Kwas foliowy (witamina B9) - badanie, skutki niedoboru

Kwas foliowy - opis badania

Badanie polega na pobraniu próbki krwi w celu oznaczenia poziomu kwasu foliowego w organizmie. Badanie wymaga specjalnego przygotowania. Pacjent na pobranie musi zgłosić się do laboratorium na czczo (około 8-12 godzin od ostatniego posiłku). Przyjmowanie niektórych leków może wpłynąć na wynik testu, dlatego lekarz może zalecić ich tymczasowe odstawienie.

Rola kwasu foliowego w organizmie człowieka

Znaczenie kwasu foliowego i jego rola w organizmie człowieka nie ogranicza się tylko do okresu płodowego, ponieważ jest niezbędny na każdym etapie życia. Wśród jego głównych funkcji wskazuje się udział w procesie syntezy kwasów nukleinowych, które są podstawowym składnikiem DNA człowieka. W związku z tym kwas foliowy odpowiedzialny jest za prawidłowe powstawanie i funkcjonowanie komórek. Wspólnie z witaminą B12 bierze udział w procesie przekształcania homocysteiny do metioniny, a także tworzenia oraz dojrzewania krwinek czerwonych.

Zawartości kwasu foliowego w organizmie w dużym stopniu zależą od diety, ale również od innych czynników, takich jak stosowanie niektórych leków zwiększających ryzyko jego niedoboru, np. antykoncepcja hormonalna, niesteroidowe leki przeciwzapalne, metotreksat i leki przeciwpadaczkowe, a także nadużywanie alkoholu czy palenie tytoniu.

Kiedy zbadać kwas foliowy?

Badanie wykonywane jest na zlecenie lekarza, gdy zachodzi podejrzenie niedoboru bądź nadmiaru kwasu foliowego. Badanie może być wskazane w następujących przypadkach:

• przy identyfikacji przyczyny niedokrwistości (anemii);
• przy przyjmowaniu leków, które mogą zmniejszać stężenie folianów, np. preparatami przeciwpadaczkowymi;
• przy stwierdzonych zaburzeniach wchłaniania w obrębie jelita cienkiego (np. celiakia);
• w stanach zwiększonego zapotrzebowania, jak np. kobiety w ciąży, w okresie połogu i laktacji;
• u pacjentów cierpiących na przewlekłe choroby wątroby;
• u osób uzależnionych od alkoholu; 
• u pacjentów onkologicznych.

Objawy niedoboru kwasu foliowego

W przypadku niedoboru kwasu foliowego pojawiają się symptomy, takie jak:

• zmęczenie;
• duszność;
• bladość skóry;
• zawroty głowy;
• uczucie mrowienia kończyn;
• owrzodzenia w jamie ustnej;
• zaburzenia funkcji poznawczych (np. zaburzenia pamięci i problemy z koncentracją).

Kwas foliowy odgrywa istotną rolę w regeneracji komórek i procesach krwiotwórczych. Jakie są objawy niedoboru kwasu foliowego?

Skutki długotrwałego niedoboru kwasu foliowego

Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, zwłaszcza jeśli trwa przez dłuższy czas. Witamina B9 jest kluczowa m.in. w procesach tworzenia komórek, produkcji czerwonych krwinek oraz prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Wśród najważniejszych skutków zdrowotnych wynikających z długotrwałego niedoboru kwasu foliowego wymienić można:

• anemię megaloblastyczną, w której przebiegu dochodzi do obniżenia zdolności krwi do transportu tlenu;
• wady rozwojowe płodu, takie jak wady cewy nerwowej, np. rozszczep kręgosłupa, bezmózgowie;
• problemy z układem nerwowym, m.in. problemy z koncentracją, pamięcią, a nawet zaburzeniami nastroju, długotrwały niedobór kwasu foliowego w niektórych przypadkach może prowadzić do depresji, a u osób starszych może zwiększać ryzyko otępienia;
• podwyższony poziom homocysteiny, co jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, takich jak miażdżyca, zawał serca czy udar mózgu;
• zaburzenia trawienne, m.in. utratę apetytu, nudności, biegunkę i owrzodzenia w jamie ustnej;
• problemy z zajściem w ciążę – niedobór kwasu foliowego może wpływać na płodność, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn;
• osłabienie układu odpornościowego – witamina B9 jest ważna dla produkcji białych krwinek, które pełnią kluczową rolę w obronie organizmu przed infekcjami.

Objawy i skutki uboczne nadmiaru kwasu foliowego

Nadmiar kwasu foliowego, zwłaszcza pochodzący z suplementacji, może prowadzić do różnych skutków ubocznych. Kwas foliowy rozpuszcza się w wodzie i jego nadmiar zazwyczaj jest usuwany z organizmu z moczem, jednak zbyt wysokie dawki przyjmowane regularnie mogą prowadzić do:

• problemów trawiennych – mogą wystąpić nudności, wzdęcia, skurcze brzucha i biegunka;
• bezsenności i nadmiernego pobudzenia;
• reakcji alergicznych.

Długotrwały nadmiar kwasu foliowego może prowadzić do maskowania niedoboru witaminy B12, czyli ukrywania objawów niedoboru witaminy B12 i nieodwracalnych uszkodzeń układu nerwowego.

Kwas foliowy norma

Analiza wyników powinna opierać się na wartościach referencyjnych podanych przez laboratorium, w którym wykonywane było badanie. Uzyskany wynik należy skonsultować się z lekarzem.

Kwas foliowy w ciąży

Nieodpowiednie stężenie kwasu foliowego w ciąży może być przyczyną wystąpienia poważnych wad wrodzonych u rozwijającego się płodu, m.in. wad cewy nerwowej płodu. Suplementacja kwasu foliowego w odpowiednim czasie i dawce zmniejsza ryzyko wystąpienia defektów mózgu i rdzenia u płodu.

Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca w okresie planowania ciąży suplementację 400µg 5-MTHF (metylotetrahydrofolianu - aktywnej formy kwasu foliowego) oraz 400 µg kwasu foliowego/dzień, co najmniej 12 tygodni przed planowaną ciążą. Szczególnie istotny jest fakt, że suplementacja powinna być stosowana nie tylko przez kobiety, ale również przez partnerów (pozytywny wpływ na jakość nasienia). W przypadku kobiet będących w ciąży oraz w okresie laktacji zaleca się suplementację 800 µg 5-MTHF/dzień. Natomiast u kobiet, które urodziły wcześniej dziecko z wadą cewy nerwowej rekomendowana dawka folianów to 5 mg/dzień. Przemiany folianów mogą być dodatkowo wspierane przez witaminę B6 i B12 oraz cholinę.

Źródła kwasu foliowego (witamina B9)

Największą ilość kwasu foliowego zawierają produkty, takie jak: wątroba, ciemnozielone warzywa liściaste, suche nasiona roślin strączkowych, orzechy oraz produkty zbożowe wzbogacane w foliany. Kwas foliowy może być również dostarczany do organizmu na drodze suplementacji.

Dowiedz się więcej:

• Anemia z niedoboru kwasu foliowego