Nietolerancja pokarmowa i alergia pokarmowa. Objawy i leczenie nietolerancji i alergii pokarmowych.

Alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa nie są łatwe do zdiagnozowania, a dieta eliminacyjna nie raz jest jedynym leczeniem. Czym różni się nietolerancja od alergii pokarmowej? Jak wygląda diagnostyka w przypadku podejrzenia konkretnych nietolerancji pokarmowych? Co warto zrobić i do kogo się zgłosić ze swoimi dolegliwościami?
Nietolerancja pokarmowa

Ból brzucha, biegunka, zaparcia, wzdęcia, nudności i inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe często wydają się być związane z reakcją organizmu na spożycie pewnych pokarmów. Niektórzy winią pieczywo, inni mleko, strączki, płatki zbożowe, czosnek… Część osób nie potrafi wskazać konkretnych produktów, które powodują dolegliwości. Objawy alergii i nietolerancji pokarmowych są uciążliwe i mogą dotyczyć układów – pokarmowego, oddechowego, nerwowego, oraz skóry.

Nietolerancja a alergia pokarmowa

Niepożądana reakcja na pokarm to nieprawidłowa reakcja organizmu na spożycie określonego pokarmu lub związku chemicznego dodanego do żywności, który powoduje powtarzalne i obiektywnie potwierdzone w postępowaniu diagnostycznym objawy.Można wśród nich wyróżnić reakcje toksyczne, awersje pokarmową oraz nadwrażliwość pokarmową.

Niepożądane reakcje związane z pokarmem.

Awersje pokarmowe to niechęć do pewnych pokarmów uwarunkowane czynnikami psychogennymi. Więcej o zaburzeniach karmienia i odżywiania dowiesz się z artykułu "Zaburzenia odżywiania i karmienia u niemowląt". 

Nadwrażliwość na pokarm to występowanie obiektywnie potwierdzonych (w postępowaniu diagnostycznym), powtarzalnych objawów wywołanych przez spożycie określonego pokarmu lub składnika pokarmowego w dawce tolerowanej przez osoby zdrowe. 

Nietolerancja pokarmowa i alergia pokarmowa różnice:

Nietolerancja pokarmowa Alergia pokarmowa
jest to nieimmunologiczna odpowiedź na spożycie żywności lub składnika żywności w ilości, która jest zwykle tolerowana przez ogół populacji. to nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego na ekspozycję na określony pokarm, który jest tolerowany przez ogół populacji.

Podstawową różnicą między alergią a nietolerancją pokarmową jest angażowanie układu odpornościowego. Nietolerancja pokarmowa to nadwrażliwość niealergiczna, która wynika z innych mechanizmów niż immunologiczne, np.:

  • braku pewnych enzymów, które rozkładają węglowodany w jelitach (np. niedobór laktazy uniemożliwia rozkład laktozy, stąd objawy nietolerancji laktozy),
  • farmakologicznych związanych z działaniem pewnych substancji, np. kofeiny, histaminy, tyraminy,
  • niespecyficznych jelitowych i nie jelitowych reakcji na spożycie pewnych pokarmów – np. ból brzucha i dolegliwości żołądkowo-jelitowe związane ze spożywaniem błonnika czy czosnku,
  • o przyczynie niewyjaśnionej.

Nietolerancje pokarmowe przykłady

  • nieceliakialna nadwrażliwość na gluten,
  • nietolerancja słabo wchłanialnych, łatwo fermentujących oligo-, di-, monosacharydów i polioli, czyli FODMAP (fermentable oligo-, di-, monosaccharides and polyols),
  • nietolerancja histaminy,
  • nietolerancje mono- i disacharydów, np.: laktozy, fruktozy.

Nietolerancja pokarmowa występowanie

Szacuje się, że w Polsce alergię pokarmową ma ok. 13 proc. dzieci w wieku 6-7 lat, 11 proc. w wieku 13‒-14 lat, i 5 proc. osób dorosłych (badanie ECAP, 2006‒-2008). Nietolerancja pokarmowa występuje zdecydowanie częściej niż alergie pokarmowe. Może ona dotyczyć nawet 15-20 proc. osób populacji europejskiej i amerykańskiej. Nietolerancje pokarmowe występują szczególnie często u osób z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego, np. zespołem jelita drażliwego. Nawet do 80 proc. osób z tej grupy chorych może mieć dolegliwości związane ze spożywaniem określonych pokarmów.

Nietolerancja pokarmowa objawy

W zależności od rodzaju nietolerancji pokarmowej objawy się różnią i są niestety niespecyficzne. Mogą przypominać objawy alergii pokarmowej lub chorób przewodu pokarmowego albo skóry. Co więcej na podstawie wyłącznie objawów trudno rozpoznać, czy i z nietolerancją jakiego składnika diety mamy do czynienia.

Nietolerancja Przykładowe objawy
Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten Ból brzucha, biegunka, zaparcia, przewlekłe zmęczenie, ból głowy, ból mięśni, ból stawów, zaburzenia zachowania, drętwienie kończyn dolnych
Nietolerancja FODMAP Ból brzucha, biegunka, wzdęcia, odbijania, uczucie „przelewania” w brzuchu
Nietolerancja histaminy Nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, świąd skóry, zaczerwienienie skóry na twarzy i tułowiu, wysypka, obrzęk naczynioruchowy, przewlekły katar, migreny, bóle głowy
Nietolerancja laktozy Wzdęcia, ból brzucha, biegunka, nudności

Alergia pokarmowa objawy

Objawy alergii pokarmowej mogą obejmować pokrzywkę, świąd, zaczerwienie skóry, nudności i wymioty, biegunkę, gazy, skurcze brzucha, zawroty głowy i/lub wstrząs anafilaktyczny czyli w dużej mierze są zbliżone do objawów nietolerancji. U dzieci manifestacjami alergii pokarmowej mogą być: kolka, wymioty, niechęć do jedzenia, ból brzucha, luźne stolce, zaparcia, ale również świąd, rumień, wyprysk atopowy, obrzęk naczynioruchowy, anafilaksja.

Diagnostyka nietolerancji pokarmowej

Rozpoznanie nadwrażliwości pokarmowych nie jest łatwe ze względu na niespecyficzność objawów także złożony skład samej żywności (np. pojawiły się wątpliwości, czy za objawy nietolerancji związanej ze spożywaniem produktów zbożowych odpowiada gluten czy fruktany, ponieważ występują w tej grupie żywności i mogą być przyczyną nadwrażliwości). Być może dlatego rozpoznawanie nietolerancji i stosowanie diet eliminacyjnych bywa często nadużywane np. przez celebrytów.

Nietolerancja pokarmowa jaki lekarz?

Punktem wyjścia diagnostyki nietolerancji pokarmowej powinna być konsultacja z internistą lub pediatrą, w razie potrzeby z gastroenterologiem.

Diagnostyka nietolerancji pokarmowych nie jest prosta, dlatego powinna być prowadzona pod okiem wykwalifikowanego dietetyka i lekarza. Nie zaleca się wprowadzania i stosowania diet eliminacyjnych na własną rękę, ponieważ mogą przyczyniać się do niedoboru pewnych składników pokarmowych i po prostu być nieuzasadnione. W zależności od podejrzewanej nietolerancji pokarmowej postępowanie diagnostyczne się różni. Złotym standardem są okresowa dieta eliminacyjna i próba prowokacji.

Dzienniczek spożycia

Niezwykle ważny na początku diagnostyki osoby z podejrzeniem nietolerancji pokarmowej jest szczegółowy wywiad. Szczególnie pomocny może być dzienniczek spożycia, w którym pacjent notuje dokładnie co zjadł danego dnia i czy wystąpiły określone dolegliwości z uwzględnieniem czasu, który upłynął od spożycia. Ułatwia to specjaliście identyfikację związku między odnotowywanymi dolegliwościami a spożywanymi pokarmami, które mogą być ich przyczyną. Jest on pomocny w diagnostyce zarówno nietolerancji jak i alergii pokarmowej. W przypadku stosowania diety eliminacyjnej również warto prowadzić dzienniczek spożycia, aby lekarz lub dietetyk mógł ocenić jej przestrzeganie.

Dzienniczek spożycia.

Nietolerancja laktozy

W diagnostyce nietolerancji laktozy wykorzystuje się wodorowe testy oddechowe, dietę eliminacyjną i próbę prowokacji oraz badania genetyczne (polimorfizm 13910 genu LCT) i/lub biopsję jelita cienkiego. Decyzję o postępowaniu diagnostycznym podejmuje lekarz prowadzący.

Dowiedz się więcej o nietolerancji laktozy:

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten

Diagnostyka nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten wymaga wykluczenia celiakii i alergii na pszenicę. W diagnostyce stosuje się również schemat 2–fazowy: dietę eliminacyjną przez 6 tygodni (w trakcie której pacjent regularnie wypełnia kwestionariusz oceny objawów żołądkowo-jelitowych) i następnie w przypadku poprawy, próbę prowokacji. Jeżeli po zastosowaniu diety eliminacyjnej objawy nie ulegną złagodzeniu, wyklucza się nieceliakalną nadwrażliwość na gluten. Przy czym nie wiadomo, czy w przypadku stwierdzenia nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten, dieta musi być tak ścisła jak przy celiakii i trwać całe życie, dlatego zaleca się okresowe ponawianie próby prowokacji.

Dowiedz się więcej o celiakii i diecie bezglutenowej:

Nietolerancja histaminy

Nietolerancja histaminy jest rozpoznaniem z wykluczenia (m.in. alergii pokarmowej, zaburzeń metabolizmu węglowodanów, celiakii i chorób zapalnych jelit). W diagnostyce nietolerancji histaminy nie zaleca się wykonywania oznaczenia stężenia DAO (enzymu diaminooksydazy), stężenia histaminy czy analizy stolca – są to metody obecnie nie rekomendowane w diagnostyce nietolerancji histaminy.

Aby rozpoznać nietolerancję histaminy, konieczne są przynajmniej dwa objawy typowe dla tej nadwrażliwości pokarmowej, dodatkowo musi być zaobserwowana poprawa po zastosowaniu diety z ograniczeniem histaminy i/lub poprawa po zastosowaniu leków przeciwhistaminowych.

Dieta długoterminowa powinna być dostosowana do indywidualnej tolerancji produktów zawierających histaminę, a nie wiązać się z eliminacją wszystkich produktów z tym związkiem chemicznym.

Żywność zawierająca histaminę to m.in.: mięso, kiełbasy, salami, mięso suszone, szynka, suszone i wędzone ryby, owoce morza, sosy rybne, wszystkie gatunki sera (twarde, miękkie, topione), bakłażan, kapusta kiszona, szpinak, pomidory, awokado, ocet, alkohole (zwłaszcza czerwone wino, piwo, szampan, whisky, koniak).

Bogatym źródłem histaminy są zwłaszcza ryby z rodziny makrelowatych.

Schemat zalecanego postępowania diagnostycznego u osób z podejrzeniem nietolerancji histaminy.

Ogólny schemat zalecanego postępowania diagnostycznego u osób z podejrzeniem nietolerancji histaminy

Opracowanie własne na podstawie: Reese I., Ballmer-Weber B., Beyer K. i wsp., German guideline for the management of adverse reactions to ingested histamine. Allergo J Int 2017; 26: 72-79.

Nietolerancja FODMAP

FODMAP to grupa węglowodanów, które mogą nasilać objawy zespołu jelita drażliwego.

Grupa FODMAP Przykłady produktów zawierających FODMAP danej grupy
Nadmiar fruktozy (w stosunku do glukozy) Jabłka, gruszki, mango, miód, syrop glukozowo-fruktozowy i produkty go zawierające, soki owocowe, suszone owoce, karczochy, syrop z agawy
Laktoza Mleko, produkty mleczne, lody
Poliole (np. sorbitol, mannitol) Grzyby, awokado, kalafior, arbuz, brzoskwinia, nektarynka, śliwka, słodziki i produkty je zawierające (w tym: sorbitol, erytrytol, ksylitol, mannitol)
Oligosacharydy (w tym galaktooligosacharydy, i fruktany) Pszenica, żyto, jęczmień, cebula, czosnek, produkty przetworzone zawierające cebulę i czosnek, nasiona roślin strączkowych, pistacje, nerkowce, cykoria, inulina

Opracowanie własne na podstawie materiałów: The Low-FODMAP Diet for Irritable Bowel Syndrome course by the Monash University.

W diagnostyce nietolerancji FODMAP wykorzystywana jest 3–fazowa dieta uwzględniająca czasową eliminację i próbę prowokacji. W pierwszej fazie eliminuje się wszystkie produkty cechujące się wysoką zawartością FODMAP – trwa ona ok. 2–6 tygodni w zależności od momentu ustąpienia objawów nietolerancji (jeżeli osoba nie poczuje żadnej poprawy, wtedy należy szukać innej przyczyny dolegliwości). W drugiej fazie, wprowadza się stopniowo produkty zawierające określone FODMAP, aby sprawdzić indywidualną tolerancję danej osoby na określone grupy FODMAP. Trzecia fazy polega na stosowaniu długoterminowej diety dostosowanej do tolerancji danego pacjenta określonej w fazie drugiej.

Fazy diety z ograniczeniem FODMAP.

Alergia pokarmowa diagnostyka

Diagnostyka alergii podobnie jak nietolerancji pokarmowej rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu. Warto najpierw skonsultować się z internistą lub pediatrą, który w razie potrzeby skieruje pacjenta do alergologa lub gastroenterologa. Standardowo wykonuje się testy skórne lub oznaczenie stężenia sIgE w surowicy z użyciem podejrzewanych o uczulanie alergenów. Niezwykle istotną rolę odrgywa stosowanie przez określony czas diety eliminacyjnej, z wyłączeniem pokarmów podejrzewanych o wywoływanie objawów reakcji alergicznej, a następnie próba prowokacji. Czas stosowania diety eliminacyjnej zależy w dużej mierze od rodzaju nadwrażliwości – w niektórych przypadkach wystarczą 2 tygodnie, w innych potrzeba 6 tygodni.

W przypadku reakcji alergicznych próba prowokacji może wiązać się z ryzykiem anafilaksji, dlatego powinna być przeprowadzona na decyzję lekarza (w warunkach domowych lub bezpośrednio przez specjalistę). Diagnostyka molekularna pozwala na jeszcze precyzyjniejsze stworzenie profilu uczulających alergenów dla danej osoby, umożliwia ona m.in. identyfikację alergenów reagujących krzyżowo z pyłkami roślin.

Dzienniczek spożycia pozwala na wstępne określenie potencjalnych pokarmów, których spożycie może być przyczyną objawów reakcji alergicznej. Również ułatwia rozróżnienie czy mamy do czynienia z reakcją natychmiastową czy opóźnioną.

Najczęściej uczulającymi alergenami na terenie Unii Europejskiej są białko mleka krowiego, białko jaja kurzego i owoce (badanie EuroPrevall, 2007).

Mleko często wywołuje alergię.

Nietolerancja i alergia - niezalecane testy

Nie zaleca się wykonywania testów oznaczających stężenie IgG i IgG4, które świadczą jedynie o kontakcie z danym składnikiem pokarmowym, a nie nietolerancji czy alergii pokarmowej.

Stanowisko towarzystw alergologicznych europejskiego i amerykańskiego (EAACI i AAAAI) nie zaleca wykonywania testów pokarmowych IgG4 – uznaje je za bezzasadne i niezalecane jako narzędzie diagnostyczne. Diety eliminacyjne komponowane na podstawie wyników testów IgG/IgG4 mogą być niezbilansowane i trudne do przestrzegania przez pacjenta.

Nietolerancja i alergia pokarmowa leczenie

Zwykle leczeniem z wyboru w przypadku stwierdzenia nietolerancji pokarmowej jest odpowiednia dieta eliminacyjna (np. z wyłączeniem laktozy czy glutenu) lub z ograniczeniem podaży nietolerowanego składnika do granicy tolerancji (np. pewnych grup FODMAP czy źródeł pokarmowych histaminy). Każda eliminacja danej grupy produktów wiąże się z ryzykiem niedoborów składników odżywczych, których ta żywność dostarczała. Dlatego tak ważne jest odpowiednie zbilansowanie diety i stosowanie w miejsce eliminowanej żywności produktów dozwolonych o podobnej wartości energetycznej i odżywczej.

W przypadku alergii pokarmowej część osób rozwija tolerancję na produkty będące źródłem uczulającego alergenu, ale poddane obróbce termicznej (np. gotowaniu, pieczeniu). W przypadku dzieci ważna jest ocena nabywania tolerancji z wiekem na uczulające pokarmy. Zwykle wykonuje się ją co 6 miesięcy u dzieci poniżej 3. roku życia, a u dzieci starszych co roku. Podobnie w przypadku nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten czy nietolerancji FODMAP zaleca się okresowe ponawianie próby prowokacji, by ocenić nabywanie tolerancji.

Referencje:

  1. Wars R.K. Introduction to food allergy. Handbook of Food Allergen Detection and Control 2015: 1-15.
  2. Muraro A., Warfel T., Hoffmann-Sommergruber K. i wsp., EAACI Food Allergy and Anaphylaxis Guidelines: diagnosis and management of food allergy. Allergy 2014; 69: 1008–1025.
  3. Venter C., Brown T., Meyer R. i wsp., Better recognition, diagnosis and management of non-IgEmediated cow’s milk allergy in infancy: iMAP – an international interpretation of the MAP (Milk Allergy in Primary Care). Transl. Allergy 2017; 7: 26
  4. Stapel S.O., Asero R., Ballmer-Weber B.L. i wsp., Testing for IgG4 against foods is not recommended as a diagnostic tool: EAACI Task Force Report. Allergy 2008, 63(7): 793–796.
  5. American Academy of Allergy Asthma & Immunology. The myth of IgG food panel testing,
    https://www.aaaai.org/conditions-and-treatments/library/allergy-library/IgG-food-test (2019.04.11).
  6. American Academy of Allergy Asthma & Immunology. JAMA: Inappropriate allergy testing leads to inappropriate management. July 11, 2014, https://www.aaaai.org/about-aaaai/newsroom/newsreleases/inappropriate-allergy-testing (2019.04.11).
  7. Steinke M., Fiocchi A., Kirchlechner V. i wsp., Perceived Food Allergy in Children in 10 European
    A randomized telephone survey. Int. Arch. Allergy Immunol. 2007; 143: 290–295.
  8. Lomer MC. Review article: the aetiology, diagnosis, mechanisms and clinical evidence for food intolerance. Aliment Pharmacol Ther. 2015;41(3):262‐275. doi:10.1111/apt.13041.
  9. Dadak-Stasiak E., Kalicki B., Jung A. Najczęściej występujące przyczyny i rodzaje alergii u dzieci w świetle aktualnej epidemiologii. Pediatr Med. Rodz 2010; 6(2): 92-99.
  10. Commins S.P. Food intolerance and food allergy in adults. An overview. UpToDate, Topic 101088 Version 4.0.
  11. Bartuzi Z., Kaczmarski M., Czerwionka-Szaflarska M. i wsp. Position Paper of Food Allergy Section the Polish Society of Allergology on the diagnosis and management of food allergies. Alerologia Polska 2018; 4(3): 109-122.
  12. Reese I., Ballmer-Weber B., Beyer K. i wsp. German guideline for the management of adverse reactions to ingested histamine. Allergo J Int 2017; 26: 72-79.
  13. Catassi C, Elli L, Bonaz B, et al. Diagnosis of Non-Celiac Gluten Sensitivity (NCGS): The Salerno Experts' Criteria. 2015;7(6):4966‐4977. Published 2015 Jun 18. doi:10.3390/nu7064966.
  14. Tuck C.J., Biesiekierski J.R., Schmid-Grendelmeier P. i wsp. Food intolerances. Nutrients 2019; 11: 1684; doi: 10.3390/nu11071684.

Dowiedz się więcej:

Czynniki genetyczne i środowiskowe w rozwoju alergii na pokarmy

https://pdfs.semanticscholar.org/f51f/8afb9adbecebd6996579109587c9721500b9.pdf

Wiedza rodziców na temat alergii pokarmowej występującej u ich dzieci

http://agro.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.agro-ef5d1ccf-ccdb-4119-bbfe-2ea574ecf077;jsessionid=3F903D2012F31E856CED190BC88CE2FA

Nietolerancje pokarmowe

http://psjd.icm.edu.pl/psjd/element/bwmeta1.element.psjd-bd592b33-cb01-4c3c-869a-d8284f1ff817

Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor mgr Agata Stróżyk, Młodszy Specjalista ds. Informacji Medycznej, Dietetyk kliniczny, sportowy i pediatryczny
Data dodania 28.05.2020
Data ostatniej aktualizacji 28.05.2020