Krztusiec w Polsce - wzrost zachorowań na koklusz, objawy, badania i leczenie

Co to jest krztusiec?

Krztusiec (inaczej kolkusz) to ostra choroba zakaźna dróg oddechowych wywoływana przez bakterie Bordetella pertussis. Zakażenie następuje głównie drogą kropelkową, co oznacza, że bakterie przenoszą się w powietrzu podczas kaszlu, mówienia lub kichania osoby chorej.

Gdy tylko patogen znajdzie się w organizmie, zaczyna namnażać się oraz wydzielać toksynę krztuścową, która ma wpływ na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego, powoduje wydzielanie gęstego i lepkiego śluzu w drogach oddechowych oraz pobudza ośrodek kaszlowy w mózgowiu, co objawia się napadowym, duszącym, często doprowadzającym do wymiotów, długotrwałym kaszlem, który jest charakterystycznym objawem krztuśca

W przebiegu choroby mogą wystąpić również inne objawy: gorączka, ból głowy i mięśni czy wzmożone pocenie i utratę masy ciała. Krztusiec jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt i małych dzieci – może mieć ciężki przebieg, z napadami bezdechów, drgawkami, niedotlenieniem mózgu i pozostawić trwałe następstwa neurologiczne.

Jaka jest liczba zachorowań na krztusiec?

Eksperci są jednak zgodni i uważają, że istnieje znaczne ryzyko niedoszacowania powyższych danych epidemiologicznych.

Duża część zachorowań występuje wśród młodych dorosłych i osób starszych. To oni są głównym źródłem zakażenia dla noworodków i niemowląt do 6. miesiąca życia, które nie wytworzyły jeszcze odporności po szczepieniu.

Od wielu lat szczepienie przeciwko krztuścowi jest szczepieniem obowiązkowym. 

Główne przyczyny wzrostu zachorowań na krztusiec

Za przyczynę wzrostu zachorowań na krztusiec w grupie dorosłych podaje się wygasanie odporności poszczepiennej. Wraz z upływem czasu od ostatniego szczepienia poziom przeciwciał ochronnych się obniża.

Kolejną przyczyną jest to, że po zachorowaniu na krztusiec nie wytwarza się trwała odporność, co oznacza, że na krztusiec można chorować wielokrotnie w ciągu życia.

W okresie pandemii COVID-19 ze względu na wdrożenie obostrzeń sanitarnych liczba zachorowań na choroby zakaźne, w tym również na krztusiec znacznie spadła.

Niestety zmniejszyła się także liczba wykonywanych szczepień przeciwko krztuścowi, zwłaszcza dawek przypominających. Skutkuje to spadkiem odporności zbiorowej i w rezultacie znacznym zwiększeniem liczby zachorowań.

Na całym świecie, większe epidemie krztuśca występują co trzy do pięciu lat (dotyczy to również krajów o wysokim poziomie wyszczepienia), co pozostaje poważnym wyzwaniem dla zdrowia publicznego. 

Jakie są objawy krztuśca u dzieci i dorosłych?

Zachorowania spowodowane zakażeniem pałeczkami krztuśca w klasycznej postaci, tj. u dzieci, przebiegają w trzech etapach:

1. choroba rozpoczyna się fazą nieżytową (1-2 tygodnie),
2. potem przechodzi w napadowy kaszel (4-6 tydzień),
3. po którym choroba ustępuje, a objawy powoli się wyciszają (3-4 miesiąc).

Do głównych symptomów u dzieci należą:

• katar,
• suchy kaszel (początkowo w nocy, potem też w ciągu dnia, stopniowo staje się napadowy),
• podwyższona temperatura ciała, gorączka (niewysoka lub niewystępuje).

Po kilkunastu dniach krztusiec przechodzi w fazę napadowego kaszlu, w czasie, której dochodzi do:

• męczącego kaszlu (bez nabierania powietrza (zanoszenie się), zakończonego głębokim wdechem z głośnym świstem krtaniowym przypominającym „pianie” (głównie u dzieci),
• wymiotów,
• wybroczyn na twarzy,
• bezdechu,
• łzawienia oczu.

U dorosłych choroba przebiega inaczej niż u dzieci. Przede wszystkim jest mniej dynamiczna oraz trwa dość długo – nawet do 26 tygodni.

Dolegliwości, na jakie skarżą się chorzy na krztusiec dorośli to:

• utrzymujący się wiele tygodni kaszel o przewlekłym charakterze (szczególnie uciążliwy w nocy – ośmiu na dziesięciu dorosłych pacjentów doświadcza kaszlu przez dłużej niż trzy tygodnie, z tego około 30% ma kaszel trwający nawet przez trzy miesiące, od chwili pojawienia się innych objawów),
• podwyższona temperatura ciała,
• bóle i uczucie drętwienia w obrębie gardła oraz chrypka,
• nieprawidłowy sen,
• objawy grypopodobne,
• ból głowy i mięśni,
• zwiększone pocenie się,
• chudnięcie. 

Jakie badania potwierdzają krztusiec?

Diagnostyka krztuśca może być utrudniona. Lekarz stawia rozpoznanie na podstawie wywiadu medycznego, badania pacjenta i ewentualnie badań dodatkowych, które zleca się w uzasadnionych przypadkach.

Badania dodatkowe dostępne w diagnostyce krztuśca to m.in.:

• badanie z krwi przeciwciał metodą ELISA, służące wykrywaniu przeciwciał klas IgA, IgM, IgG przeciwko toksynie krztuścowej i hemaglutyninie włókienkowej;
• badanie PCR, którego celem jest wykrycie materiału genetycznego bakterii Bordetella pertussis w wymazie z gardła lub nosa;
• hodowla Bordatella pertussis z wymazu z gardła lub z nosa.

Największą przydatność w warunkach praktyki ambulatoryjnej mają badania z krwi przeciwciał klasy IgG przeciwko toksynie krztuścowej.

Jak leczyć krztusiec?

Leczenie krztuśca polega na podaniu antybiotyku, na który pałeczki krztuśca są wrażliwe.

Lekiem z wyboru jest antybiotyk z grupy makrolidów.

W przypadku osób przechodzących krztusiec bardzo ciężko oraz cierpiących z powodu wielu innych chorób, konieczne może się okazać leczenie szpitalne. 

Czy krztusiec jest zaraźliwy?

Choroba charakteryzuje się bardzo wysoką zaraźliwością. Ryzyko zachorowania osoby nieuodpornionej po zetknięciu się z chorym sięga 80%.

Czas, jaki musi upłynąć pomiędzy zakażeniem, a pojawieniem się pierwszych objawów wynosi od 6 do 20 dni, jednak najczęściej występują one po około tygodniu.

Rezerwuarem pałeczek krztuśca jest chory człowiek, który stanowi największe zagrożenie dla otoczenia przez pierwsze dwa tygodnie od chwili wystąpienia pierwszych objawów. Potem zakaźność powoli spada.

Z badań wynika, że pacjent chorujący na krztusiec, który przyjmuje antybiotyki przestaje być zakaźny od około piątego dnia po wdrożeniu leczenia.

Jak można zapobiegać? Szczepionka na krztusiec

Podstawowym sposobem zapobiegania kokluszowi są szczepienia. Ich celem jest jednoczesna ochrona przed zakażeniem i redukcja liczby bakterii krążących w środowisku, przez co również zmniejsza się prawdopodobieństwo wystąpienia zachorowania u osób nieuodpornionych.

Istotne jest, aby uzyskać jak najwyższy odsetek osób (dzieci, młodzieży i dorosłych) uodpornionych na krztusiec. Utrzymując wyszczepialność na wysokim poziomie, zapobiegamy zachorowaniu na krztusiec nie tylko u siebie, ale i u innych.

Szczepienie na tę chorobę zostało wprowadzone w Polsce jako szczepienie obowiązkowe w latach 60. ubiegłego wieku.

Schemat podania szczepienia u niemowląt i małych dzieci:

Schemat szczepień przeciwko krztuścowi u dzieci obejmuje kilka dawek, podawanych na różnych etapach życia, aby zapewnić skuteczną ochronę przed chorobą. Szczepienie odbywa się zgodnie z następującym harmonogramem:

• 2. miesiąc życia – I dawka szczepionki 6w1 (z krztuścem),
• 3.-4. miesiąc życia – II dawka,
• 5.-6 miesiąc życia – III dawka,
• 16.-18. miesiąc życia – IV dawka. 

Ponieważ wytworzona odporność nie jest długotrwała, dzieci otrzymują dawki przypominające:

• 6. rok życia – dawka przypominająca,
• 14. rok życia – kolejna dawka przypominająca.

Ten harmonogram ma na celu zapewnienie długotrwałej ochrony przed krztuścem, ponieważ odporność po szczepieniu z czasem słabnie.

Obecnie dostępna jest też nowoczesna i bezpieczna szczepionka przeciw krztuścowi dla dorosłych w postaci preparatu złożonego, uodporniającego również przeciwko tężcowi i błonicy lub tężcowi, błonicy i poliomyelitis (chorobie Heinego-Medina). 

Szczepionka na krztusiec w ciąży

Innym sposobem uodpornienia noworodków i młodych niemowląt przeciwko krztuścowi jest szczepienie kobiet ciężarnych w III trymestrze ciąży, aby zapewnić dziecku gotowe przeciwciała, chroniące go przez pierwsze miesiące życia.

Opracowano na podstawie: https://szczepienia.pzh.gov.pl/ecdc-zwraca-uwage-na-zwiekszajaca-sie-liczbe-zachorowan-na-krztusiec/ 

• Przeczytaj także: Szczepienia przed ciążą i w ciąży

Powikłania krztuśca 

Krztusiec, choć u dorosłych często przebiega łagodniej, może prowadzić do poważnych powikłań, które dotykają około 23% chorych wynikających ze wzmożonego wysiłku oddechowego i pracy mięśni tłoczni brzusznej. 

Do najczęściej zgłaszanych powikłań krztuśca u dorosłych należą:

• wtórne bakteryjne zapalenie płuc,
• niedodma,
• odma opłucnowa (nagromadzenie powietrza w opłucnej),
• złamania żeber (na skutek silnego kaszlu),
• przepuklina pachwinowa,
• nietrzymanie moczu, 
• krwawienia,
• rozwarstwienie aorty (rzadkie, ale poważne powikłanie).

U noworodków i małych dzieci powikłania krztuśca mogą mieć charakter neurologiczny:

• drgawki
• obrzęk mózgu
• krwawienia wewnątrzczaszkowe, 
• krwawienia wewnątrzczaszkowe,
• krwawienia podtwardówkowe,
• encefalopatiia (trwałe uszkodzenie mózgu) niedotlenieniowa. 

W tym trwałe uszkodzenia neurologiczne:

• głuchota,
• upośledzenie umysłowe, 
• padaczka.

U osób starszych, małych dzieci oraz pacjentów ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi krztusiec może, w skrajnych przypadkach, prowadzić do śmierci.

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10: 

Czytaj więcej...

Źródło: https://icd.who.int/browse10/2019/en#/A37 

Źródła:

"Choroby zakaźne i pasożytnicze - epidemiologia i profilaktyka" rozdział "Krztusiec", str. 231 - 236, wydanie VII; A. Baumann - Popczyk, M. Sadkowska - Todys, A. Zieliński; α - medica press, 2014 r.

https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2025/INF_25_12B.pdf 

"Krztusiec u młodzieży i dorosłych" A. Nitsch - Osuch; Medycyna po Dyplomie

https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/112/original/Strony_od_MpD_2010_10-12.pdf?1467979066

"Szczepienie przypominające młodzieży i dorosłych przeciwko krztuścowi" J. Mrukowicz, L. Szenborn; Medycyna Praktyczna - Szczepienia

"Krztusiec u osób dorosłych - przypomnienie o powracającej chorobie" R. D. Paisley, J. Blaylock, J.D. Hartzell; Medycyna Praktyczna - Szczepienia

"Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2015 r." Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny

http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2015/Ch_2015.pdf

"Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2001 r." Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny

https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2024/INF_24_09B.pdf  (dostęp z dnia 02.10.2024 r.)

https://szczepienia.pzh.gov.pl/jakie-sa-przyczyny-wzrostu-zachorowan-na-krztusiec-w-polsce-w-2024-roku/  (data dostępu 27.09.2024 r.)

Whooping Cough Vaccination | Whooping Cough | CDC

Increase in pertussis cases in EU/EEA: infants under six months of age at the highest risk (europa.eu)

Pertussis infection in adolescents and adults: Treatment and prevention - UpToDate (dostęp z dnia: 22.08.2024)

Pertussis infection in adolescents and adults: Clinical manifestations and diagnosis - UpToDate (dostęp z dnia: 20.08.2024)

Pertussis (who.int) (dostęp z dnia: 22.08.2024)