Odleżyny – leczenie, przyczyny, profilaktyka odleżyn

Odleżyny pojawią się najczęściej u pacjentów długotrwale unieruchomionych. Do powstania odleżyn przyczynia się wiele czynników. Finalnie zmiany powstają w wyniku zaburzeń ukrwienia spowodowanych długotrwałym lub powtarzającym się uciskiem wywieranym na ciało chorego. Leczenie odleżyn ma na celu zatrzymanie powiększania się rany oraz jeśli jest to możliwe regenerację tkanki w zmienionym chorobowo miejscu. Leczenie jest procesem żmudnym, a same odleżyny bardzo obniżają komfort życia pacjentów dlatego niezwykle istotne jest zapobieganie ich powstawaniu.
Długotrwałe unieruchomienie w łóżku prowadzi do pojawienia się odleżyn.

Problem obłożnie chorych, czyli podstawowe informacje o odleżynach

Odleżyna to ograniczona martwica tkanek, powstała w wyniku zaburzeń ukrwienia spowodowanych długotrwałym lub powtarzającym się uciskiem wywieranym na ciało chorego, a w wyniku tego na naczynia żylne i tętnicze. Stan ten może dotyczyć naskórka, całej grubości skóry, tkanki podskórnej, mięśni i kości. W otoczeniu odleżyny toczy się zwykle proces zapalny i często występują zachyłki z wydzieliną ropną sięgające w różnych kierunkach nieraz na znaczną odległość.

Problem odleżyn dotyczy przede wszystkim osób obłożnie chorych, mających trudności z poruszaniem się. Na skutek długotrwałego ucisku skóry i tkanki podskórnej oraz działania sił ścierających dochodzi u takich pacjentów do zaburzeń w krążeniu krwi, a następnie obumarcia komórek, martwicy tkanek i powstania owrzodzeń.

Zapobieganie odleżynom i ich eliminacja

Leczenie odleżyn ma na celu zapobieganie powiększaniu się rany oraz jeśli jest to możliwe  jej całkowitą eliminację. Czas trwania tego procesu jest uzależniony od stopnia zaawansowania martwicy.

W początkowych stadiach odleżyn działania lecznicze są krótkotrwałe i nie wymagają dużych nakładów finansowych. Polegają na stosowaniu odpowiednich opatrunków oraz zapewnieniu choremu możliwie najbardziej komfortowych warunków rekonwalescencji, eliminujących przyczyny powstania odleżyn.

W bardziej zaawansowanych przypadkach proces leczenia jest długotrwały i kosztowny. Konieczna może okazać się także interwencja chirurgiczna. Obecnie obok standardowych jałowych kompresów gazowych oraz maści w leczeniu odleżyn stosuje się specjalistyczne opatrunki, zapewniające w ranie wilgotne środowisko, przyspieszające proces gojenia. Opatrunki takie eliminują nadmierną ilość wysięku i toksycznych elementów. Istotną ich cechą jest również to, że nie przylegają bezpośrednio do rany, tworząc barierę ochroną dla bakterii oraz zabezpieczają ją przed otarciami i zabrudzeniami.

Pomocne przy leczeniu odleżyn mogą być także:

  • żele hydrożelowe,
  • błony poliuretanowe,
  • maści z alantoiną.

Należy jednak zaznaczyć, że leczenie odleżyn powinno przebiegać zgodnie z zaleceniami lekarza, a w szczególnie zaawansowanych przypadkach musi być prowadzone w szpitalach lub specjalistycznych placówkach.

Odleżyny zwykle tworzą się w miejscach najbardziej narażonych na długotrwały ucisk.

Przyczyny powstawania odleżyn

Powstanie odleżyn determinowane jest przez wiele czynników. Wśród nich można jednak wyróżnić trzy najważniejsze. Są to:

  • miejscowy ucisk (ciśnienie),
  • tarcie,
  • boczne siły ścinające.

U pacjentów przybywających przez dłuższy czas w jednej określonej pozycji (siedzącej lub leżącej) dochodzi do obumarcia tkanek. Do niedawna za nacisk powodujący zamknięcie dopływu krwi do komórek, a tym samym śmierć tkanek uznawano nacisk o wartości ciśnienia większej niż 20 mm Hg. Obecnie jednak przyjmuje się także mniejsze wartości, jeśli nacisk trwa odpowiednio długo.

Równocześnie z procesem zamknięcia światła naczyń krwionośnych dochodzi do śródbłonowych uszkodzeń w mikrokrążeniu, spowodowanych siłami ścinającymi, które działają w płaszczyźnie równoległej i powodują jej przesuwanie względem struktur położonych głębiej. Dodatkowo proces powstania odleżyn przyspieszają pojawiające się otarcia, będące bezpośrednimi uszkodzeniami skóry.

Wystąpienie odleżyn u każdego pacjenta jest sprawą indywidualną. Można jednak wytypować kilkanaście czynników zwiększających prawdopodobieństwo wystąpienia tej dolegliwości:

  • unieruchomienie na wózku inwalidzkim lub łóżku,
  • podeszły wiek (75+),
  • nieprawidłowa masa ciała (niedożywienie, nadwaga),
  • czynniki naczyniowe: cukrzyca, miażdżyca,
  • upośledzone odczuwanie bodźców zewnętrznych,
  • nietrzymanie zwieraczy,
  • stan skóry.

Odleżyny pojawią się przede wszystkim u pacjentów z długotrwałym unieruchomieniem. Zbyt długie przebywanie w jednej i ten samej pozycji oraz brak możliwości przenoszenia ciężaru ciała zwiększa ryzyko martwicy tkanek. Dodatkowo istotnym czynnikiem jest wiek pacjenta. Im wyższy, tym skóra zawiera mniej kolagenu i elastyny, tym samym jest bardziej podatna na urazy i otarcia, spada także jej zdolność do regeneracji.

Ważną rolę odrywa także sama budowa ciała chorego. U osób wychudzonych tkanka podskórna jest słabo rozwinięta, skóra pokrywa bezpośrednio kości, przez co nacisk jest silniejszy w miejscach wyniosłości kostnych i ścięgien. U pacjentów otyłych występuje natomiast większe ryzyko pojawienia się sił ścinających i problemów z prowadzeniem odpowiedniej profilaktyki. Masa ciała chorego powoduje zwiększony ucisk, w rezultacie czego dochodzi do zahamowania dopływu krwi do uciskanych tkanek.

Wystąpienie odleżyn szczególnie niebezpieczne jest u osób z upośledzeniem odczuwania bólu. U pacjentów z uszkodzeniem rdzenia kręgowego dochodzi do trwałego porażenia czuciowego, powodującego bezbolesność w miejscu działania czynnika patogenicznego. Niemożliwe jest także wystąpienie mechanizmu ostrzegawczego, skłaniającego do zmiany pozycji ciała.

Ryzyko wystąpienia odleżyn wzrasta także w sytuacjach nie trzymania przez pacjenta moczu i kału. W takich przypadkach może dojść do maceracji skóry, powodując, że jest ona bardziej podatna na urazy mechaniczne.

Ryzyko wystąpienia odleżyn - rozpoznanie

Pierwszym sygnałem alarmującym o ryzyku wystąpienia odleżyn jest niewielki obrzęk w miejscu ucisku, który z czasem powiększa się i ulega zasinieniu, a w momencie gdy dojdzie do otarcia, z rany zaczyna się wydobywać płyn surowiczy.

Odleżyny powstają przede wszystkim w miejscach narażonych na długotrwały ucisk.

U osób długotrwale leżących na plechach są to:

  • pośladki (okolice kości guzicznej i krzyżowej),
  • pięty,
  • łopatki,
  • odcinek ciała wzdłuż kręgosłupa.

Pacjenci leżący na boku narażeni są na pojawienie się odleżyn:

  • w okolicach stawu biodrowego,
  • po wewnętrznej stronie kolan,
  • na kostkach nóg
  • na małżowinach usznych.

U osób poruszających się na wózkach inwalidzkich martwica tkanek może wystąpić:

  • w okolicy kości ogonowej,
  • guzów kulszowych,
  • pod kolanami,
  • w okolicy pięt,
  • na łopatkach.

Odleżyny mogą się pojawić u osób poruszających się na wózkach.

Objawy wystąpienia i skala oceny odleżyn

Objawy wystąpienia odleżyn są różne w zależności od stopnia zaawansowania procesów martwiczych. W praktyce do właściwego rozpoznania i klasyfikacji wykorzystuje się różnego rodzaju skale. Najczęściej stosowaną jest pięciostopniowa skala Torrance'a.

Faza I

W pierwszej fazie powstania odleżyn dochodzi do pojawienia się zaczerwienień, które na skutek uciśnięcia palcem a następnie usunięcia nacisku stają się bledsze. Świadczy to o jeszcze prawidłowym działaniu mikrokrążenia w tkankach.

Faza II

W fazie drugiej zaczerwienienie przestaje blednąć. Dodatkowo pojawia się obrzęk, uszkodzenie naskórka i pęcherze. Pacjent zaczyna odczuwać ból.

Faza III

Trzeci stopień odleżyn w skali Torrance’a obejmuje całą grubość skóry aż do granicy z tkanką podskórną. Bardzo wyraźnie wyodrębniają się granice rany, wokół których powstaje obrzęk i zarumienienie. Na dnie odleżyny zbiera się czerwona ziarnina lub żółte masy tkanek.

Faza IV

Odleżyny czwartego stopnia dotyczą martwicy tkanek podskórnych, a w niektórych przypadkach także tkanek otaczających. Uszkodzenie rozprzestrzenia się w stronę tłuszczowej tkanki podskórnej, dochodzi do kości.  Brzegi rany są widocznie wydzielone, a jej dno wypełnią masy rozpadających się tkanek i czarna martwica.

Faza V

Ostatni stopień skali Torrance’a dotyczy martwicy powięzi i mięśni, a następnie także kości i stawów. Wewnątrz rany znajdują się rozpadające się i wyciekające z niej masy tkanek oraz czarna (lub czarno-brązowa) martwica. W efekcie odleżyn piątego stopnia może dojść do zakażenia całego organizmu, czyli sepsy.

Leczenie odleżyn – najważniejsza profilaktyka

Odleżyny są dla chorego przyczyną wielu dodatkowych komplikacji i cierpień. W najostrzejszych przypadkach mogą prowadzić nawet do śmierci pacjenta. Dlatego też bardzo istotnym jest podjęcie odpowiednich działań na wczesnym etapie ich wystąpienia. Proces leczenia powinien obejmować:

  • klasyfikację odleżyn,
  • ocenę i monitorowanie procesu gojenia ran,
  • zastosowanie odpowiedniej diety, uzupełniającej niedobory pokarmowe i wodne u pacjenta,
  • ocenę bólu i wdrożenie metod jego eliminacji,
  • wybór najodpowiedniejszych opatrunków,
  • zapewnienie choremu możliwie najbardziej komfortowych warunków leczenia, tj. wybór powierzchni podparcia i właściwe ułożenie ciała, zmniejszające ucisk na uszkodzone tkanki.

Leczenie odleżyn może okazać się procesem długotrwałym i znacznie obniżającym komfort życia pacjenta. Dlatego też bardzo istotne są działania profilaktyczne, mające na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia martwicy tkanek, a przypadku pojawienia się odleżyn złagodzenie ich przebiegu. Zabiegi profilaktyczne powinny być bowiem kontynuowane w sytuacji pojawienie się ran.

Profilaktyka przeciwodleżynowa skupia się na czterech aspektach:

  • pielęgnacji skóry,
  • pozycji ciała,
  • sprzętu i urządzeń pomocniczych,
  • diety.

Skóra pełni funkcję bariery ochronnej dla tkanek położonych głębiej. Zabezpiecza je przed urazami, bezpośrednim uciskiem oraz wnikaniem szkodliwych substancji chemicznych. Dlatego ważne jest utrzymanie jej prawidłowej struktury, odczynu i ciągłości. W tym celu należy dbać o dokładne osuszanie skóry, jej natłuszczenie, pobudzenie mikrokrążenia i zabezpieczenie skóry przed kontaktem z kałem czy moczem.

Leczenie odleżyn ma na celu zapobieganie powiększaniu się rany oraz jeśli jest to możliwe  jej całkowitą eliminację.

Zmiany pozycji ciała

Istotnym aspektem w profilaktyce przeciwodleżynowej jest sama pozycja ciała chorego. Ryzyko wystąpienia martwicy tkanek jest największe u osób przewlekle chorych, mających ograniczoną możliwość zmiany pozycji ciała, osób z ciężkimi urazami centralnego układu nerwowego oraz osób nieprzytomnych. Aby zapobiec wystąpieniu odleżyn zaleca się zmianę pozycji ciała chorego co dwie-trzy godziny. Należy także zachęcać pacjenta o ile jest to możliwie do wykonywania samodzielnych ruchów. W przypadku osób całkowicie unieruchomionych do zmiany pozycji stosuje się metodę „hamaka” lub urządzenia pomocnicze. Ważne jest także stosowanie odpowiedniej pościeli – miękkiej, niekrochmalonej,  wykonanej z flaneli lub kory. Chory nie powinien również leżeć na szwach, zagięciach czy okruchach.

Materace przeciwodleżynowe

W profilaktyce i leczeniu odleżyn bardzo dużą rolę odgrywa sprzęt i urządzenia pomocnicze:

  • wałki,
  • poduszki,
  • materace przeciwodleżynowe,
  • wózki do przewożenia,
  • zintegrowane systemy do higieny osobistej, transportu i hydroterapii.

Rozwój medycyny i techniki znacznie ułatwia opiekę nad osobami narażonymi na wystąpienie odleżyn. Najpopularniejszymi rozwiązaniami są materace przeciwodleżynowe. Należy jednak zaznaczyć, że korzystanie z nich nie zwalnia z konieczności zmiany pozycji ciała pacjenta. Materace są jedynie kolejnym elementem profilaktyki. Obecnie na rynku dostępnych jest kilka ich typów:

  • statyczne (stałociśnieniowe) – rozkładają ciężar osoby leżącej na jak największej powierzchni, zmniejszającym tym samym nacisk jednostkowy;
  • dynamiczne (zmiennociśnieniowe) – gwarantują dopływ krwi do tkanek przez zmienny ucisk na ciało. Składają się z materaca i zasilacza powietrznego. Materace zbudowane są najczęściej z dwóch, trzech rzędów komór na przemian wypełnianych powietrzem. Ciało chorego podpierane jest naprzemiennie w różnych miejscach.

Zdrowe odżywianie

Ostatnim aspektem profilaktyki przeciwodleżynowej jest właściwa dieta – wysokobiałkowa, wysokokaloryczna i pełnowartościowa – zapewniająca pacjentowi energię do walki z chorobą.  Istotnym jest także dostarczenia choremu odpowiedniej ilości płynów. Niedobory wody negatywnie wpływają na funkcjonowanie organizmu oraz utrudniają proces leczenia. Nie bez znaczenia jest również regularność i częstotliwość posiłków – 4-5 razy dziennie.

Zalecane postępowanie:

  • Dbaj o dokładne osuszenie ciała, aby zapobiec maceracji i pękaniu naskórka.
  • Stosuj codzienną kąpiel, jeśli nie ma ku temu przeciwwskazań medycznych.
  • Dbaj o odpowiednie natłuszczenie skóry preparatami na bazie z lanoliny, wazeliny lub oliwką dziecięcą.
  • Wykonuj masaże i oklepywanie narażonych miejsc, w celu pobudzenia mikrokrążenia,
  • Zwróć szczególną uwagę na okolice narażone na zanieczyszczenie kałem i moczem,
  • Zapobiegaj powstaniu samouszkodzeń na skórze chorego np. poprzez obcinanie paznokci.
  • Zadbaj o odpowiednio kaloryczną, zbilansowaną dietę chorego.

Piśmiennictwo:

http://fizjoplaner.pl/zapobieganie-leczenie-odlezyn.html

http://www.czytelniamedyczna.pl/1362,odlezyny-patogeneza-profilaktyka-i-leczenie.html

http://www.epuap.org/wp-content/uploads/2016/10/qrg_prevention_in_polish.pdf

http://www.razemzmieniamyswiat.pl/media/medi/2015_medi_marzec.compressed.pdf

http://www.urazowka.piekary.pl/odlezyny.pdf

https://www.coloplast.pl/Global/Poland/ULOTKI%20PDF/WSC/odlezyny%20przewodnik.pdf

Dowiedz się więcej:

Kurzajka (brodawka wirusowa) - leczenie, przyczyny [INFOGRAFIKA]

Przebarwienia skórne, plamy na skórze

Atopowe zapalenie skóry (AZS) u dzieci i dorosłych - objawy i leczenie

Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor Marlena Kruk Siwik
konsultacja merytoryczna Anna Plucik Mrożek, internista Medicover
Data dodania 02.05.2018
Data ostatniej aktualizacji 16.01.2019