Leczenie kataru. Katar nie tylko z przeziębienia

Katar to nieżyt nosa, czyli stan zapalny w obrębie błony śluzowej nosa, którego sprawcami są najczęściej wirusy lub alergeny, rzadziej bakterie. Stanowi on reakcję obronną organizmu. Zwiększona ilość wydzieliny ma za zadanie usuwać wszelkie drobnoustroje, alergeny i zanieczyszczenia. Każdy z rodzajów nieżytu nosa może występować w ciągu całego roku. W okresie jesienno-zimowym obserwuje się jednak wzmożoną zapadalność na katar infekcyjny, który na ogół towarzyszy przeziębieniu.
Jak odzyskać swobodny oddech niezależnie od przyczyny kataru?

Katar wirusowy

Za infekcyjny nieżyt nosa odpowiadają drobnoustroje. Przeważnie są to wirusy, takie jak rinowirusy, koronawirusy i adenowirusy. Produkowana podczas kataru wydzielina ułatwia ich usuwanie. W wyniku rozszerzenia naczyń krwionośnych i zwiększonego przepływu krwi pojawia się obrzęk błony śluzowej nosa. Wraz z krwią transportowane są komórki układu odpornościowego. Wśród objawów kataru obserwuje się wyciek wydzieliny przez nozdrza przednie i (lub) tylne (spływanie po tylnej ścianie gardła), uczucie zatkania (blokady) nosa, kichanie, świąd oraz zaburzenia węchu i smaku. U dzieci często dodatkowo występuje łzawienie, a nawet ropna wydzielina z oczu, ponieważ nos łączy się z oczami kanalikami łzowymi. Wszystko to powoduje problemy z oddychaniem. W przypadku najmłodszych zmniejszony przepływ powietrza nosem może się wiązać z otwieraniem ust, również podczas snu. Pogorszone oddychanie utrudnia maluchom jedzenie i spanie, przez co bywają rozdrażnione. Zazwyczaj stan zapalny obejmuje nie tylko sam narząd węchu, ale również zatoki przynosowe, gdyż wyściełająca je błona płynnie przechodzi w śluzówkę nosa. Przy zajęciu zatok występuje kaszel oraz uczucie ucisku, rozpieranie i (lub) ból w obrębie twarzy i głowy. Wydzielina kataralna zwykle zmienia się w trakcie trwania choroby. Początkowo jest wodnista, lejąca i przezroczysta. Z czasem (po kilku dniach) staje się bardziej gęsta, zielonkawa lub żółta z tendencją do zalegania, trudno ją usunąć. Spowodowane jest to napływem dużej ilości komórek układu odpornościowego (leukocytów), które walczą z infekcją. W tym momencie mamy już do czynienia z ropną odmianą kataru. Wraz z nią pojawia się zwiększony obrzęk nosa, nasilone trudności w oddychaniu i niedomykanie ust podczas snu. Może to prowadzić do wysuszenia śluzówki gardła, a w następstwie stanu zapalnego tego narządu.

Katar bakteryjny

Przyjmuje się, że początkowa faza nieżytu nosa ma podłoże wirusowe. Po kilku dniach może jednak dojść do nadkażenia bakteryjnego. Według danych statystycznych sytuacja ta dotyczy 0,5–2% chorych. Za przedstawiony stan rzeczy odpowiadają bakterie z gatunku Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Streptococcus pyogenes i Staphylococcus aereus. Zgodnie z „Rekomendacjami postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2010” rodzaj wydzieliny z nosa i jej ropny charakter nie stanowią kryteriów do rozpoznania podłoża infekcji, podobnie mało różnicującym objawem jest gorączka, a ponieważ zakażenie bakteryjne niemal zawsze poprzedza wirus, większe znaczenie ma ocena ewolucji zmian. U około trzech czwartych chorych infekcja wirusowa trwa 7–10 dni. Rozróżnienie, czy przyczyną choroby jest wirus czy bakteria, w krótszym okresie może odbywać się na podstawie pogorszenia objawów klinicznych obserwowanego po chwilowej poprawie. Symptomy utrzymujące się dłużej niż 10 dni, ale krócej niż 12 tygodni, bądź przebiegające z nasileniem po 5 dniach nazywa się ostrym niewirusowym zapaleniem jam nosowych i zatok przynosowych, co sugeruje nadkażenia bakteryjne. U dzieci na bakteryjne podłoże infekcji może wskazywać zły stan kliniczny, gorączka powyżej 39°C i wycieki z nosa trwające 3–4 dni.

Katar alergiczny

Alergiczny nieżyt nosa jest z definicji chorobą przewlekłą. Może trwać kilka tygodni lub miesięcy, kiedy to obserwuje się sezonowe nawroty przy alergiach na pyłki roślin, a nawet cały rok przy uczuleniach na roztocza czy sierść zwierząt. Objawia się wodnistą wydzieliną, zatkaniem (niedrożnością) nosa, kichaniem i świądem. W odróżnieniu od kataru infekcyjnego katar alergiczny nie przybiera postaci ropnej, ale z alergią może współistnieć zakażenie drobnoustrojami, więc czasem określenie podłoża nieżytu jest trudne. W parze z reakcją uczuleniową bardzo często idzie alergiczne zapalenie spojówek, czyli łzawienie, zaczerwienie i uczucie swędzenia oczu. W rozpoznaniu uczulenia pomocne są testy skórne i odpowiednie badania krwi. Duże znaczenie ma również wywiad, dlatego warto odnotować, w jakich sytuacjach katar nawraca. Należy przy tym pamiętać, że test nie musi potwierdzać ani wykluczać alergii na dany czynnik w 100%. Podkreślenia wymaga, że nieleczona alergia może skutkować astmą oskrzelową, w związku z czym w momencie podejrzenia uczulenia najlepiej wybrać się na konsultację do alergologa.

Leczenie kataru

Leków OTC i wyrobów medycznych, wydawanych bez recepty lekarskiej, pomocnych przy katarze jest wiele. Do higieny jamy nosa stosuje się wodę morską i sól fizjologiczną (zakraplaną bądź w formie inhalacji). Roztwory hipertoniczne mają wyższe stężenie chlorku sodu, dzięki czemu wywołują zjawisko osmozy, w wyniku którego woda z obrzękniętej śluzówki przenika do jamy nosowej, dążąc do wyrównania stężeń. Tym sposobem sprawiają, że błona śluzowa ulega obkurczeniu, co daje efekt udrożnienia. Zdecydowanym numerem jeden wśród leków bez recepty są krople z ksylometazoliną i jej dłużej działającą pochodną, oksymetazoliną. Substancje te zwężają naczynia krwionośne, zmniejszając przekrwienie, a wraz z nim odczyn zapalny, wysięk oraz obrzęk błony śluzowej nosa i gardła. Skutecznie i dość szybko odtykają nos. Preparaty ksylometazoliny i oksymetazoliny mogą zawierać domieszki ziołowe i (lub) substancji nawilżających. Ich stosowanie musi być jednak rozważne, ponieważ przy dłuższej kuracji prowadzą do uszkodzenia śluzówki. W tabletkach i mieszankach na przeziębienie występuje pseudoefedryna i fenylefryna. Obie wymienione substancje dobrze udrażniają jamę nosową, przynosząc ulgę, ale pseudoefedryna ma działanie pobudzające, przez co może być nadużywana. Zarówno w katarze alergicznym, jak i przy infekcjach wykorzystuje się leki przeciwhistaminowe I i II generacji (II generację znacznie częściej). Znajdują się one w składzie wielu leków złożonych. Przy alergicznym i całorocznym nieżycie nosa bardzo skuteczne są glikokortykosteroidy, wydawane z przepisu lekarza. Alternatywę dla leków stanowią preparaty ziołowe i wyroby medyczne (tabletki, krople, maści, inhalacje, sztyfty), które nieraz okazują się wystarczająco skuteczne. W związku z tym, że dają mniej działań niepożądanych, uważa się je za bezpieczniejsze.

„Twój Farmaceuta” nr 13, wrzesień/październik 2017

autor mgr farmacji Agnieszka Dębowska
Data dodania 05.01.2018
Data ostatniej aktualizacji 17.01.2019