznych
  • wywiad
  • testy z surowicy krwi w klasie IgE lub punktowe testy skórne prick-by-prick
  • diagnostyka komponentowa (molekularna)
• doustna próba prowokacji

wykluczenie celiakii i alergii na pszenicę, następnie próba eliminacji glutenu i prowokacji

Hashimoto a jod

Jod jest pierwiastkiem niezbędnym do syntezy hormonów tarczycy. Wysokie spożycie jodu jest jednak związane z wyższym ryzykiem rozwoju choroby Hashimoto, ale również może powodować progresję już istniejących problemów z tarczycą. Duże dawki jodu, których źródłami mogą być leki (np. amiodaron), żywność bogata w jod i promieniowanie, mogą zaostrzać zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy.

Amerykańskie Towarzystwo Chorób Tarczycy (ang. American Thyroid Association) nie zaleca suplementacji jodu, ponieważ nie dość, że nie jest korzystna, może być szkodliwa. Zwiększa ona ryzyko wystąpienia nadmiaru hormonów tarczycy. Zdrowa tarczyca poradziłaby sobie z nadmiarem jodu, ale w przypadku zaburzonej funkcji komórek tego narządu, taka sytuacja jest dla nich toksyczna i może nasilać objawy choroby.

Nie należy spożywać zbyt dużej ilości jodu. Ostrożnie na potrawy z solą.

Dzienna dawka jodu

Zalecana dawka spożywanego jodu u osób z chorobą Hashimoto jest taka jak w populacji ogólnej (dla danej grupy wiekowej). Powinniśmy unikać dużej ilości jodu – dlatego produkty zawierające go sporo należy spożywać z umiarkowaniem. Według norm zalecane spożycie jodu u zdrowych osób dorosłych wynosi 150 µg/d – na poziomie AI (ang. adequate intake) – wystarczającego spożycia.

Zapotrzebowanie to rośnie u kobiet w trakcie ciąży (do 220 µg/d) i laktacji (do 290 µg/d) – w tej grupie zalecana jest suplementacja preparatami jodku potasu w dawce 150 µg/dobę i realizacja reszty zapotrzebowania przez spożywanie soli kuchennej lub jodowanej wody.

Przykłady żywności będącej źródłem jodu
sól kuchenna (jodowana)*, ryby (np. dorsz, makrela), wodorosty, owoce morza, mleko krowie i produkty mleczne (np. ser żółty), niektóre wody butelkowane, sardynki, tuńczyk, orzechy laskowe

*Sól morska zawiera małe ilości jodu

Amerykańskie Towarzystwo Chorób Tarczycy nie zaleca stosowania suplementów diety i innych produktów w tym ziół, których producenci reklamują je jako produkty wspomagające leczenie niedoczynności tarczycy (z uwagi na brak silnych dowodów potwierdzających ich skuteczność). Wyjątek stanowią produkty, które mają skuteczność udowodnioną w rzetelnych badaniach klinicznych.

Hashimoto a selen

Selen należy do tych mikroelementów, których zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża podaż jest niekorzystna. Stąd naukowcy zalecają zachować ostrożność i rozważyć oczekiwane korzyści oraz możliwe ryzyko.

Na podstawie dostępnych dowodów naukowych nie rekomenduje się suplementacji selenu w leczeniu zapalenia tarczycy typu Hashimoto. Nie wykazano jak dotąd korzystnego wpływu takiej strategii. Ponadto coraz więcej danych sugeruje, że zbyt wysokie stężenie selenu uzyskiwane na drodze suplementacji może wiązać się z efektem niekorzystnym – w tym zwiększać ryzyko niektórych chorób, np. raka prostaty u mężczyzn.

Z uwagi na rolę selenu i enzymów zawierających selen w funkcjonowaniu tarczycy warto zwrócić uwagę na źródła pokarmowe tego pierwiastka i zapewnienie odpowiedniej jego zawartości w diecie. Dzienna podaż selenu ze zwyczajową dietą osoby z chorobą Hashimoto powinna być taka sama jak u zdrowej.

Selen znajduje się m.in. w orzechach brazylijskich.

Dzienna dawka selenu

Zgodnie z normami, dzienne spożycie selenu w populacji zdrowych dorosłych w ramach zdrowej diety powinno wynosić 55 µg/d – na poziomie RDA (ang. Recommended Dietary Allowance) – zalecane dzienne spożycie. Jest ono wyższe u kobiet w trakcie ciąży (do 60 µg/d) i laktacji (do 70 µg/d). Szczególnie praktyczne może być sięganie po orzechy brazylijskie – już 1-2 orzechy pozwalają na realizację dziennego zapotrzebowania na selen, a jednocześnie dostarczają błonnik, magnez, potas i korzystne nienasycone kwasy tłuszczowe.

Przykłady żywności będącej źródłem selenu
orzechy brazylijskie, podroby, mięso, płatki śniadaniowe, owoce morza, ryby

Zarówno w przypadku jodu, jak i selenu, zawartość tych pierwiastków w żywności uprawianej zależy nie tylko od gatunku rośliny, lecz także od zawartości tych pierwiastków w glebie.

Hashimoto a żelazo

Wiele objawów choroby Hashimoto przypomina niedokrwistość z niedoboru żelaza – np. osłabienie, pogorszenie koncentracji, ból i zawroty głowy, bladość skóry i błoń śluzowych oraz suchość skóry. Stąd te dwa rozpoznania bywają mylone.

Żelazo również ma wpływ na funkcje tarczycy, dlatego oprócz selenu i jodu, należy zadbać o odpowiednią podaż także tego składnika wraz z dietą. Zwłaszcza jeżeli oprócz choroby Hashimoto występuje autoimmunizacyjne zapalenie żołądka lub celiakia, które mogą obniżać stopień jego wchłaniania. Niedobór żelaza może upośledzać funkcjonowanie tarczycy, ponieważ jeden z jej enzymów staje się aktywny w momencie związana z hemem, dostarczonego właśnie przez żelazo.

Żelazo występuje w żywności w dwóch formach: hemowej (lepiej przyswajalnej) występującej tylko w pokarmach odzwierzęcych i niehemowej znajdującej się w żywności pochodzenia roślinnego.

Przykłady żywności będącej źródłem żelaza
Produkty pochodzenia zwierzęcego: podroby (najwięcej wieprzowe), wołowina, wieprzowina, jagnięcina, indyk, przegrzebki (małże św. Jakuba), baranina, kaczka, kurczak, królik.
Produkty pochodzenia roślinnego: szpinak, migdały, płatki zbożowe, suche nasiona roślin strączkowych (np. soczewica, cieciorka, fasola, soja), nasiona i orzechy, suszone morele, suszone śliwki, suszone figi, boćwina, natka pietruszki, koper, szczaw, awokado.

Hashimoto a witamina D

Zalecenia dotyczące suplementacji witaminy D są takie jak dla ogółu zdrowej populacji. Ze względu na niekorzystny kąt padania promieni słonecznych w naszej szerokości geograficznej i niemożność pokrycia zapotrzebowania na ten składnik dietą, w Polsce zaleca się osobom zdrowym:

  • ekspozycję na promieniowanie słoneczne przez przynajmniej 15 minut dziennie pomiędzy godzinami 10. a 15. (bez kremu z filtrem) w miesiącach od maja do września,
  • oraz suplementację witaminy D w dawce odpowiedniej dla wieku, masy ciała, stanu zdrowia, karnacji, stylu życia, w tym zwyczajów żywieniowych w pozostałych miesiącach, lub przez cały rok jeżeli ekspozycja na promieniowanie słoneczne jest niewystarczająca (dla zdrowych osób dorosłych zalecana dawka wynosi 800-2000 IU/dobę, z kolei u kobiet karmiących i w trakcie laktacji zalecana dawka wynosi 2000 IU/dobę).
Witamina D – gdzie jest, jakie są normy witaminy D

Soja a Hashimoto

Osoba z chorobą Hashimoto powinna zwracać uwagę na żywność zawierającą substancje wolotwórcze (goitrogenne). Mogą one zaostrzać problemy z tarczycą, zmniejszając wchłanianie lewo-tyroksyny i poprzez konkurencję z innymi hormonami tarczycy.

W przypadku spożycia soi i zawartych w niej izoflawonów sojowych potrzebne może być zwiększenie dawek leku. Optymalną strategią jest regularne i umiarkowane jedzenie soi już na etapie ustalania dawki leku. Wtedy ewentualny wpływ może zostać uwzględniony już na początkowym etapie.

Nie jest konieczna całkowita rezygnacja z produktów zawierających substancje wolotwórcze – wskazany jest umiar. Kluczowe wydaje się zapewnienie odpowiedniej podaży jodu. Przy niskiej dostępności jodu w diecie efekt substancji wolotwórczych może być bardziej wyraźny niż przy jego odpowiedniej zawartości.

Przykłady żywności będącej źródłami substancji wolotwórczych (goitrogenów)
suche nasiona roślin strączkowych (np. groch, fasola, soczewica, ciecierzyca), kapusta, brukselka, kalafior, brokuł, rzepa, jarmuż, korzenie manioku, tapioka, soja i produkty na bazie lub z dodatkiem soi (np. tofu, tempeh, napój sojowy, sos sojowy)

Hashimoto a inne problemy zdrowotne

Wiele osób narzeka na problem z kontrolą masy ciała. Niedoczynność tarczycy może wiązać się ze spowolnieniem tempa przemiany materii. Ważne jest stosowanie racjonalnej diety dostarczającej potrzebnych organizmowi składników odżywczych i zachowanie odpowiedniego poziomu aktywności fizycznej. Często kuszące, ale niestety równie często niezbilansowane diety niskoenergetyczne, poza zwiększonym ryzykiem tzw. efektu jo-jo, mogą niekorzystnie wpływać na funkcjonowanie tarczycy.

Osoba z chorobą Hashimoto może zmagać się z nadmierną masą ciała i/lub wysokim stężeniem cholesterolu, które mogą z kolei zwiększać ryzyko rozwoju innych chorób, np. układu krążenia.

Uporczywą dolegliwością mogą być również zaparcia, np. w sytuacji stosowania diety bezglutenowej u osób z współistniejącą celiakią. W przypadku każdego z wspomnianych problemów, które mogą pojawić się u osoby z chorobą Hashimoto warto skonsultować się z lekarzem i dietetykiem. Poniżej zamieszczono kilka podpowiedzi dotyczących modyfikacji diety i aktywności fizycznej, które mogą pomóc przy pojawieniu się tych problemów.  

Hasimoto a problemy zdrowotne - dieta

Wybrany problem Przykładowe wskazówki dietetyczne
Wysokie stężenie cholesterolu
  • unikanie kwasów tłuszczowych trans w żywności
  • ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych
  • zwiększenie spożycia produktów zawierających błonnik
  • dodanie do diety produktów zawierających fitosterole (np. orzechy, margaryna wzbogacana w sterole/stanole)
  • kontrola masy ciała
  • podejmowanie regularnej aktywności fizycznej
Zaparcia
  • stopniowe zwiększenie spożycia produktów zawierających błonnik (np. warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, nasion i orzechów)
  • zwiększenie spożycia płynów
  • ważna jest próba defekacji po każdym posiłku
Modyfikacja diety i innych elementów stylu życia stanowią zwykle punkt wyjścia w terapii osób z zaparciami.
Nadwaga i otyłość Zachęcamy do przeczytania artykułów na temat diagnostyki nadwagi otyłości oraz leczenia nadwagi i otyłości 

Piśmiennictwo:

  1. Jarosz M. Normy żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017.
  2. Jarosz M. Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2016.
  3. Klasyfikacja ICD-10, https://www.icd10data.com/ICD10CM/Codes/E00-E89/E00-E07/E06-/E06.3 (dostęp: 25.11.2019 r.).
  4. Davies TF. Pathogenesis of Hashimoto’s thyroiditis (chronic autoimmune thyroiditis). UpToDate, Topic 7854 Version 8.0. (dostęp: 25.11.2019 r.).
  5. Euthyrox N 100 CHPL (z dnia: 27.03.2013 r.).
  6. Lerner A, O'Bryan T, Matthias T. Navigating the Gluten-Free Boom: The Dark Side of Gluten Free Diet. Front Pediatr. 2019;7:414. Published 2019 Oct 15. doi:10.3389/fped.2019.00414.
  7. Diez-Sampedro A, Olenick M, Maltseya T i wsp. A gluten-free diet, not an appropriate choice without a medical diagnosis. J Nutr Meb 2019; 2438934.
  8. Catassi C, Fabiani E, Corrao G i wsp. Risk of Non-Hodkin Lymphoma in Celiac Disease. JAMA 2002; 287(11): 1413-1419.
  9. Al-Toma Abdulbaqi, Volta U, Auricchio R i wsp. European Society for the Study of Coeliac Disease (ESsCD) guideline for coeliac disease and other gluten-related disorders. United European Gastroenterology Journal 2019; 7(5): 583-613.
  10. Szostak Węgierek D, Bednarczuk T, Respondek W i wsp. Zasadność stosowanie diety bezglutenowej w chorobie Hashimoto: stanowisko Grupy Ekspertów Sekcji Dietetyki Medycznej Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmy (POLSPEN). Postępy Żywienia Klinicznego 2018; 2(47): 33-47.
  11. Husby S, Koletzko S, Korponay-Szabó I i wsp. European Society Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition guidelines for diagnosing coeliac disease 2019. JPGN 2010 (ahead of print).
  12. Hill ID. Epidemiology, pathogenesis, and clinical manifestation of celiac disease in children. UpToDate, Topic 5899 Version 60.0.
  13. Sapone A, Bai JC, Ciacci C i wsp. Spectrum of gluten-related disorders: consensus on new nomenclature and classification. BMC Med 2012; 10(13), doi. 10.1186/1741-7015-10-13.
  14. Jarvinen-Seppo KM. Grain allergy: Clinical features, diagnosis, and management. UpToDate, Topic 95310 Version 8.0.
  15. Krawczyk M, Korotkiewicz-Kaczmarska E. Alergia i nietolerancja pokarmowa. Mleko i inne pokarmy. Help-Med, Kraków 2013 (dodruk 2015).
  16. Catassi C, Bai JC, Bonaz B i wsp. Non-celiac gluten sensitivity: the new frontier of gluten related disorders. Nutrients 2013; 5(10): 3839-3853.
  17. Murro A, Werfel T, Hoffmann-Sommergruber K i wsp. EAACI food allergy and anaphylaxis guidelines: diagnosis and management of food allergy. Allergy 2014; 69(8): 1008-25.
  18. Ludvigsson JF, Bai JC, Biagi F i wsp. Diagnosis and management of adult coeliac disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut 2013; 63 (8): 1210-1228.
  19. American Thyroid Association. Iodine deficiency, https://www.thyroid.org/iodine-deficiency/ (dostęp: 25.11.2019 r.).
  20. Davies TF. Pathogenesis of Hashimoto’s thyroiditis (chronic autoimmune thyroiditis). UpToDate, Topic 7854 Version 8.0.
  21. Vitti P. Iodine deficiency disorders. UpToDate, Topic 7828 Version 18.0. (dostęp: 25.11.2019 r.).
  22. Poręba R, Drews K, Karowicz-Bilińska A i wsp. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie suplementacji witamin i mikroelementów podczas ciąży. Ginekol Pol 2011; 7(82): 550-553.
  23. Medycyna Praktyczna dla Pacjentów. Jod, https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/74618,jod (dostęp: 25.11.2019 r.).
  24. Garber JR, Cobin RH, Gharib H, i wsp. Clinical Practice Guidelines for Hypothyroidism in Adults: Cosponosored by the American Association of Clinical Endocrinologists and the American Thyroid Association. Thyroid 2012; 22(12): 1200-1235.
  25. Van Zuuren EJ, Albusta AY, Fedorowicz Z i wsp. Selenium supplementation for Hashimoto’s thyroiditis. Cochrane Database of Systematic Reviews 2013, Issue 6. Art. No.: CD0100223.
  26. Vinceti M, Filippini T, Del Giovane C et al. Selenium for preventing cancer. Cochrane Database Syst Rev 2018; Issue 1. Art. No.: CD005195.
  27. Köhrle J. Selenium and the thyroid. Current Opinion in Endocrinology & Diabetes and Obesity 2015; 22(5): 392-401.
  28. Pachocka L, Stróżyk A. Orzechy w codziennej diecie wartości żywieniowe i prozdrowotne. Przemysł spożywczy 2017; 3(71): 38-41.
  29. USDA National Nutrient Database for Standard Reference Release 27, www.ndb.nal.usda.gov/ndb/foods [15.01.2015 r.].
  30. Rayman MP. Food‐chain selenium and human health: emphasis on intake. The British Journal of Nutrition 2008;100(2):254‐68.

 

Dowiedz się więcej

Skuteczność diety redukcyjnej u pacjentek z chorobą Hashimoto

https://journals.viamedica.pl/forum_zaburzen_metabolicznych/article/view/44024

Dieta a zawartość kadmu i ołowiu w krwi pacjentów z chorobą Hashimoto

http://ptf.content-manager.pl/pub/File/bromatologia_2010/3.2010/br%203%2C2010%20s.%20343-348.pdf

Nawyki żywieniowe a stężenie selenu w surowicy u pacjentów z chorobą Hashimoto

http://www.phie.pl/pdf/phe-2012/phe-2012-4-824.pdf

Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor Mgr Agata Stróżyk, Młodszy Specjalista ds. Informacji Medycznej, Dietetyk kliniczny, sportowy i pediatryczny
Data dodania 27.11.2019
Data ostatniej aktualizacji 28.11.2019