Zespół policystycznych jajników (PCOS) - objawy, przyczyny i leczenie

Zespół policystycznych jajników (PCOS, polycystic ovary syndrome) jest najczęstszą endokrynopatią (zaburzeniem wydzielania hormonów). W zależności od kryteriów diagnostycznych dotyka od 5 proc. do 21 proc. kobiet w wieku przedmenopauzalnym (zwykle od 15 do 44 lat). Większość kobiet dowiaduje się, że ma PCOS w wieku 20‒30 lat, kiedy mają problemy z zajściem w ciążę i udają się do lekarza. Szacuje się, że nawet 15 proc. kobiet zgłaszających się z powodu tych trudności choruje na zespół policystycznych jajników.
Zespół policystycznych jajników jak się objawia?

Ryzyko może być wyższe, jeśli kobieta jest otyła lub jeśli ma matkę, siostrę bądź ciotkę z PCOS.

Zaburzenia hormonalne związane z tym schorzeniem mogą być m.in. przyczyną nieregularnych miesiączek i trudności zajścia w ciążę.

Zespół policystycznych jajkniów (PCOS) co to jest

Kobiety z zespołem policystycznych jajników mają hiperandrogenizm jajników, który oprócz problemów z płodnością, nadmiernego owłosienia, trądziku i łysienia androgenowego prowadzi do rozwoju otyłości brzusznej i jej niekorzystnych konsekwencji metabolicznych.

Ponadto u kobiet z PCOS występuje wrodzona insulinooporność i związana z nią hiperinsulinemia, która może prowadzić do rozwoju miażdżycy tętnic, nadciśnienia tętniczegocukrzycy typu 2. Schorzenia te wpływają na choroby sercowo-naczyniowe.

Zaburzenia równowagi hormonalnej powodują, że komórki jajowe nie dojrzewają lub nie mogą zostać uwolnione do jajowodu podczas owulacji. Pęcherzyki jajnikowe otaczające komórki jajowe obumierają i zmieniają się w małe torbiele.

Zespół policystycznych jajników objawy

Typowe dla PCOS objawy to (na podstawie wytycznych diagnostycznych International PCOS Network z 2018 r.):

  • nieregularne cykle miesiączkowe lub ich ograniczona liczba (mniej niż 8 w roku);
  • rzadkie owulacje lub ich brak;
  • hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego), dotyczy aż do 70 proc. kobiet z PCOS;
  • trądzik (na twarzy, klatce piersiowej, na plecach);
  • hiperandrogenizm (nadmiar androgenów, potwierdzony badaniem laboratoryjnym);
  • wielotorbielowate jajniki w obrazie USG.

Jednym z najbardziej dokuczliwych i zmniejszających komfort życia objawem zespołu policystycznych jajników jest hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie typu męskiego. Owłosienie pojawia się w okolicy twarzy, brodawek sutkowych, okolicy lędźwiowo-krzyżowej.

Kiedy może wystąpić PCOS?

Ponadto kobiety te częściej zgłaszają nadmierny przyrost masy ciała i trudności w pozbyciu się nadmiernych kilogramów. Otyłość wiąże się często z występowaniem insulinooporności, co wpływa na problemy z masą ciała i zajściem w ciążę.

Stwierdzono również, że kobiety z PCOS częściej cierpią na zaburzenia natury psychicznej, w tym zaburzenia lękowo-depresyjne. Dlatego opieka nad kobietami z PCOS powinna być interdyscyplinarna i oprócz ginekologa, endokrynologa i diabetologa obejmować również dietetyka i psychologa.

Zespół policystycznych jajników (PCOS) dieta

Dietoterapia wraz ze zwiększeniem aktywności fizycznej u kobiet chorych na PCOS poprawia efektywność leczenia farmakologicznego.

Dieta i umiarkowany, ale regularny wysiłek fizyczny (co najmniej 3–4 razy w tygodniu po 30 minut) może pomóc w zakresie redukcji masy ciała i obniżenia stężenia glukozy we krwi. Ponadto aktywność i dieta poprawia insulinowrażliwość komórek oraz zmniejsza lipotoksyczność tkanki tłuszczowej.

Kobiety powinny stosować dietę ubogoenergetyczną z ograniczeniem nasyconych kwasów tłuszczowych, opierającą się na produktach o niskim indeksie glikemicznym Powinna także zawierać dużo owoców i warzyw (co najmniej 5 porcji dziennie), błonnika (np. chleb razowy, pełnoziarniste płatki zbożowe i brązowy ryż), chude mięso, ryby i mięso drobiowe.

Najlepiej, aby kobiety z PCOS skonsultowały się z dietetykiem, który będzie mógł zaproponować odpowiednią dietę.

Zespół policystycznych jajników (PCOS) przyczyny

Niestety dokładna przyczyna PCOS nie jest znana. Większość ekspertów uważa, że choroba jest wynikiem kilku czynników, z których najważniejszą rolę odgrywają czynniki genetyczne.

Do niedawna przypuszczano, iż PCOS jest wynikiem uszkodzenia jednego z genów, bądź działania androgenów w okresie prenatalnym na płód, jednak żadna z tych teorii nie została jednoznacznie potwierdzona.

W ostatnim czasie próbuje się udowodnić teorię, że za powstawanie zespołu odpowiada duże stężenie AMH (hormonu antymullerowskiego) w ciąży u matki. To by wyjaśniało, dlaczego często córki matek z PCOS również mają problemy z zajściem w ciążę. Jednak teoria ta cały czas jest w fazie badań.

Inna, niepotwierdzona hipoteza mówi, że zespół policystycznych jajników zaczyna się już w okresie dojrzewania, kiedy zwiększone jest wydzielanie androgenów kory nadnerczy – a otyłość i insulinooporność w późniejszym czasie to czynniki wtórne.

Zespół policystycznych jajników (PCOS) leczenie 

Postępowanie w przypadku rozpoznania wielotorbielowatych jajników uzależnione jest od tego, czy pacjentka planuje ciążę w danym momencie, czy nie. Według najnowszych wytycznych duże znaczenie przypisuje się stanowi psychicznemu pacjentki.

Oprócz dążenia do osiągnięcia stabilizacji hormonalnej bądź uzyskania ciąży należy przede wszystkim zadbać o to, aby kobieta zaakceptowała swoje ciało i wygląd. Można to osiągnąć m.in. dzięki stabilizacji masy ciała na odpowiednim poziomie oraz zmniejszeniu nadmiernego owłosienia. Należy pamiętać, że nadwaga bardzo zwiększa objawy kliniczne PCOS.

PCOS objawy.

Redukcja nadwagi jest niezwykle istotna u kobiet z PCOS. W pierwszej kolejności należy zaproponować im redukcję masy ciała oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Okazuje się, że obniżenie masy ciała o 5 proc. oraz podjęcie ćwiczeń fizycznych daje bardzo zbliżone efekty do leczenia farmakologicznego – u pacjentek z zaburzeniami owulacji następuje powrót cykli owulacyjnych.

Należy jednak pamiętać, iż w związku z sytuacją hormonalną kobietom z PCOS trudno jest uzyskać nawet 5-proc. redukcję masy ciała. Do terapii często włącza się też leczenie farmakologiczne. Tabletki antykoncepcyjne i metformina (lek na cukrzycę)  mogą poprawić nierównowagę hormonalną i złagodzić objawy zespołu policystycznych jajników.

Rokowanie co do ciąży jest stosunkowo dobre. Tym większe są szanse na dziecko, im szybciej kobieta się na nie zdecyduje. Pacjentki z PCOS najczęściej dobrze odpowiadają na leczenie lekami stymulującymi owulację, co zwiększa ich szanse na potomstwo.

Zespół policystycznych jajników rozpoznanie i diagnostyka

Rozpoznanie PCOS zwykle opiera się na podstawie obecności dwóch z następujących trzech objawów (wg najczęściej stosowanych kryteriów rotterdamskich):

  • brak lub rzadkie występowanie jajeczkowania (owulacji);
  • kliniczne i/lub biochemiczne oznaki hiperandrogenizmu;
  • obecność policystycznych jajników w ultrasonografii przezpochwowej (12 lub więcej pęcherzyków, o średnicy 2-9 mm i/lub objętość jajnika powyżej 10 cm3).

Obecnie uważa się, że nie wystarczy obraz pęcherzyków jajnikowych charakterystyczny dla PCOS, aby zdiagnozować tę chorobę. W 2018 r. ukazały się nowe wytyczne dotyczące rozpoznania zespołu policystycznych jajników, w których większe znaczenie przypisuje się objawom klinicznym niż obrazowi USG.

PCOS diagnostyka

W czasie diagnostyki wyklucza się jednocześnie inne przyczyny hiperandrogenizmu, np. hiperprolaktynemię czy niedoczynność tarczycy, nowotwory, chorobę Cushinga, wrodzony przerost nadnerczy.

Diagnostyka rozpoczyna się od:

  • badań hormonalnych (m.in. FSH, LH, progesteron, testosteron, hormony tarczycy, prolaktyna);
  • USG narządu rodnego;
  • badań w kierunku insulinooporności (stężenie glukozy i insuliny, OGTT).

Niekiedy poszerza się badania pod kątem zespołu metabolicznego, który często współistnieje z PCOS.

Aktualnie często zwraca się uwagę na nadrozpoznawalność zespołu policystycznych jajników, szczególnie w grupie nastolatek. Uważa się, że jedną z przyczyn może być to, iż część objawów spełniających kryteria rozpoznania PCOS może być wynikiem fizjologicznych zmian zachodzących w organizmie dojrzewających dziewcząt.

Referencje: 

https://journals.viamedica.pl/forum_zaburzen_metabolicznych/article/view/56330/44469

https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/symptoms/

https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/polycystic-ovary-syndrome

P.Kłósek, S. Grosicki, B. Całyniuk, Nutrition therapy in polycystic ovarian syndrome – practical recommendations, Zakład Profilaktyki Chorób Nowotworowych Wydziału Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Zakład Żywienia Człowieka Katedry Dietetyki Wydziału Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach.

http://www.czytelniamedyczna.pl/2960,postepy-w-rozpoznawaniu-i-leczeniu-zespolu-policystycznych-jajnikow.html (dostęp: 06.02.2020)

Teede H.J., Misso M.L., Costello M.F. i wsp., Recommendations from the international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome. Fertil Steril. 2018 Aug;110(3): 364-379.

Dowiedz się więcej

Zespół policystycznych jajników

https://www.termedia.pl/Zespol-policystycznych-jajnikow,4,6703,0,1.html

Częstość występowania chorób tarczycy u pacjentek z zespołem policystycznych jajników

https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/48299

Wpływ leczenia metforminą na wykładniki zaburzeń krzepnięcia u kobiet z zespołem policystycznych jajników i insulinoopornością

https://pdfs.semanticscholar.org/.pdf

Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor Sylwia Bowsza, położna Medicover
Data dodania 20.02.2020
Data ostatniej aktualizacji 07.05.2020