Autyzm – przyczyny, objawy, przebieg u dzieci i dorosłych

Od zawsze w społeczeństwie akceptowane są tylko takie zachowania, które mieszczą się w ogólnie przyjętych granicach. Wszelkie odstępstwa, zwykle ze względu na brak zrozumienia czy wiedzy na temat przyczyn danego zachowania, traktowane są z dystansem. Taka sytuacja, choć coraz rzadziej, ma miejsce w przypadku maluchów cierpiących na autyzm. Niesłusznie, ponieważ dzieci autystyczne są wyjątkowe, potrzebują od rodziców i opiekunów jedynie pomocy oraz ogromnej cierpliwości.
Autyzm charakteryzuje się zakłóceniami zdolności komunikowania uczuć i budowania relacji interpersonalnych.

Problem z wyrażaniem uczuć, czyli czym jest autyzm?

Słowo „autyzm” wywodzi się z greckiego słowa autos, co oznacza „sam”. Do psychiatrii pojęcie to wprowadził Eugen Bleuler w 1911 roku dla określenia nieumiejętności utrzymywania relacji z otoczeniem. Realne relacje według tego szwajcarskiego psychiatry zastępowane były przez chorych marzeniami i urojeniami.

Autyzm jest zespołem upośledzenia rozwoju, chorobą neurologiczną, która objawia się problemami w komunikowaniu uczuć w związkach społecznych oraz zaburzoną integracją wrażeń zmysłowych.
Najczęściej objawia się ona w pierwszych trzech latach życia i występuje u około 30 na 10 000 osób. Czterokrotnie częściej zaburzenie to pojawia się u chłopców niż u dziewczynek. Pierwszego opisu dziecka autystycznego dokonał w 1943 roku psychiatra Leo Kanner. Obserwował on małych pacjentów, którzy zachowywali się w inny, trudny do sklasyfikowania sposób.

Wieloletnie badania, obserwacje pacjentów ostatecznie doprowadziły w 1980 roku do zakwalifikowania autyzmu do grupy rozległych i całościowych zaburzeń rozwojowych, a siedem lat później wyróżniono go jako odrębną kategorię.

Przyczyny autyzmu

Zwykle rodzice pytają psychologa o przyczyny zaburzenia. To, co wiemy na pewno, to fakt, że u źródła autyzmu leżą problemy neurologiczne.

Jako najczęstsze powody ich powstania wymienia się m.in. :

  • czynniki genetyczne – uwarunkowane genem EN2 na chromosomie 7, a także innymi genami znajdującymi się na chromosomach 3,4,11. Należy przy tym zaznaczyć, że przekazywana jest przede wszystkim skłonność do wystąpienia spektrum zaburzeń, trudności przystosowania czy cech osobowości;
  • wiek ojca – od 40 roku życia włącznie, zwiększa się ryzyko wystąpienia autyzmu u dziecka;
  • zaburzenia metaboliczne, przede wszystkim nietolerancja glutenu i kazeiny, zaleca się dietę pozbawioną tych substancji;
  • urazy okołoporodowe;
  • uszkodzenia centralnego układu nerwowego;
  • toksoplazmoza (wrodzona);
  • dziecięce porażenie mózgowe;
  • poważne infekcje i intensywne antybiotykoterapie w okresie niemowlęcym;
  • alergie i osłabiona odporność immunologiczna;
  • obniżona zdolność do detoksykacji.

Niereagowanie przez dziecko na dźwięki należy do wczesnych objawów autyzmu.

Objawy autyzmu

Wiadomości na temat wczesnego rozwoju dziecka autystycznego pochodzą głównie z wywiadu z rodzicami, archiwalnych nagrań wideo wykonanych przez rodziców dzieci oraz z badań kontrolnych przeprowadzanych przez lekarzy. Nie są to dokładne dane, gdyż rozmowa z rodzicami jest przeprowadzana w chwili rozpoznania u dziecka choroby. Często od chwili wystąpienia pierwszych symptomów autyzmu do prawidłowego zdiagnozowania mija kilka lat, dlatego też wiele istotnych szczegółów może zostać zapomnianych przez opiekunów.

Obserwacje wykazały, że u dziecka z autyzmem już w pierwszych 12 miesiącach życia można zaobserwować wyróżniające je wśród zdrowych rówieśników zachowanie, takie jak m.in.:

  • niewielka aktywność,
  • nieprawidłowa ekspresja mimiczna,
  • nieumiejętność okazywania zadowolenia i radości poprzez uśmiech,
  • mniejsza od swoich rówieśników zdolność skupiania uwagi,
  • brak reakcji na własne imię, brak wskazywania.

W drugim roku życia z kolei, dzieci autystyczne m.in.:

  • stronią od ludzi,
  • unikają kontaktu wzrokowego,
  • nie potrafią okazać w prawidłowy i czytelny sposób takich uczuć jak lęk, radość czy zdziwienie,
  • nie interesują się innymi dziećmi,
  • nie wyciągają rąk do ludzi,
  • nie uśmiechają się w sytuacjach społecznych,
  • nie naśladują.

W późniejszych etapach rozwoju, w trzecim roku życia można zauważyć takie objawy jak m.in:

  • nieposzukiwanie pocieszenia i nieoferowanie go,
  • niezdolność do ukierunkowywania uwagi innych osób.

U dzieci cierpiących na autyzm można również zauważyć brak, opóźnienia bądź ograniczenia w mowie, odwracanie zaimków, neologizmy, metaforyczne użycie języka, nieodpowiednie uwagi, język stereotypowy czy defekty w artykułowaniu.

Zaburzenie charakteryzuje również:

  • niezdolność do naprzemiennego wysławiania się,
  • brak komunikowania się w stosunku do dorosłych,
  • brak komunikowania się w stosunku do rówieśników,
  • niezdolność do symbolicznego użycia przedmiotów,
  • echolalia bezpośrednia (powtarzanie dźwięków a nawet całych zdań natychmiast po usłyszeniu),
  • echolalia odroczona ( powtórzenie zasłyszanej frazy po upływie pewnego czasu).

Należy przy tym zaznaczyć, że każde dziecko jest inne i jego rozwój przebiega indywidualnie.

Rozpoznanie autyzmu

Diagnozy autyzmu zwykle dokonują wspólnie pediatra, neurolog i psycholog po przeprowadzeniu wywiadu z rodzicami, obserwacji dziecka oraz wykonaniu odpowiednich testów. Psycholog sprawdza m.in. czy u dziecka we wczesnym okresie rozwojowym nie występują:

  • Trwałe deficyty w komunikacji społecznej i relacjach społecznych w wielu środowiskach, manifestujące się m.in:

- deficytami w społeczno - emocjonalnej wzajemności, np. problemy z normalną konwersacją, wymianą zdań.

- deficytami w niewerbalnych zachowaniach komunikacyjnych, wykorzystywanych do regulowania interakcji społecznych, takich jak np. niedostateczny kontakt wzrokowy.

  • Ograniczone, powtarzające się wzorce zachowań, zainteresowań lub aktywności, objawiające się m.in. powtarzającymi się ruchami ciała, układaniem zabawek w rzędach czy np. rytuałami podczas witania się.

Co więcej, sprawdza też poziom funkcjonowania pacjenta.

Autyzm jest zaburzeniem, które utrzymuje się do końca życia.

Leczenie autyzmu

W leczeniu autyzmu głównie stosuje się terapię behawioralną, a także m.in. muzykoterapię czy terapię logopedyczną. Ważna jest oczywiście również pomoc opiekunów, rodziców dziecka, którzy powinni wspierać proces leczenia.

Dużą uwagę w przebiegu leczenia przykłada się również do odpowiedniej diety malucha. Ze względu na częste problemy ze strony układu pokarmowego u dzieci cierpiących na autyzm, z ich diety należy wyłączyć np. słodycze.

Rokowanie i powikłania autyzmu

Choć do tej pory nie odkryto postępowania prowadzącego do wyleczenia z autyzmu, dzięki odpowiednim zabiegom terapeutycznym, możliwa jest znaczna poprawa funkcjonowania malucha. Niestety czasami zdarza się również pogorszenie stanu. Poprawa z kolei zależy od takich czynników jak m.in. stopień nasilenia autyzmu, stopień inteligencji, występowanie padaczki czy występowanie i przebieg innych chorób.

U osób cierpiących na autyzm powikłaniami, chorobami współistniejącymi mogą być właśnie wymieniona wyżej padaczka, zaburzenia sensoryczne czy stwardnienie guzowate. Zdarza się również niepełnosprawność intelektualna.

Zapobieganie autyzmowi

Bardzo ważną kwestią, jeśli chodzi o zapobieganie autyzmowi są właściwe zachowania zdrowotne kobiety ciężarnej. Przyjmowanie zaleconych przez lekarza suplementów w okresie przed ciążą, oraz w pierwszych jej miesiącach w znacznym stopniu zmniejsza ryzyko choroby u dziecka. Należy pamiętać również o unikaniu stresu w tym newralgicznym okresie oraz o wypoczynku. Jednocześnie, wobec możliwych genetycznych przyczyn autyzmu, nie jesteśmy w stanie uchronić się przed nim w 100. proc.

Zalecane postępowanie:

  • wypoczywaj w czasie ciąży,
  • unikaj stresu w czasie ciąży,
  • przed planowaną ciążą oraz w czasie jej trwania przyjmuj zalecane przez ginekologa suplementy,
  • wspieraj dziecko autystyczne, pamiętaj o cierpliwości,
  • ucz dziecka nawiązywania kontaktu z otoczeniem.

Piśmiennictwo:

  1. Pisula E., Małe dziecko z autyzmem. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk 2005
  2. Bobkowicz-Lewartowska L., Autyzm dziecięcy, Wyd. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2005
  3. Pużyński S., Wciórka J., Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10, Wyd. "Vesalius", Kraków 2000
  4. Pisula E., Autyzm: przyczyny, symptomy, terapia. Harmonia. Gdańsk 2010

Dowiedz się więcej:

Zespół Aspergera, czyli łagodniejsza forma autyzmu dziecięcego

Choroba psychiczna - dlaczego obawiamy się wizyty u psychiatry?

Agresja i autoagresja u dzieci. Jak sobie poradzić z problemem?

autor dr Barbara Wiśniewska - Specjalista Psychologii Klinicznej
Data dodania 02.05.2018
Data ostatniej aktualizacji 17.01.2019