Fibromialgia – przyczyny, rozpoznanie, objawy i leczenie

Czym jest fibromialgia?

Fibromialgia to niezapalna, przewlekła choroba reumatyczna tkanek miękkich (ścięgien i mięśni), w której przypadku ważne jest wczesne i szybkie rozpoznanie na podstawie objawów klinicznych. Pacjent zgłaszający dolegliwości najczęściej kierowany jest do lekarza reumatologa, jednak wymaga też konsultacji u innych specjalistów ze względu na towarzyszące jej choroby. Dlatego lekarze używają określenia „pacjent wielospecjalistyczny”.

Przyczyny fibromialgii

Przyczyna choroby nie jest znana. Aktualne badania sugerują związek z ośrodkowego układem nerwowym (mózg i rdzeń kręgowy). Wśród potencjalnych przyczyn wymienia się m.in. zaburzenia przewodnictwa nerwowego.

Najczęściej występuje jakiś czynnik wyzwalający, który wywołuje fibromialgię. Mogą to być problemy z kręgosłupem, zapalenie stawów, uraz. W wielu chorych wiąże pierwsze objawy fibromialgii z sytuacjami stresowymi. Niektórzy opisują fibromialgię jako zaburzenie związane z nieprawidłowym odczuwaniem bólu, który jest zbyt silny.

W przypadku fibromialgii podkreśla się też aspekt psychologiczny i społeczny tej choroby, jako że wpływa również na najbliższe otoczenie pacjenta, mogąc doprowadzić do rozpadu związków, relacji międzyludzkich, utraty pracy. Chorzy niemający wsparcia oraz dostępu do diagnostyki i leczenia, często cierpią na depresję.

Fibromialgia – objawy

Fibromialgia jest przyczyną przewlekłego, rozległego bólu mięśniowo-szkieletowego, któremu często towarzyszy zmęczenie, zaburzenia poznawcze, objawy psychiatryczne i liczne objawy somatyczne.

Ból może być rozległy, tępy, głęboki, pulsujący, piekący, chroniczny, pojawia się w różnych okolicach ciała.

Pomimo objawów bólu tkanek miękkich wpływającego na mięśnie, więzadła i ścięgna, nie ma dowodów na stan zapalny w tych tkankach.

Charakterystyczne objawy fibromialgii to:

• przewlekły, uogólniony ból mięśniowo-stawowy, w całym ciele,
• uczucie przewlekłego zmęczenia (także budzenie się z uczuciem zmęczenia) i uczucie sztywności ciała,
• problemy ze snem.

Dodatkowo chory na fibromialgię może skarżyć się też na inne objawy towarzyszące bólowi. Rzadsze objawy choroby to:

• zaburzenia rytmu serca (tachykardia),
• zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego występujące u ok. 40-60 proc. chorych (zespół jelita drażliwego, refluks żołądkowo-przełykowy, bóle brzucha, wzdęcia, zmienny rytm wypróżnień, zaparcia lub biegunki, ),
• częstomocz,
• ból miednicy,
• zespół stawu skroniowo- żuchwowego (ból twarzy lub szczęki, klikanie szczęki i dzwonienie w uszach),
• zespół niespokojnych nóg,
• stałe uczucie zimnych kończyn,
• bezdech senny,
• wahania masy ciała,
• sztywność poranna,
• drętwienie ciała lub mrowienie,
• problemy z pamięcią i koncentracją,
• bóle i zawroty głowy,
• zjawisko Raynauda (zimny nos i małżowiny uszne, drętwienie palców rąk i stóp spowodowane napadowym skurczem tętnic),
• nerwowość,
• stany lękowe.

Kto choruje na fibromialgię?

Szacuje się, że fibromialgia dotyka około 2-3 proc. populacji, z czego kobiety chorują zdecydowanie częściej niż mężczyźni.

Fibromialgia może wystąpić w każdym wieku, ale najczęściej dotyka osoby między 20. a 55. rokiem życia. Mówi się też o predyspozycjach do dziedziczenia choroby, jeśli występowała ona u bliskich krewnych.

Zauważono też ośmiokrotnie większe ryzyko zachorowania na fibromialgię, jeśli występują inne choroby związane z bólem funkcjonalnym, czyli bólem niemającym żadnej wyraźnej przyczyny.

Podłoże schorzenia mogą stanowić też przyczyny immunologiczne (przebyte infekcje) i hormonalne (menopauza).

Diagnostyka fibromialgii 

Kryteria diagnostyczne fibromialgii zostały opracowane przez Amerykańskie Towarzystwo Reumatologiczne (American College of Rheumatology, ACR).

Początkowo diagnoza fibromialgii opierała się na obecności przewlekłego, uogólnionego bólu oraz występowaniu co najmniej 11 z 18 określonych punktów tkliwych, zwanych też uciskowymi, spustowymi (ang. tender points).

W 2010 r. wprowadzono istotne zmiany, rezygnując z konieczności oceny punktów tkliwych. Zamiast tego zastosowano wskaźnik rozległości bólu (ang. Widespread Pain Index, WPI) oraz skalę nasilenia objawów (ang. Symptom Severity Scale, SSS), uwzględniając takie objawy, jak: zmęczenie, zaburzenia snu i funkcji poznawczych.

W 2016 r. zaktualizowano kryteria z 2010 roku, wprowadzając niewielkie modyfikacje, głównie w zakresie definicji bólu uogólnionego oraz sposobu oceny objawów.

Według najnowszych rekomendacji, obowiązującymi kryteriami diagnostycznymi fibromialgii są kryteria z 2016 roku, które bazują na dwóch głównych narzędziach diagnostycznych: wskaźniku rozległości bólu (WPI) oraz skali nasilenia objawów (SSS).

Główne kroki w procesie diagnostycznym:

1. Wywiad medyczny

Lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad medyczny, aby zrozumieć historię zdrowia pacjenta, objawy oraz ich nasilenie i czas trwania.

2. badanie fizykalne

Badanie fizykalne ujawnia tkliwość w wielu lokalizacjach anatomicznych tkanek miękkich.

3. Kryteria diagnostyczne

Zastosowanie mają:

• Wskaźnik rozległości bólu – ocena bólu w różnych obszarach ciała, w których pacjent odczuwał ból w ciągu ostatniego tygodnia. Oceniane obszary obejmują: obręcze barkowe, ramiona, przedramiona, biodra, pośladki, krętarze, uda, podudzia, żuchwę, klatkę piersiową, brzuch, górną i dolną część pleców.

• Skala nasilenia objawów – ocena objawów takich jak zmęczenie, zaburzenia snu i problemy poznawcze. ocenia nasilenia objawów w ciągu ostatniego tygodnia, obejmujących zmęczenie, zaburzenia snu (sen nieprzynoszący wypoczynku), zaburzenia funkcji poznawczych (problemy z koncentracją, pamięcią), objawy somatyczne (np. bóle głowy, bóle brzucha, zawroty głowy)
• Czas trwania objawów: Objawy muszą utrzymywać się na podobnym poziomie przez co najmniej 3 miesiące. 

4. Wykluczenie innych chorób

W celu potwierdzenia diagnozy fibromialgii, konieczne jest wykluczenie innych schorzeń, które mogą powodować podobne objawy, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów czy zespół przewlekłego zmęczenia.

5. Kwestionariusze i skale oceny

Stosowane są różne kwestionariusze, takie jak Fibromyalgia Survey Questionnaire (FSQ), które pomagają w ocenie nasilenia objawów i wpływu choroby na codzienne życie pacjenta. 

6. Badania dodatkowe

Chociaż nie ma specyficznych testów laboratoryjnych wykrywających fibromialgię, lekarz może zlecić badania krwi lub obrazowe, przede wszystkim w celu wykluczenia choroby towarzyszącej lub innej choroby o podobnych objawach.

Badania na fibromialgię

Nie ma badań w kierunku wykrywania fibromialgii, co nastręcza trudności w rozpoznaniu choroby. Badania laboratoryjne, RTG czy tomografia komputerowa nie wykazują istotnych odchyleń od norm.

Dlatego diagnozę stawia się głównie na podstawie wywiadu lekarskiego i objawów klinicznych oraz wykluczeniu innych przyczyn. Dużo informacji o stanie zdrowia pacjenta dostarcza badanie fizykalne, oceniające siłę i napięcie mięśni, zdolność do utrzymania równowagi, koordynację ruchową i tkliwość tkanek.

Postawienie diagnozy polega w tym przypadku na wykluczeniu innych chorób, mogących dawać podobne objawy, takich jak:

• reumatoidalne zapalenie stawów,
• polimialgia reumatyczna,
• choroby autoimmunologiczne tkanki łącznej,
• nowotwory,
• niedoczynność tarczycy.

Zwykle zleca się wykonanie rutynowych badań biochemicznych surowicy i morfologii krwi, m.in. z oznaczeniem OB, stężenia białka C-reaktywnego (CRP) i poziomu hormonów tarczycy oraz badań obrazowych (typu RTG czy tomografia komputerowa).

Na tym etapie diagnostyki ważna jest współpraca reumatologa z neurologiem, ortopedą, specjalistą chorób zakaźnych, hematologiem i lekarzami innych specjalności.

Fibromialgia a depresja

Dowiedziono, że depresja, częściej związana jest z fibromialgią niż z innymi chorobami układu mięśniowo-szkieletowego. Co więcej, obie choroby mogą na siebie wzajemnie wpływać, a przez to nasilać objawy. Z tego względu podstawą leczenia fibromialgii są leki przeciwdepresyjne, które łagodzą zaburzenia typu stres pourazowy, lęk, kołatanie serca, drżenie rąk czy napady paniki.

Fibromialgia a inne choroby

Fibromialgia może towarzyszyć też innym chorobom, takim jak:

• reumatoidalne zapalenie stawów (RZS),
• choroba zwyrodnieniowa stawów,
• łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS),
• układowy toczeń rumieniowaty,
• zespół Sjögrena (tzw. zespół suchości czy zespół suchego oka),
• bóle dolnego odcinka kręgosłupa,
• choroba Leśniowskiego Crohna,
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego (CU, colitis ulcerosa),
• hiperprolaktynemia,
• zakażenia bakteryjne i wirusowe,
• choroby tarczycy.

Leczenie fibromialgii

Obecnie nie ma leku, który pozwoliłby wyleczyć fibromialgię. Dlatego leczenie polega na działaniu objawowym, łagodzeniu bólu, poprawie jakości snu i sprawności fizycznej.

Farmakoterapia

Polega na podawaniu leków przeciwbólowych, przeciwdepresyjnych i przeciwpadaczkowych.

Fibromialgia – leczenie niefarmakologiczne

Leczenie niefarmakologiczne obejmuje m.in.:

• ćwiczenia fizyczne ‒ aerobowe i siłowe,
• fizykoterapię,
• hydroterapia,
• balneoterapię (badania skuteczności tej terapii wykazały zmniejszenie odczuwania bólu o 8 proc. i poprawę sprawności fizycznej o 20 proc. u leczonych pacjentów z fibromialgią),
• krioterapię miejscową i ogólnoustrojową (działa przeciwbólowo i zmniejsza napięcie mięśni),
• terapię ultradźwiękami,
• biofeedback rytmu serca (HRV).

Psychoterapia w przebiegu fibromialgii

Pomocna w leczeniu fibromialgii jest terapia poznawczo-behawioralna. Połączona z technikami relaksacji, skutecznie zmniejsza problemy ze snem.

Metody leczenia niekonwencjonalnego

W łagodzeniu dolegliwości związanych z fribromialgią wykorzystuje się też:

• akupunkturę,
• medytację,
• jogę,
• tai-chi.

Fibromialgia a dieta

Bardzo często skłonność do wystąpienia fibromialgii jest obserwowana u osób chorych na celiakię. Ze względu na tę zależność ważne jest przestrzeganie diety bezglutenowej w celu zapobiegania rozwojowi choroby.

Niektórzy lekarze zalecają stosowanie diety zawierającej pokarmy bogate w tryptofan ‒ aminokwas będący prekursorem serotoniny.

W diecie tej polecane są takie produkty, jak:

• mozzarella,
• soja,
• pestki dyni,
• ryby,
• banany.

Natomiast unikać należy:

• słodyczy,
• żywności wysoko przetworzonej,
• dań typu fast food.

Wyniki, oceniające efekty takiej diety, są rozbieżne i powinny być potwierdzone wiarygodnymi badaniami klinicznymi.

Utrzymywanie odpowiedniej masy ciała, zdrowe odżywianie się, unikanie palenia papierosów i spożywania alkoholu są kluczowe dla powstrzymywania rozwoju choroby i przykrych dolegliwości.

Dowiedz się więcej:

Ból nóg - najczęstsze przyczyny

Źródła:

1. https://podyplomie.pl/medycyna/26801,postepowanie-w-fibromialgii-zmodyfikowane-wytyczne-eular-2016
2. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3503476/
3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26445775/
4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21533029/
5. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18404144/
6. The Complete Fibromyalgia Health, Diet Guide and Cookbook: Includes Practical Wellness Solutions and 100 Delicious Recipes Paperback – August 23, 2013 by Dr. Louise McCrindle, Dr. Alison Bested 
7. http://www.psychiatriapolska.pl/uploads/images/PP_4_2015/801Binkiewicz_PsychiatrPol2015v49i4.pdf
8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6616435/
9. https://www.uptodate.com/contents/fibromyalgia-beyond-the-basics