Tężyczka – objawy, przyczyny, diagnostyka i skuteczne leczenie

Co to jest tężyczka?

Tężyczka to zespół objawów chorobowych, który charakteryzuje się zwiększoną pobudliwością nerwowo-mięśniową w postaci niekontrolowanych, często bolesnych skurczy lub drżenia mięśni oraz nieprzyjemnego mrowienia (tzw. parestezji).

Zwykle związana jest z zaburzeniami elektrolitowymi, najczęściej wapnia i magnezu, lub zasadowicą oddechową (wzrost pH ‒ odczynu ‒ krwi związany z hiperwentylacją). Wyróżnia się dwa rodzaje: tężyczkę jawną i utajoną.

Jak rozpoznać tężyczkę jawną i utajoną?

Tężyczka jawna  (hipokalcemiczna, czyli związana ze zmniejszonym stężeniem wapnia) jest spowodowana brakiem równowagi hormonalnej organizmu związanej z usunięciem przytarczyc lub chorobami autoimmunologicznymi.

Objawia się drętwieniem i parestezjami w okolicach ust, języka, dłoni i stóp, a także napadowymi skurczami mięśni twarzy, dłoni i stóp, którym może towarzyszyć stan przedomdleniowy lub omdlenie.

Tężyczka utajona (normokalcemiczna, spazmofilia), jest związana z hipomagnezemią (niedoborem magnezu) lub okresową zasadowicą (wzrostem pH krwi np. wskutek hiperwentylacji), objawia się złym samopoczuciem, obniżonym nastrojem, drażliwością.

Rozpoznaje się ją przede wszystkim na podstawie próby tężyczkowej w połączeniu z występowaniem charakterystycznych objawów neurologicznych.

Powiązane badania:

• Magnez w surowicy
• Wapń całkowity we krwi
• Badanie witaminy D
• Potas we krwi

Tężyczka - objawy

Łagodne objawy tężyczki mogą obejmować drętwienie okolic ust, skurcze mięśni lub parestezje dłoni i stóp. W ciężkich przypadkach u pacjentów może dojść do skurczu krtani, uogólnionych skurczy mięśni, drgawek, a nawet dysfunkcji mięśnia sercowego. Jeśli zauważysz u siebie objawy tężyczki, skonsultuj się z lekarzem w celu postawienia diagnozy i podjęcia odpowiedniego leczenia.

Objawy tężyczki jawnej i utajonej

Typowy napad tężyczki jawnej obejmuje, według poniższej kolejności:

• drętwienie, mrowienie opuszek palców dłoni i stóp oraz okolicy wokół ust, a następnie;
• skurcze dystalnych części kończyn górnych (tzw. ręka położnika) i dolnych (końsko-szpotawe ustawienie stóp);
• skurcze kolejnych grup mięśni kończyn, czyli przedramion i ramion;
• skurcze mięśni klatki piersiowej oraz twarzy – obserwuje się skurcze powiek oraz mięśnia okrężnego ust (tzw. „usta karpia”).

Sporadycznie może dojść do omdlenia z towarzyszącymi drgawkami, ale na ogół świadomość jest zachowana.

Choroba rzadko jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia, jednak może być groźna, zwłaszcza gdy dojdzie do skurczu mięśni głośni. Takie przypadki wymagają jak najszybszej interwencji lekarza. Między napadami pacjenci czują m.in. osłabienie i niepokój, mają problemy ze snem.

Objawy tężyczki utajonej związane z układem nerwowym:

• przewlekłe zmęczenie (chorzy często budzą się znużeni),
• zaburzenia nastroju, drażliwość, bezsenność, zaburzenia koncentracji i pamięci,
• problemy z wymową (zacinanie się),
• duszność spoczynkowa, napadowa hiperwentylacja,
• napady paniki, lęki,
• napadowe zasłabnięcia.

Symptomy związane z innymi narządami:

• drętwienie i mrowienie – głównie palców rąk, kurcze mięśni kończyn (przede wszystkim łydek
  i stóp),
• nawracające bóle i zawroty głowy,
• nadmierna potliwość,
• ochłodzenie i zasinienie kończyn,
• kłucie w okolicy przedsercowej, kołatanie serca,
• uczucie obecności ciała obcego w gardle,
• drżenie rąk i ciała, drętwienie twarzy i języka, ruchy pląsawicze,
• zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (kolki, wzdęcia),
• objawy pozapiramidowe (sztywność mięśniowa, spowolnienie ruchowe, drżenie, zaburzenia chodu).

Jakie są przyczyny tężyczki?

Zwiększona pobudliwość nerwów obwodowych jest spowodowana albo niskim stężeniem wapnia w surowicy (spadek poziomu zjonizowanego, czyli aktywnego biologicznie wapnia, nawet jeśli całkowity poziom wapnia w surowicy może być prawidłowy) lub zasadowicą, w której udział wapnia w surowicy w zjonizowanej formie jest zmniejszony. Wapń wpływa m.in. na pobudliwość połączeń nerwowo-mięśniowych.

• zaburzenia odżywiania, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, endokrynologiczne, nefrologiczne i genetyczne, jak również przyjmowanie niektórych leków  - elementy te mogą wpłynąć na wystąpienie zaburzeń elektrolitowych,
• uszkodzenie przytarczyc w czasie zabiegów operacyjnych okolicy szyi (np. po operacji tarczycy) lub procesy chorobowe prowadzące do uszkodzenia przytarczyc;
• problemy z wchłanianiem wapnia, np. ostre zapalenie trzustki, upośledzone wchłanianie jelitowe oraz znaczne niedobory witaminy D;
• chorobę nowotworową;
• radioterapię okolic szyi;
• choroby tarczycy;
• astmę;
• cukrzycę
• problemy z alkoholem ("wypłukiwanie elektrolitów");
• zbyt mała ilość wapnia w diecie; 
• stosowanie leków moczopędnych, przeciwpadaczkowych czy też inhibitorów pompy protonowej, 
• hipomagnezemię (zmniejszenia stężenia magnezu), 
• zmniejszone stężenie potasu
• sytuacje stresowe, napady lękowe w przebiegu nerwic lub atakach paniki, w których dochodzi do hipwerentylacji (stan, gdzie podświadomie zaczynamy zbyt szybko i zbyt głęboko oddychać;
• przewlekły stres, zwiększający zapotrzebowanie organizmu na magnez.

Tężyczka występuje rzadko, chyba że stężenie zjonizowanego wapnia w surowicy krwi spadnie poniżej 4,3 mg/dl (1,1 mmol/l), co zwykle odpowiada całkowitemu stężeniu wapnia w surowicy od 7,0 do 7,5 mg dl (1,8 do 1,9 mmol/l). Pacjenci, u których hipokalcemia zaczyna się stopniowo, zwykle mają mniej objawów przy tym samym stężeniu wapnia w surowicy.

Tężyczka spowodowana niedoborem wapnia w diecie występuje w dzisiejszych czasach rzadko. Tężyczka hipokalcemiczna jest bardziej prawdopodobna w wyniku niedoczynności przytarczyc lub zasadowicy wywołanej hiperwentylacją.

Tężyczka - jakie badania?

Oczywiste napady tężyczki wymagają różnicowania z padaczką. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się także dusznicę bolesną, migrenę i astmę oskrzelową w przypadku jawnej tężyczki, a także inne przyczyny omdleń, lęku i zaburzeń depresyjnych w przypadku tężyczki utajonej.

Chorobę rozpoznaje się na podstawie typowych objawów klinicznych, wykonanych badań laboratoryjnych z krwi.

W przypadku podejrzenia tężyczki utajonej wykonuje się specjalne prowokacyjne testy diagnostyczne, które mają potwierdzić bądź wykluczyć typowy dla postaci utajonej:

• dodatni objaw Chvostka (skurcz mięśni twarzy po uderzeniu specjalnym młoteczkiem w nerw twarzowy),
• objaw Trousseau (tzw. ręka położnika po założeniu opaski uciskowej, która powoduje niedokrwienie kończyny; na nadgarstek zakłada się opaskę uziemiającą, a w przestrzeń między kciukiem, a palcem wskazującym wkłuwa elektrodę igłową; przez ostatnie 2 minuty badania pacjent wykonuje głębokie wdechu i wydechy).

Objawy tężyczki utajonej są niestety niespecyficzne, czyli mogą występować również w innych chorobach, dlatego jest ona trudna do zdiagnozowania.

W diagnostyce tężyczki wykorzystuje się także badania, takie jak:

• EMG - elektromiografia,
• EEG - elektroencefalografia
• EKG - elektrokardiografiia
• Echo serca - echokardiografiia serca.

Próba tężyczkowa - EMG

Próby tężyczkowa to badanie elektromiograficzne (EMG), które może wykluczyć lub potwierdzić tężyczkę. Ocenia potencjały elektryczne w mięśniach i nerwach.

W obrazie EMG obserwuje się powtarzające wyładowania o wysokiej częstotliwości. Całe badanie trwa około 15 minut. Pacjent nie musi mieć skierowania. 

Należy pamiętać, aby przed próbą tężyczkową odstawić przyjmowane suplementy, przede wszystkim preparaty z magnezem, wapniem, potasem i witaminą D (na co najmniej 4 dni). Przeciwskazaniem wykonania próby ischemicznej jest przyjmowanie niektórych leków przeciwzakrzepowych.

Metody leczenia tężyczki

Wybór metody leczenia zależy od przyczyny choroby. Leczenie mające zapobiegać napadom tężyczki jawnej opiera się na przyjmowaniu preparatów wapnia lub magnezu.

Włącza się też suplementację witaminą D. Celem terapii jest utrzymanie stężenia wapnia powyżej dolnej granicy normy.

Leczenie tężyczki utajonej obejmuje suplementację magnezem i witaminą B6. Kluczową rolą w zapobieganiu jest unikanie substancji wypłukujących z organizmu wapń i magnez (lub utrudniających przyswajanie tych minerałów).

Profilaktykę tężyczki rozważa się przede wszystkim po usunięciu tarczycy, współistniejących zaburzeniach wchłaniania lub w przypadku przyjmowania leków mających wpływ na stężenia elektrolitów w organizmie, takich jak inhibitory pompy protonowej.

Od niedawna w leczeniu ciężkiej, zagrażającej życiu pooperacyjnej hipokalcemii po raz pierwszy w Polsce zastosowano teryparatyd (aktywny fragment ludzkiego parathormonu wytwarzany metodą biotechnologiczną, czyli hormonu wydzielanego przez przytarczyce, którego uwalnianie uwarunkowane jest stężeniem jonów wapnia w surowicy).

Czy tężyczka może zagrażać życiu?

Pomimo że większość przypadków tężyczki nie zagraża życiu, istotne jest, aby pacjenci z objawami tężyczki niezwłocznie konsultowali się z lekarzem, w celu ustalenia przyczyny i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Właściwe zarządzanie stanem zdrowia oraz profilaktyka mogą znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia poważnych powikłań.

Często zadawane pytania (FAQ):

Czy tężyczka jest dziedziczna?

Tężyczka nie jest dziedziczna, to zespół objawów chorobowych, którego występowanie uzależnione jest od różnych czynników (m.in. hormonalnych czy związane jest z zaburzeniami elektrolitowymi). Niepokojące objawy należy skonsultować z lekarzem.  

Jak długo trwa leczenie tężyczki?

Leczenie tężyczki zwykle trwa długo. W zależności od przyczyny i przebiegu choroby wymaga stałej opieki lekarza i regularnego przyjmowania odpowiednich preparatów. 

Źródło:

K.Popławska, K.Rychlik, K.Omidi, A. Będzichowska, A.Wawrzyniak, B. Kalicki: Tetany as the cause underlying the loss of consciousness. Pediatr Med Rodz 2018, 14 (2), p. 213–221. DOI: 10.15557/PiMR.2018.0022 PEDIATR MED RODZ Vol. 14 No. 2, p. 213–221

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3161471/

https://podyplomie.pl/medycyna/26807,tezyczka-utajona

http://www.endokrynologiapediatryczna.pl/contents/files/a_1696.pdf

https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/168868,tezyczka (dostęp 09.09.2024)