Nadciśnienie tętnicze - przyczyny, objawy i leczenie nadciśnienia

Nadciśnienie tętnicze jest bardzo częstą chorobą cywilizacyjną, czyli taką, która występuje w krajach i społeczeństwach wysoko rozwiniętych. Choroba jest o tyle podstępna, że przez dłuższy czas może nie dawać żadnych niepokojących objawów, przez co rozwija się „po cichu” i pozostaje nieleczona. Jeśli u chorego występuje łagodne nadciśnienie oraz brak jest czynników ryzyka, to leczenie polega na zmianie stylu życia. Leczenie farmakologiczne zaś wdraża się, jeśli podjęte dotychczas działania nie przynoszą efektów.
Nadciśnienie tętnicze

Normy ciśnienia tętniczego

Istotą nadciśnienia tętniczego jest stałe występowanie spoczynkowego ciśnienia tętniczego powyżej ustalonych norm (tabela poniżej).

Wartość ciśnienia określają dwa parametry:

  • wartość skurczowa (in. ciśnienie górne)
  • wartość rozkurczowa (in. ciśnienie dolne)

Zgodnie z wytycznymi przyjmuje się, że prawidłowe ciśnienie tętnicze ma wartość mniejszą niż 140/90 mmHg (skurczowe 140 mmHg i rozkurczowe 90 mmHg). Może zdarzyć się też tak, że tylko jedna z wartości będzie stale przekroczona – taki stan również pozwala na rozpoznanie nadciśnienia tętniczego.

 

Ciśnienie skurczowe

Ciśnienie rozkurczowe

Ciśnienie optymalne

<120

<80

Ciśnienie prawidłowe

120 - 129

80 - 84

Ciśnienie wysokie prawidłowe

130 - 139

85 – 89

Nadciśnienie tętnicze I stopnia

140 - 159

90 – 99

Nadciśnienie tętnicze II stopnia

160 – 179

100 - 109

Nadciśnienie tętnicze III stopnia

≥180

≥110

Izolowane nadciśnienie skurczowe

≥140

<90

Z badań NATPOLPOLSENIOR wynika, że w Polsce na nadciśnienie tętnicze choruje około 10,5 mln Polaków. Około milion osób po 80 r.ż. i 9,5 mln osób w wieku 17 – 89 lat. Inne badanie LIPIDOGRAM sugeruje, że ta liczba jest większa i wynosi nawet 15 milionów.

Objawy nadciśnienia tętniczego

Większość chorych na niepowikłane samoistne nadciśnienie tętnicze, poza podwyższonym ciśnieniem, nie prezentuje innych objawów.

U części pacjentów z nadciśnieniem tętniczym mogą wystąpić:

  • pulsujące bóle głowy,
  • szumy uszne,
  • zaburzenia widzenia,
  • ból w klatce piersiowej,
  • męczliwość,
  • zaburzenia snu,
  • nudności.

Pacjent o obecności nadciśnienia tętniczego dowiaduje się przypadkowo, przy okazji np. badań kontrolnych u lekarza medycyny pracy.

W nadciśnieniu tętniczym wtórnym objawy są uzależnione od przyczyny, która wywołała chorobę.

Na obecność wtórnego nadciśnienia tętniczego mogą wskazywać:

  • wyczucie w badaniu palpacyjnym powiększenia nerek;
  • nieprawidłowe wyniki badania dna oka;
  • objawy wskazujące na przerost lewej komory serca;
  • różne wartości ciśnienia tętniczego pomiędzy lewym a prawym ramieniem;
  • osłuchowo stwierdzona obecność szmerów sercowych i/lub naczyniowych;
  • opóźnione i osłabione tętno na tętnicach udowych oraz niższe ciśnienie tętnicze krwi na kończynach dolnych w porównaniu z ciśnieniem na ramionach.

W przypadku nierozpoznanego i nieleczonego nadciśnienia tętniczego objawy dają powikłania wynikające z upośledzenia pracy innych narządów.

Nadciśnienie tętnicze - objawy i zalecane postępowanie

Przyczyny nadciśnienia tętniczego

Nadciśnienie tętnicze może mieć charakter samoistny (in. pierwotny) lub wtórny. U ponad 90% wszystkich dorosłych chorych na nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się nadciśnienie pierwotne, czyli takie, którego bezpośredniej przyczyny nie da się ustalić. Uważa się, że do powstania pierwotnej postaci nadciśnienia tętniczego przyczyniają się zarówno czynniki środowiskowe jak i genetyczne.

U dzieci proporcje występowania nadciśnienia tętniczego o charakterze wtórnym i pierwotnym są odwrotne.

Przyczynę nadciśnienia tętniczego wtórnego łatwiej jest uchwycić, ponieważ do jego wywołania dochodzi wskutek trwającego już procesu chorobowego, który dotknął inny narząd lub duże naczynia tętnicze.

Często za nadciśnienie tętnicze wtórne odpowiadają:

  • choroby nerek;
  • choroby tętnic – zwężenie tętnicy nerkowej, jest jedną z częściej występujących przyczyn wtórnego nadciśnienia tętniczego;
  • rzucawka lub stan przedrzucawkowy;
  • obturacyjny bezdech senny;
  • wrodzone zwężenie aorty;
  • duża ilość płynu wewnątrznaczyniowego;
  • schorzenia gruczołów dokrewnych (tarczyca, przytarczyce, przysadka mózgowa, nadnercza). Gruczoły dokrewne w organizmie odpowiadają za wydzielanie hormonów do krwi.
  • schorzenia układu nerwowego;
  • stosowanie niektórych leków, takich jak np. doustne środki antykoncepcyjne, kortykosteroidy, niesteroidowe leki przeciwzapalne, sympatykomimetyki, inhibitory MAO, erytropoetyna, takrolimus, preparaty lukrecji, cyklosporyna, karbenoksolon;
  • sytuacje stresowe o dużym natężeniu;
  • używanie narkotyków, szczególnie kokainy i amfetaminy;
  • zatrucie metalami toksycznymi;
  • nadmierne spożycie alkoholu, palenie papierosów.

Poza wyżej wymienionymi przyczynami choroby, należy też wspomnieć o czynnikach ryzyka, które podnoszą prawdopodobieństwo rozwoju nadciśnienia tętniczego, będą to:

Rozpoznanie nadciśnienia tętniczego

Na proces diagnostyczny nadciśnienia tętniczego składają się potwierdzenie rozpoznania, określenie przyczyny nadciśnienia (czy jest ono samoistne czy wtórne) oraz ocena ryzyka powikłań i wywiad dotyczący m.in. chorób współistniejących.

Do rozpoznania nadciśnienia tętniczego jest przede wszystkim potrzebna ocena wartości pomiarów ciśnienia skurczowego i rozkurczowego. Aby postawić diagnozę wystarczy stwierdzenie przekroczenia norm wysokości ciśnienia. Do rozpoznania wystarczy już kilka pomiarów. Zaleca się, aby pomiary ciśnienia prowadził też przez jakiś czas sam pacjent i zapisywał je w dzienniczku.

Nadciśnienie tętnicze a dodatkowe badania

W trakcie diagnostyki nadciśnienia tętniczego lekarz, jeśli uzna za zasadne może zlecić dodatkowe badania takie jak:

  • EKG,
  • morfologia,
  • badanie biochemiczne krwi,
  • badanie moczu.

Przy nadciśnieniu tętniczym lekarz może zlecić morfologię krwi

Morfologia krwi ocenia stężenie hemoglobiny i hematokryt. Badanie biochemiczne najczęściej obejmuje ocenę stężenia sodu, potasu, glukozy, kreatyniny, kwasu moczowego, cholesterolu i trójglicerydów w surowicy.

W badaniu moczu najważniejsze są pomiar stężenia białka, albumin i ocena mikroskopowa.
W razie konieczności lekarz może skierować pacjenta na szereg innych badań, które pozwolą na ostateczne postawienie diagnozy.

W diagnostyce różnicowej pod uwagę brane są takie choroby jak: choroba miąższowa nerek, zwężenie tętnicy nerkowej, pierwotny hiperaldosteronizm, guzy chromochłonne oraz choroba Cushinga.

Wpływ stresu na nadciśnienie tętnicze

Trzeba mieć również na uwadze, że nieprawidłowe ciśnienie tętnicze krwi może być związane z tzw. syndromem (lub efektem) białego fartucha. Wizycie u lekarza często towarzyszy pewne napięcie emocjonalne i stres, więc podwyższona wartość ciśnienia może być niemiarodajna i fałszywa.

Aby mieć pewność co do rozpoznania oraz wykluczyć czynnik stresu, należy zlecić pacjentowi automatyczny pomiar ciśnienia tętniczego, czyli tzw. holter, badanie holterowskie. Jeśli pomiary wykonane w gabinecie lekarskim/pielęgniarskim są nieprawidłowe, a te wykonane w domu przy pomocy holtera ciśnieniowego są prawidłowe i mieszczą się w granicach normy, to mamy do czynienia z nadciśnieniem tętniczym białego fartucha.

Gdy z kolei sytuacja jest odwrotna – u lekarza pomiary są w normie, a w domu ciśnienie jest nieprawidłowe to sugeruje to ukryte nadciśnienie tętnicze.

U osób starszych często rozpoznaje się rzekome nadciśnienie tętnicze. Jest to związane
z występowaniem u seniorów zesztywnienia tętnic, przez co tony serca pojawiają się i zanikają wcześniej. W takiej sytuacji pomiar ciśnienia tętniczego klasyczną metodą osłuchową jest niedoskonały.

By wykluczyć możliwość błędnego rozpoznania, zaleca się wykonanie pomiaru ciśnienia tętniczego metodą oscylometryczną. Za rozpoznaniem rzekomego nadciśnienia przemawia także nieobecność powikłań narządowych, będących cechą przebiegu nadciśnienia tętniczego.

Leczenie nadciśnienia tętniczego

Leczenie nadciśnienia tętniczego ma głównie na celu zapobiegać powikłaniom, do jakich choroba ta może doprowadzić.

O sposobie i metodzie leczenia nadciśnienia tętniczego w głównej mierze decydują wysokość ciśnienia tętniczego, rodzaj nadciśnienia, obecność chorób współistniejących, obecność i rodzaj ewentualnych powikłań i uszkodzeń narządów wewnętrznych oraz wiek pacjenta.

Gdy u pacjenta występuje łagodne nadciśnienie tętnicze oraz brak jest czynników ryzyka, to początkowe leczenie sprowadza się do zaleceń zmiany stylu życia (więcej w sekcji „Zalecane postępowanie”). Jeśli zmiana stylu życia nie przyniesie oczekiwanych efektów ostatecznie włącza się leczenie farmakologiczne.

W przypadkach, gdy ciśnienie tętnicze jest wysokie i bardzo wysokie oraz występują dodatkowe czynniki ryzyka, konieczne jest włączenie leków hipotensyjnych oraz modyfikacja czynników ryzyka i stylu życia.

Leczenia farmakologicznego nie stosuje się u osób z wysokim acz prawidłowym ciśnieniem tętniczym oraz u osób młodych, u których stwierdzono izolowane nadciśnienie skurczowe.
W przypadku drugiej grupy konieczna jest ich stała kontrola.

Jeśli u osób przejawiających cechy nadciśnienia tętniczego białego fartucha występują czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego i/lub obecne są bezobjawowe uszkodzenia narządowe, to zasadnym jest rozważenie wprowadzenia profilaktycznej terapii przeciwnadciśnieniowej.

Najczęściej stosowane grupy leków przepisywanych w leczeniu nadciśnienia (tzw. leki hipotensyjne) to diuretyki, betablokery, inhibitory ACE, blokery kanału wapniowego i blokery receptora angiotensyny.

Nadciśnienie tętnicze - rokowania i powikłania

Nadciśnienie tętnicze jest szczególnie niebezpieczne dla człowieka, jeśli jest długo nierozpoznane i nieleczone. W wyniku nadciśnienia tętniczego dochodzi do wielu powikłań i dysfunkcji.

Obecność nadciśnienia tętniczego zwiększa ryzyko rozwoju:

Ponadto nadciśnienie tętnicze prowadzi do przerostu lewej komory serca czy upośledzenia pracy nerek. Zaburzenia pracy nerek rozwijają się powoli i są dość rzadkim powikłaniem w łagodnym lub umiarkowanym przebiegu nadciśnienia. Nadciśnienie tętnicze może również wpływać na narząd wzroku i powodować zmiany siatkówki lub ślepotę.

Chorowanie na nadciśnienie tętnicze jest związane z wyższym ryzykiem zgonu z powodów naczyniowych.

Nadciśnienie tętnicze zwiększa ryzyko wystąpienia zawału serca

Jak zapobiegać nadciśnieniu tętniczemu?

Profilaktyka nadciśnienia tętniczego jest skuteczna. Zasady profilaktyki nadciśnienia tętniczego są proste. Przy odrobinie samozaparcia i zdroworozsądkowego podejścia możemy uchronić się przed rozwojem choroby.

Kluczowym czynnikiem w zapobieganiu wystąpienia nadciśnienia tętniczego jest modyfikacja stylu życia:

  • zmiana sposobu odżywiania,
  • wprowadzenie odpowiedniej aktywności fizycznej do planu dnia,
  • porzucenie nałogów.

Nadciśnienie tętnicze - zalecenia

Jeśli źle się czujesz, od jakiegoś czasu masz podwyższone ciśnienie i podejrzewasz, że możesz chorować na nadciśnienie tętnicze, nie bagatelizuj tego i udaj się do lekarza (lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, lekarz internista). Tylko szybkie rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia uchroni cię przed niekontrolowanym rozwojem choroby i powikłaniami.

Jeżeli rozpoznano u ciebie nadciśnienie tętnicze, to ważne dla twojego zdrowia jest, aby stosować się ściśle do zaleceń lekarzy, przyjmować leki zgodnie ze schematem oraz stawiać się na zaplanowane wizyty i badania.

Tylko postępowanie zgodne z zaleceniami twojego lekarza pozwoli na obniżenie ciśnienia i poprawę stanu zdrowia.

Zmodyfikuj swoją dietę i utrzymuj odpowiedni poziom BMI <25kg/m2. Jeśli cierpisz na nadwagę lub otyłość podejmij działania zmierzające ku zmniejszeniu wagi. W nadciśnieniu tętniczym zaleca się stosowanie diety śródziemnomorskiej.

Ogranicz spożycie sodu (soli) do 5-6g/doba. Pamiętaj, że sód znajduje się w przetworzonej żywności oraz w produktach nieprzetworzonych, co należy wziąć pod uwagę podczas ustalania granicy spożycia soli.

Zawalcz ze swoimi nałogami i ogranicz spożycie alkoholu oraz rzuć palenie.

Wprowadź odpowiednią do swoich możliwości i stanu zdrowia aktywność fizyczną. Ruch zapobiega otyłości oraz usprawnia pracę serca i naczyń. Aktywność wspomaga walkę z zaburzeniami lipidowymi, obniża ciśnienie krwi i działa przeciwmiażdżycowo.

Postaraj nauczyć się jak radzić sobie ze stresem i wypracuj metody na rozładowanie niepotrzebnego napięcia. Stres również negatywnie wpływa na układ krążenia, więc trzeba starać się, aby to obciążenie było jak najmniejsze.

Dowiedz się więcej:

Nadciśnienie tętnicze i otyłość — narastający problem wieku rozwojowego

https://journals.viamedica.pl/eoizpm/article/view/26105/20915

Czynniki ryzyka i częstość nadciśnienia tętniczego u młodych osób dorosłych

https://journals.viamedica.pl/arterial_hypertension/article/view/12579/10414

Nadciśnienie tętnicze nerkopochodne

https://journals.viamedica.pl/forum_nefrologiczne/article/view/10446/8916

autor Anna Marchewka
konsultacja merytoryczna lek. med. Krzysztof Dylewski
Data dodania 12.06.2018