Cukrzyca. Objawy, przyczyny, leczenie

Czy ostatnio stale czujesz się zmęczony? A może doskwiera ci ciągły głód i pragnienie? Albo schudłeś, chociaż się nie odchudzałeś? Nie lekceważ tych dolegliwości, bo mogą być objawami cukrzycy.
  1. Cukrzyca - informacje ogólne
  2. Przyczyny cukrzycy 
  3. Objawy cukrzycy 
  4. Rozpoznanie cukrzycy 
  5. Cukrzyca - jak leczyć? 
  6. Cukrzyca - rokowanie 
  7. Powikłania cukrzycy 
  8. Zapobieganie cukrzycy 
  9. Zalecane postępowanie w przypadku cukrzycy 

Cukrzyca to poważna choroba metaboliczna, w przebiegu której poziom glukozy we krwi jest zbyt wysoki. Stan ten nazywa się hiperglikemią i spowodowany jest niedoborem lub wadliwym działaniem insuliny, hormonu regulującego poziom cukru we krwi.

Powikłaniem cukrzycy może być m.in. uszkodzenie siatkówki oka, uszkodzenie nerwów prowadzące do zaburzeń czucia (np. zespół stopy cukrzycowej), niewydolność nerek i udar mózgu.

W Polsce jest ponad 2 miliony chorych na cukrzycę, z czego co trzeci z nich nie wie o swojej chorobie. Najczęściej wystąpienie cukrzycy poprzedza tzw. stan przedcukrzycowy. Wczesne jego wykrycie i wdrożenie leczenia pozwala w wielu przypadkach zapobiec rozwojowi cukrzycy.

Do najbardziej charakterystycznych objawów cukrzycy należą:

  • zmniejszenie masy ciała
  • wzmożony głód i pragnienie
  • częste oddawanie moczu
  • osłabienie organizmu, zmęczenie i wzmożona senność

Jeżeli zaobserwujesz u siebie lub u swoich bliskich któryś z wymienionych objawów, rozważ wykonanie badań diagnostycznych w kierunku cukrzycy – wczesna diagnoza umożliwia wdrożenie odpowiedniego leczenia i zminimalizowanie ryzyka wystąpienia powikłań.

Pomocne w rozpoznawaniu cukrzycy oraz stanów przedcukrzycowych są: oznaczenie stężenia glukozy we krwi na czczo, doustny test tolerancji glukozy lub pomiar stężenia hemoglobiny glikowanej. Badania te są proste, a na ich wyniki nie musisz długo czekać. Warto je również połączyć z badaniem ogólnym moczu, morfologią krwi i lipidogramem, ponieważ wykryją one ewentualne wczesne powikłania choroby.

Chociaż nieleczona lub nieprawidłowo leczona cukrzyca może prowadzić do ciężkich powikłań, po wdrożeniu skutecznego leczenia można z nią żyć pełnią życia, długo i szczęśliwie.

Cukrzyca - informacje ogólne

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, które charakteryzują się zbyt wysokim poziomem cukru we krwi, czyli hiperglikemią. Stan ten wynika z zaburzeń w wydzielaniu i/lub działaniu insuliny (insulina jest hormonem umożliwiającym tkankom przyswojenie glukozy).

Na świecie na cukrzycę choruje 387 milionów ludzi - z czego prawie 50% nie wie o swojej chorobie. Liczba chorych wzrasta lawinowo, nie dalej jak w 1980 roku chorych było tylko 153 miliony. Eksperci mówią już o „epidemii cukrzycy”.

Jest to problem nie tylko zdrowotny, ale i społeczny – w 2014 roku z powodu cukrzycy zmarło 4,9 miliona ludzi. W Polsce sytuacja nie wygląda lepiej – chorych szybko przybywa, jest ich już ponad 2 miliony, z czego ok. 30% z nich jest niezdiagnozowanych. Rocznie, na skutek powikłań cukrzycowych, umiera ponad 20 tys. Polaków.

Cukrzycę można podzielić na pięć rodzajów: cukrzycę typu 1, cukrzycę typu 2, cukrzycę ciążową, cukrzycę jednogenową i cukrzycę typu MODY.

Przewlekła hiperglikemia wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów – zwłaszcza oczu (retinopatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie naczyń krwionośnych siatkówki, prowadzące do pogorszenia wzroku), nerek (niewydolność, która może wymagać dializ), nerwów, serca i naczyń krwionośnych (udary mózgu i mogące prowadzić do amputacji zaburzenia krążenia krwi w kończynach).

Cukrzyca typu 1

Nazywana jest potocznie insulinozależną, ponieważ wymaga stałego podawania insuliny. Występuje zwykle u dzieci i dorosłych poniżej 30. roku życia. Jej przyczyną jest autoimmunologiczny (inaczej autoagresywny, czyli taki, podczas którego układ odpornościowy atakuje własny organizm), przewlekły proces zapalny, który niszczy w trzustce komórki β odpowiedzialne za wytwarzanie insuliny.

Insulinę podaje się za pomocą wielokrotnych wstrzyknięć pod skórę lub za pomocą pompy insulinowej. Niedostarczanie insuliny z zewnątrz prowadzi do znacznej hiperglikemii, kwasicy ketonowej (jest to bardzo poważne zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej organizmu), śpiączki, a nawet śmierci.

Na cukrzycę typu 2 

Potocznie mówi się insulinoniezależna, ponieważ nie wymaga dostarczania insuliny z zewnątrz. Jest to najczęstsza postać cukrzycy. W jej przebiegu zaburzone jest zarówno wydzielanie (dochodzi do niedoborów) jak i działanie insuliny. Ponadto organizm chorego wykazuje insulinooporność, czyli brak wrażliwości na działanie tego hormonu.

W przypadku tego typu choroby, nadmiar cukru we krwi nie daje tak silnych objawów i często pozostaje ona niewykryta. Na cukrzycę typu 2 chorują częściej osoby powyżej 40. roku życia, a głównym czynnikiem ryzyka jest otyłość. Leczenie polega na redukcji masy ciała, zwiększeniu wysiłku fizycznego, wprowadzeniu diety cukrzycowej oraz stosowaniu doustnych leków przeciwcukrzycowych. U części chorych po jakimś czasie może zaistnieć potrzeba terapii insuliną.

Cukrzyca ciążowa 

Cukrzyca ciążowa to choroba polegająca na nieprawidłowej tolerancji cukrów, ujawniająca się podczas ciąży. Cukrzyca ta samoistnie mija po porodzie, ale jest czynnikiem ryzyka późniejszego wystąpienia cukrzycy typu 2. Może być zagrożeniem dla matki i dziecka. Z tego powodu każdą ciężarną poddaje się badaniu przesiewowemu między 24. a 28. tygodniem ciąży. Badanie pozwala odpowiednio wcześnie wykryć chorobę i otoczyć kobietę odpowiednią opieką.

Cukrzyca jednogenowa 

Powstaje w wyniku mutacji jednego genu i najczęściej jest związana z problemami wydzielania insuliny. Ten rodzaj choroby stanowi od 1 do 2% wszystkich przypadków cukrzycy. Ostatecznym sposobem na jej zdiagnozowanie jest przeprowadzenie badań genetycznych. Zlokalizowanie genu, w którym dochodzi do mutacji, pozwala na podjęcie optymalnego leczenia. Najczęściej występującym rodzajem cukrzycy jednogenowej jest cukrzyca MODY (od angielskiego Maturity Onset Diabetes of the Young).

Cukrzyca MODY

Chory na cukrzycę MODY charakteryzuje się kilkoma cechami, m.in.: młodym wiekiem zachorowania (najczęściej przed 25. rokiem życia), niewielkim zapotrzebowaniem na insulinę, wczesnym zachorowaniem na cukrzycę u co najmniej dwóch członków rodziny i wysokim stężeniem cukru w moczu.

U pacjentów z tym typem choroby mogą rozwijać się przewlekłe powikłania cukrzycy, dlatego powinni dążyć oni do wyrównania choroby. W zależności od genu, który uległ mutacji (HNF1A czy gen glukokinazy), lekarz zaleca odpowiednie postępowanie – w pierwszym przypadku jest to stosowanie doustnych leków przeciwcukrzycowych lub konieczność terapii insuliną. W drugim przypadku zaleca się zdrowe żywienie z wyłączeniem cukrów prostych.


Przyczyny cukrzycy

Podatność na cukrzycę 1 i 2 typu jest dziedziczna, ale uważa się, że do zachorowania niezbędny jest czynnik środowiskowy.

Typ 2 jest mocniej związany z genami. Krewni pierwszego stopnia osoby chorej na cukrzycę tego typu są obarczeni dużym ryzykiem wystąpienia choroby. Należy jednak pamiętać, że obciążenia genetyczne są tylko podłożem do rozwoju choroby. Przyczyną jest ich połączenie z niezdrowym stylem życia:

  • niezdrową dietą (cechującą się przede wszystkim wysokim spożyciem cukru, nasyconych kwasów tłuszczowych i tłuszczów trans)
  • otyłością (ze wskaźnikiem masy ciała BMI powyżej 30)
  • brakiem aktywności fizycznej
  • niedoborami snu (jest to uznawane za czynnik ryzyka, ponieważ wpływa na metabolizm organizmu).

Kobiety, które chorowały na cukrzycę ciążową, są zagrożone rozwojem cukrzycy typu 2.

Do rozwoju cukrzycy przyczynić się mogą niektóre leki (glikokortykosteroidy, tiazydy, β-blokery, leki przeciwpsychotyczne II generacji (atypowe)) oraz choroby (akromegalia, zespół Cushinga czy nadczynność tarczycy).


Objawy cukrzycy

Najbardziej charakterystycznymi objawami cukrzycy są:

  • zmniejszenie masy ciała (z powodu problemów z insuliną organizm nie może wykorzystać glukozy, która jest we krwi i zaczyna pozyskiwać energię z tkanki tłuszczowej)
  • wzmożone pragnienie (z powodu zwiększonej utraty wody z moczem)
  • wzmożony głód (z powodu problemów z insuliną organizm nie może wykorzystać glukozy, która jest we krwi, więc wysyła sygnały o głodzie)
  • częste oddawanie moczu (nadmiar glukozy jest wydalany z moczem)
  • osłabienie organizmu, zmęczenie i wzmożona senność
  • zaburzenia widzenia
  • pojawienie się ropnych zmian na skórze lub jej świąd
  • częste występowanie stanów zapalnych narządów moczowo-płciowych

Wystąpienie któregokolwiek z nich powinno skłonić do zbadania poziomu cukru we krwi.

Objawy te są typowe dla cukrzycy typu 1. W przypadku cukrzycy typu 2 hiperglikemia nie jest tak wysoka, żeby wywołać wszystkie objawy w dużym nasileniu.

Późnym objawem cukrzycy typu 1 może być oddech o zapachu acetonu.

Rozpoznanie cukrzycy

Wystąpienie któregoś z charakterystycznych objawów powinno skłonić chorego do wykonania podstawowego badania, czyli zmierzenia stężenia glukozy we krwi na czczo. Krew pobiera się po 12 godzinach od ostatniego posiłku. (Sprawdź, jak przygotować się do badania).

Interpretacja wynikuStężenie glukozy na czczo 
Prawidłowe stężenie glukozy na czczo70-99 mg/dl (3,9-5,5 mmol/l)  
Nieprawidłowa glikemia na czczo (stan przedcukrzycowy)100-125 mg/dl (5,5-6,9 mmol/l)  
Podejrzenie cukrzycy> 126 mg/dl (> 7,0 mmol/l)

 

Jednak, żeby potwierdzić diagnozę, należy powtórzyć pomiar glukozy na czczo (wtedy ponowny wynik powyżej 126 mg/dl pozwala na postawienie diagnozy) albo wykonać doustny test tolerancji glukozy (w skrócie OGTT, z angielskiego oral glucose tolerance test).

Test ten polega na zmierzeniu poziomu glukozy we krwi po spożyciu przez pacjenta 75 g glukozy. Na badanie pacjent powinien przyjść na czczo, wypoczęty, po przespanej nocy i bez wcześniejszego ograniczania spożycia cukrów w diecie.

Test zaczyna się od pobrania krwi i oznaczenia stężenia glukozy na czczo. Następnie podaje się choremu 75 g glukozy rozpuszczonej w 300 ml wody (do wypicia w ciągu 5 minut) i po 2 godzinach ponownie pobiera się krew. Te dwie godziny pacjent powinien spędzić w spoczynku w miejscu wykonywania badania.

Interpretacja wynikuWynik testu  
Wynik prawidłowy< 140 mg/dl (< 7,8 mmol/l)  
Nieprawidłowa tolerancja glukozy (stan przedcukrzycowy)140-199 mg/dl (7,8-11,1 mmol/l)  
Cukrzyca≥ 200 mg/dl (> 11,1 mmol/l) 

Do wykonania badań w kierunku cukrzycy powinna skłonić również obecność glukozy w moczu. 

Cukrzyca - jak leczyć?

Część chorych na cukrzycę (z cukrzycą typu 1, z cukrzycą typu 2 leczoną insuliną lub z powikłaniami oraz kobiety z cukrzycą ciążową) powinna być objęta opieką lekarza diabetologa, pozostałym wystarczy opieka lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Jednocześnie chorzy powinni mieć zapewniony dostęp do potrzebnych konsultacji (nefrolog, kardiolog, okulista i inni).

Leczenie cukrzycy powinno być dopasowane do pacjenta – jego postawy i spodziewanego zaangażowania w leczenie, stanu zdrowia oraz możliwości. Celem leczenia jest utrzymywanie w granicach normy stężenia glukozy we krwi, wartości hemoglobiny glikowanej, ciśnienia tętniczego (< 140/90) i masy ciała. Takie postępowanie może zapobiec wystąpieniu ostrych i przewlekłych powikłań oraz umożliwi prowadzenie normalnego, aktywnego życia rodzinnego i zawodowego.

Kryteria wyrównania cukrzycy:

  • kryterium ogólne: poziom hemoglobiny glikowanej ≤ 7% (≤ 53 mmol/mol) u większości chorych z cukrzycą typu 1 lub <6,5% u osób z niedawno zdiagnozowaną cukrzycą typu 2
  • kryteria szczegółowe:

Poziom hemoglobiny glikowanej

U kogo?

Normy stężenia glukozy we krwi

≤ 6,5% (≤ 48 mmol/mol)

U osób chorych na cukrzycę typu 1; u dzieci i młodzieży; niezależnie od typu choroby

Glikemia na czczo i przed posiłkami: 80-110 mg/dl (3,9-6,1 mmol/l).

≤ 8% (≤ 64 mmol/mol)

U chorych w zaawansowanym wieku; u chorych z przebytym zawałem serca i/lub udarem mózgu oraz u chorych z licznymi chorobami towarzyszącymi

 

Glikemia po 2 godzinach od rozpoczęcia posiłku: < 140 mg/dl (<7,8 mmol/l)

≤ 6% (≤ 42 mmol/mol)

U kobiet planujących i będących w ciąży

 

Chorzy na cukrzycę powinni kontrolować ilość spożywanych węglowodanów w całej diecie i poszczególnych posiłkach, ograniczyć żywność zawierającą węglowodany proste (w tym cukry dodane) oraz spożywać posiłki często i regularnie (minimum 5 posiłków dziennie).

Pomocnymi narzędziami w planowaniu diety są dwa wskaźniki: wymiennik węglowodanowy (WW) i indeks glikemiczny (IG).

Wymiennik węglowodanowy został stworzony dla ułatwienia obliczania zawartości węglowodanów w diecie – jeden WW to taka ilość danego produktu (wyrażona w gramach), która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych przez organizm (np. 1 WW = 130 g migdałów, czyli 8 łyżek stołowych).

Natomiast indeks glikemiczny wskazuje, jak szybko po spożyciu danego produktu rośnie we krwi stężenie glukozy (im wyższy IG, tym szybciej rośnie stężenie glukozy we krwi) – u osób chorych na cukrzycę wskazane są produktu o niskim indeksie glikemicznym, najlepiej poniżej 50.

Interpretacja wynikuWynik testu  
Wynik prawidłowy< 140 mg/dl (< 7,8 mmol/l)  
Nieprawidłowa tolerancja glukozy (stan przedcukrzycowy)140-199 mg/dl (7,8-11,1 mmol/l)  
Cukrzyca≥ 200 mg/dl (> 11,1 mmol/l) 

Do wykonania badań w kierunku cukrzycy powinna skłonić również obecność glukozy w moczu.

Cukrzyca - rokowanie

Mimo że cukrzyca jest chorobą nieuleczalną i nieleczona może być chorobą śmiertelną, to regularna kontrola glikemii i przestrzeganie zaleceń lekarskich zmniejszają ryzyko wystąpienia powikłań i umożliwiają normalne życie.

Powikłania cukrzycy

Powikłania cukrzycy można podzielić na dwie grupy: ostre i przewlekłe. Powikłaniem ostrym jest kwasica ketonowa, która może doprowadzić do śpiączki hiperglikemicznej.

Kwasica ketonowa

Kwasica powodowana jest przez niedobór insuliny. Prowadzi do tego, że organizm nie może wykorzystać glukozy z pożywienia i zaczyna rozkładać tłuszcze. W wyniku tego procesu powstają ciała ketonowe, które przenikają do krwi i moczu chorego, zaburzając równowagę kwasowo-zasadową organizmu – jego pH staje się zbyt kwaśne (stąd nazwa kwasica).

Zaburzenie to objawia się odwodnieniem, głębokim i szybkim oddechem (często o zapachu acetonu), sennością. Kwasica może doprowadzić do wstrząsu, śpiączki i śmierci. Leczenie polega na odpowiednim nawodnieniu, zmniejszeniu hiperglikemii i wyrównaniu zaburzeń elektrolitowych.

Hipoglikemia

Hipoglikemia to powikłanie cukrzycy spowodowane jest błędem dietetycznym (np. pominięciem posiłku) lub złym jej leczeniem, tzn. przedawkowaniem insuliny lub leków przeciwcukrzycowych.

Dochodzi do niej, gdy stężenie glukozy we krwi obniży się poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), niezależnie od wystąpienia objawów klinicznych (u części chorych mogą pojawić się one dopiero przy niższych wartościach glikemii).

Objawy hipoglikemii to: niepokój, pobudzenie, dreszcze, głód. Nieleczona może doprowadzić do utraty świadomości, śpiączki lub drgawek. Postępowanie przy hipoglikemii różni się od stanu chorego – u osób przytomnych wystarczy doustnie podać 10-20 g glukozy (np. żele i tabletki zawierające glukozę, słodzony napój, cukier). U osoby nieprzytomnej lub osoby z zaburzeniami świadomości (niemogącej połykać) zachodzi konieczność podania roztworu glukozy dożylnie i hospitalizacji.

Powikłana przewlekłe

Druga grupa powikłań to powikłania przewlekłe. Dotyczą one wielu narządów, a ich wystąpienie zależy przede wszystkim od stopnia kontroli i normalizowania glikemii. Osoby z dobrze wyrównaną cukrzycą są mniej zagrożone wystąpieniem powikłań.

Główne narządy, które ulegają powikłaniom, to: 

  • oczy (retinopatia cukrzycowa, czyli zmiany w naczyniach krwionośnych siatkówki, zaćma a nawet ślepota),
  • nerki (cukrzycowa choroba nerek, czyli uszkodzenie funkcji prowadzące do ich niewydolności i konieczności leczenia dializami lub przeszczepem nerki),
  • nerwy (głównie nerwy kończyn, objawiają się zaburzeniami czucia, uczuciem drętwienia, bólem dłoni i stóp)
  • serce (choroba niedokrwienna serca, zawał mięśnia sercowego).

Innym, poważnym przewlekłym powikłaniem, jest zespół stopy cukrzycowej, czyli zespół specyficznych dolegliwości dotykających stopę. Powstaje on na skutek zaburzeń w ukrwieniu i unerwieniu, może prowadzić do owrzodzeń i deformacji oraz do infekcji, której konsekwencją może być martwica tkanek i konieczności amputacji.

Poza tym u diabetyków może występować spadek odporności, gorsze gojenie się ran i zmiany skórne (infekcje, owrzodzenia, rogowacenie ciemnie, rumieniec cukrzycowy, świąd skóry).


Zapobieganie cukrzycy

W przypadku cukrzycy typu 1 nie istnieje żadna skuteczna metoda jej zapobiegania.

Przy cukrzycy typu 2 zaleca się, aby osoby powyżej 45. roku życia poddawały się badaniom przesiewowym (oznaczanie poziomu glukozy we krwi na czczo, test tolerancji OGTT), co najmniej raz na 3 lata. Natomiast osoby z grup ryzyka powinny wykonywać takie badania co roku, niezależnie od wieku. Grupy ryzyka to:

  • osoby powyżej 45. roku życia
  • osoby z nadwagą lub otyłością
  • osoby, które mają w bliskiej rodzinie (u rodzeństwa lub rodziców) chorych na cukrzycę
  • osoby mało aktywne fizycznie
  • kobiety, które chorowały na cukrzycę ciążową
  • kobiety, które urodziły dziecko o masie ciała większej niż 4 kg
  • osoby chorujące na nadciśnienie tętnicze (czyli z wartościami ciśnienia większymi lub równymi 140/90)
  • kobiety chorujące na zespół policystycznych jajników
  • osoby z chorobami sercowo-naczyniowymi
  • osoby z dyslipidemią, czyli z nieprawidłowym stężeniem frakcji niektórych lipoprotein

Ponadto, osoby takie, powinny zostać poinstruowane na temat zasad zdrowego stylu życia (korzyści płynących z regularnej aktywności fizycznej i utrzymywania prawidłowej masy ciała).

U osób ze zdiagnozowanym stanem przedcukrzycowym i dużym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2 lekarz może rozważyć prewencyjne stosowanie niektórych doustnych leków przeciwcukrzycowych.

Zalecane postępowanie w przypadku cukrzycy

  • Kontroluj glikemię i dbaj, żeby mieściła się w normie.
  • Dbaj o prawidłową dietę – unikaj cukrów prostych, tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans.
  • Zwiększ aktywność fizyczną – dbaj o utrzymanie prawidłowej masy ciała.
  • Odwiedzaj swojego lekarza i stosuj się do jego zaleceń.
  • Żyj długo, zdrowo i szczęśliwie!

Unikaj:

  • jedzenia słodyczy, produktów dosładzanych (np. dżemów, jogurtów owocowych) i wysoko przetworzonej żywności oraz picia słodzonych napojów (np. soki, napoje gazowane)
  • przyrostu masy ciała
  • sytuacji, które mogą doprowadzić do hipoglikemii (np. długi czas bez posiłku, bardzo intensywny wysiłek fizyczny bez przygotowania, przedawkowanie insuliny)
  • wahań poziomu cukru we krwi

Nie wiesz, co ci dolega? Sprawdź swoje objawy!

Przeczytaj więcej na temat diety cukrzycowej.

Konsultacja merytoryczna: dr n. med. Jacek Walewski, diabetolog