Żelazo

  1. Rola żelaza w organizmie
  2. Niedobór żelaza
  3. Żelazo w czym jest?
  4. Dawkowanie żelaza
  5. Przedawkowanie i skutki uboczne żelaza
  6. Żelazo w ciąży
  7. Interakcje z innymi lekami

Rola żelaza w organizmie

Żelazo to pierwiastek wchodzący w skład wielu białek i enzymów w organizmie, m.in. hemoglobiny i mioglobiny. Wspiera układ odpornościowy i nerwowy oraz ma działanie przeciwutleniające. Zapewnienie odpowiedniej dawki żelaza jest bardzo ważne, ponieważ człowiek nie jest w stanie wytworzyć go samodzielnie.

Żelazo odgrywa ważną rolę w dostarczaniu tlenu do narządów oraz mięśni człowieka. Jego cząsteczki zawarte w hemoglobinie podczas dopływu krwi do płuc wiążą cząsteczki tlenu, a następnie doprowadzają tlen do odpowiednich organów. Z kolei natlenienie mięśni odbywa się dzięki obecności żelaza w mioglobinie. Pierwiastek jest także wykorzystywany w procesie powstawania erytrocytów w szpiku. Enzymy tkankowe, w składzie których znajduje się żelazo to m.in. cytochromy, katalaza i peroksydazy. Pierwiastek warunkuje ich prawidłowe działanie. Z kolei wpływ żelaza na układ nerwowy dotyczy zapewnienia odpowiedniego funkcjonowania fizycznego i intelektualnego człowieka. Żelazo odgrywa również rolę we wsparciu układu odpornościowego - przy jego udziale aktywowane są komórki układu immunologicznego. Bierze także udział w detoksykacji w wątrobie, a dzięki właściwościom antyoksydacyjnym pomaga niwelować nadmiar wolnych rodników.

Wchłanianie żelaza odbywa się w dwunastnicy oraz w jelicie cienkim. Po wchłonięciu pierwiastek jest wiązany w błonie śluzowej układu pokarmowego przez apoferrytynę, a następnie jest transportowany we krwi przez transferrynę. Organizm ma zdolność magazynowania żelaza do późniejszego wykorzystania w postaci ferrytynyhemosyderyny – zapasy ferrytyny znajdują się w wątrobie.

Niedobór żelaza

Skąd się bierze niedobór żelaza? Wśród przyczyn zbyt małej ilości tego pierwiastka znajdują się:

  • zaburzenia wchłaniania żelaza,
  • jego nadmierna utrata, np. na skutek krwawień z przewodu pokarmowego, zabiegów operacyjnych lub obfitych miesiączek,
  • zwiększone zapotrzebowanie na żelazo, np. podczas ciąży,
  • dieta wegetariańska – żelazo z roślinnych źródeł charakteryzuje mniejsza przyswajalność niż z mięsnych.

Poziom żelaza można określić w morfologii krwi. Takie badanie należy wykonać, jeśli wystąpią objawy niedoboru, np.:

  • bladość skóry,
  • niedokrwistość,
  • osłabienie,
  • powstawanie zajadów,
  • wzmożone wypadanie włosów.

Żelazo w czym jest?

W aptekach dostępne są różnorodne suplementy z żelazem, bez recepty oraz na receptę. Przed  zastosowaniem jakiegokolwiek z nich pacjent powinien skonsultować się z lekarzem. Jeśli chodzi o źródła żelaza w pożywieniu, to należy pamiętać, że występują 2 jego rodzaje:

  • żelazo hemowe, które znajduje się w produktach odzwierzęcych i jest łatwiej przyswajalne przez człowieka,
  • żelazo niehemowe, które występuje zwłaszcza w produktach roślinnych i jest trudniej wchłaniane.

Żelazo hemowe w dużych ilościach znajdziemy w:

  • mięsie,
  • podrobach,
  • żółtkach jaj,
  • wątróbce wieprzowej,
  • krewetkach.

Dobre roślinne źródła żelaza to z kolei:

  • orzechy,
  • pestki dyni,
  • rośliny strączkowe,
  • buraki,
  • botwinka,
  • brokuły,
  • rzeżucha,
  • natka pietruszki,
  • otręby pszenne,
  • chleb pełnoziarnisty,
  • kakao,
  • daktyle,
  • suszone morele, śliwki i rodzynki.

Żelazo źródła w diecie.

Dawkowanie żelaza

Zapotrzebowanie na żelazo zależy od płci, wieku oraz innych okoliczności. Jest podwyższone np. u kobiet w ciąży. Przyswajalność żelaza różni się w zależności od jego źródła. Pierwiastek dostarczony z mięsa wchłania się znacznie lepiej, niż pochodzący z roślinnych źródeł.

Dzienna dawka żelaza przy diecie mieszanej (roślinno-mięsnej), z uwagi na ograniczoną wchłanialność, powinna być ok. 10 x większa niż zapotrzebowanie organizmu. Zdrowym osobom zaleca się następujące dawkowanie żelaza na dobę:

  • kobiety w ciąży – 27 mg,
  • kobiety karmiące piersią – 10 mg,
  • kobiety poniżej 50 r.ż. – 18 mg,
  • kobiety powyżej 50 r.ż. – 10 mg,
  • mężczyźni – 10 mg,
  • dziewczynki w wieku 13-18 lat – 15 mg,
  • chłopcy w wieku 13-18 lat – 12 mg,
  • dzieci od 4 do 12 r.ż. – 10 mg,
  • dzieci od 1 do 3 r.ż. – 7 mg,
  • niemowlęta od 6 do 12 miesiąca – 11 mg,
  • młodsze niemowlęta – 0,3 mg.

Źródło: Instytut Żywności i Żywienia

Przedawkowanie i skutki uboczne żelaza

Tak jak niedobór, tak również nadmiar żelaza w organizmie może mieć szkodliwe skutki. W dużych ilościach sole żelaza (II) mają działanie toksyczne. Dostarczanie pierwiastka w zbyt dużych dawkach może powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Wzrasta także ryzyko wystąpienia cukrzycy i insulinooporności.

Suplementacja żelaza w tabletkach lub innej postaci może powodować zabarwienia stolca na ciemny lub czarny kolor. Taki efekt uboczny nie stanowi powodu do niepokoju.

Przyjmowanie wysokich dawek pierwiastka może powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe takie jak:

  • bóle w nadbrzuszu,
  • nudności,
  • biegunki,
  • zaparcia.

Żelazo w ciąży

Kobiety ciężarne muszą zwrócić szczególną uwagę na przyjmowanie odpowiedniej dawki żelaza. W trakcie ciąży zapotrzebowanie na żelazo rośnie, a pierwiastek ten jest niezbędny dla prawidłowego rozwoju mózgu, układu nerwowego i krwiotwórczego oraz tkanek płodu. W razie ryzyka niedoboru lekarz może zalecić suplementację żelaza podczas ciąży.

Interakcje z innymi lekami

Suplementy z żelazem mogą wpływać na działanie niektórych leków. Zauważono m.in., że mogą utrudniać wchłanianie:

  • antybiotyków z grupy tetracyklin i chinolonów,
  • leków na chorobę Parkinsona - karbidopy, lewodopy i metyldopy,
  • bifosfonianów,
  • kaptoprilu,
  • penicylaminy,
  • tyroksyny.

Z kolei inhibitory pompy protonowej – preparatu na nadkwasowość żołądka – mogą zaburzać wchłanianie żelaza.

Jeśli pacjent musi stosować którykolwiek z wymienionych leków, to dawkę żelaza należy przyjąć minimum 2 godziny przed nimi lub 4 godziny po ich zażyciu.

Ponadto witamina C w ilości powyżej 200 mg na dobę może powodować zwiększone wchłanianie żelaza.

Uwaga! Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Dla zachowania zdrowia ważne jest stosowanie zbilansowanej diety i prowadzenie zdrowego stylu życia.