Błonica –  objawy, rodzaje, szczepienie, przypadki w Polsce i Europie

Co to jest błonica?

Błonica (dyfteryt, krup lub dławiec) to choroba zakaźna, którą wywołują bakterie zwane maczugowcami błonicy (Corynebacterium diphtheriae). Objawy są spowodowane białkową toksyną błoniczą.

Choroba atakuje:

• błony śluzowe dróg oddechowych - gardła, nosa oraz krtani,
• skórę,
• czasem również oczy i narządy płciowe.

Może prowadzić do zatrzymania akcji serca i powikłań neurologicznych.

Jak można zarazić się błonicą?

Błonica przenosi się głównie drogą kropelkową przy kasłaniu czy kichaniu oraz przez bezpośredni kontakt z osobą chorą lub nosicielem bakterii, np. poprzez dotyk.

Problem w tym, że chory zaraża już na 2-3 dni przed pojawieniem się u niego pierwszych objawów błonicy. Następnie przez cały okres choroby oraz 4 dni po jej ustąpieniu u chorych leczonych (do 2–3 tyg. u nieleczonych).

Błonicą można się również zarazić za pośrednictwem zwierząt, głównie psów, kotów czy koni, a także dotykając skażonych przedmiotów, z którymi kontakt miał chory (np. sztućców, naczyń), czy żywności.

Jak wygląda liczba zachorowań na błonicę w Polsce i Europie?

Błonica to choroba, która charakteryzuje się wysoka śmiertelnością. Jeszcze w latach 50. XX wieku w Polsce co roku chorowało na nią 40 tys. osób, z czego 3 tys. umierało. Często z powodu błonicy wybuchały epidemie. Do niedawna przypadki zachorowań nie występowały w naszym kraju.

Niestety w Polsce w 2024 r. stwierdzono dwa takie przypadki, a w marcu 2025 r. potwierdzono zachorowanie 6-letniego dziecka (które nie było szczepione), po powrocie z wakacji w Afryce.

17 marca, zgodnie z komunikatem Głównego Inspektoratu Sanitarnego został stwierdzony drugi przypadek, tym razem u osoby dorosłej, która miała bliski kontakt z chorym dzieckiem - podkreśla dr n. med. Paweł Grzesiowski. 

23 marca Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olsztynie poinformowała o kolejnym przypadku podejrzenia zakażenia błonicą u 30-letniego mężczyzny. Od pacjenta zostały pobrane próbki, które następnie zostały przebadane w Państwowym Zakładzie Higieny.

Jednak szczegółowe testy wykazały, że jest to szczep nietoksykotwórczy, który nie wywołuje błonicy - jak poinformował 28 marca Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie. 

Zgodnie z aktualnymi danymi, które podaje NIZP-PZH od 1 stycznia do 31 grudnia 2025 roku odnotowano 3 zakażenia, liczba zachorowań na błonicę nie wzrasta. 

W styczniu 2025 roku w Niemczech zmarł 10-letni chłopiec zakażony błonicą, który nie był szczepiony.

Według danych ECDC liczba zachorowań na błonicę znacznie się zwiększyła, co jest związane głównie z ruchem migracyjnym. Od stycznia 2022 r. do 11 sierpnia 2023 r. potwierdzono 281 przypadków błonicy i zgłoszono 4 zgony. W latach 2017–2021 rocznie zgłaszano średnio 55 przypadków tej choroby.

Jednak są rejony na świecie, gdzie błonica nadal jest poważnych zagrożeniem. Są to: kraje Południowo-Wschodniej Azji, Południowego Pacyfiku, Bliskiego Wschodu, Afryki, Europy Wschodniej, a także Ameryki Środkowej.

Objawy błonicy – jak rozpoznać chorobę?

Pierwsze objawy błonicy gardła (najczęstszej postaci choroby) pojawiają się zazwyczaj w ciągu 2–5 dni od zakażenia i obejmują:

• ból gardła;
• gorączka;
• utrudnione połykanie,
• niewyraźna, tzw. kluskowata, mowa;
• nalot na migdałach (białawo-szare błony rzekome);
• cuchnący zapach z ust;
• powiększone i tkliwe okoliczne węzły chłonne;
• bladość skóry;
• narastające osłabienie, apatia.

Objawy początkowo widoczne są w miejscu wniknięcia drobnoustroju – na powierzchni błon śluzowych gardła, migdałków, nosa czy spojówek. W miejscu kolonizacji dochodzi do rozwoju martwicy tkanek i powstania tzw. pseudobłon rzekomych.

Wymienionym objawom towarzyszy znacznie przyspieszona akcja serca.

Pseudobłony rzekome – niebezpieczny nalot w gardle

Pseudobłony rzekome mają postać szarobrązowych nalotów, ściśle przylegających do błony śluzowej górnych dróg oddechowych.  Powstają na skutek obumierania komórek.

❗Przy próbie mechanicznego ich usunięcia (np. szpatułką) dochodzi do krwawienia.  

Szyja Nerona (bycza szyja) – groźny obrzęk w błonicy

U chorego dochodzi do powiększenia węzłów chłonnych, na skutek czego pojawia się silny obrzęk szyi, czyli tzw. szyja Nerona bądź bycza szyja. Na skutek stopniowego narastania błon w obrębie gardła przy jednoczesnym powiększeniu węzłów światło krtani i gardła zmniejsza się.

❗Zwężenie światła gardła i krtani jest przyczyną utrudnionego połykania i problemów z oddychaniem.

Różne postaci błonicy – objawy w zależności od miejsca zakażenia

W zależności od miejsca wniknięcia maczugowców i przebiegu choroby objawy mogą być nasilone w różny sposób i mogą się nieco różnić.

W przypadku wniknięcia bakterii przez śluzówkę nosa (błonica nosa), może pojawić się wodnista lub ropna wydzielina z nosa, owrzodzenia zwykle występują na powierzchni przegrody, a objawy ogólnoustrojowe są rzadkie.

U pacjentów dotkniętych błonicą krtani (zwaną dawniej krupem) występuje głośny, „szczekający” kaszel, bezgłos i świst wdechowy, duszność, spowodowane zwężeniem szpary głośni przez obrzęk i naloty na strunach głosowych. Dotyczy małych dzieci. Nieleczona błonica krtani prowadzi do uduszenia się dziecka.

Inne postaci kliniczne choroby, np.  błonica ucha lub skóry, występują bardzo rzadko.

Maczugowiec błonicy wytwarza bardzo silną toksynę błoniczą, która wywołuje objawy ogólnoustrojowe. Przedostając się do krwioobiegu toksyna dociera do wszystkich narządów.

Objawy ogólnoustrojowe – wpływ toksyny błoniczej na organizm

W ciężkich przypadkach toksyna błonicza może doprowadzić do:

• zapalenia mięśnia sercowego, zaburzeń rytmu serca, niewydolności serca;
• powikłań neurologicznych (np. porażenie podniebienia i tylnej ściany gardła);
• porażenia mięśni (odpowiedzialnych za ruchy gałek ocznych, twarzy, kończyn);
• martwicy cewek nerkowych;
• wtórnych infekcji bakteryjnych, prowadzących np. do zapalenia płuc czy ucha środkowego;
• niedrożności dróg oddechowych.

Błonica jest chorobą, która zagraża życiu chorego. W skrajnych przypadkach może dojść do porażenie mięśni oddechowych i w efekcie do niewydolności oddechowej  bądź zatrzymania akcji serca.

Szczepienie na błonicę – kto i kiedy powinien się zaszczepić?

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania błonicy jest szczepienie przeciw błonicy. W Polsce szczepienie to jest obowiązkowe (dla dzieci i młodzieży do 19. roku życia) i podawane w ramach programu szczepień ochronnych:

• DTP (błonica, tężec, krztusiec) – podawane dzieciom w wieku 2, 4, 6 i 16 miesięcy,
• dawka przypominająca w wieku 6 i 14 lat,
• kolejna dawka w 19. roku życia.

Dorosłym, którzy zostali już zaszczepieni, zaleca się szczepienia przypominające co 10 lat.

Szczepienia dorosłych są szczególnie zalecane, jeśli pracują na stanowiskach wymagających kontaktu z przyjezdnymi z rejonów zagrożonych błonicą lub wyjeżdżającym w te obszary oraz osobom pracującym w placówkach opieki medycznej – zwłaszcza na oddziałach pediatrycznych i neonatologicznych (lekarzom, pielęgniarkom, personelowi pomocniczemu).

Szczepienie przeciw błonicy wykonuje się najczęściej łącznie ze szczepieniem na tężec i krztusiec – jest to jedna szczepionka, tzw. szczepionka skojarzona.

Jak leczyć błonicę?

Błonica zawsze wymaga hospitalizacji. Leczenie polega na podaniu dawki surowicy zawierającej antytoksynę błoniczą oraz podaniu antybiotyków, najczęściej penicyliny, jeśli jednocześnie doszło do innego zakażenia gardła, np. paciorkowcami. Dodatkowo podaje się preparaty nawadniające pacjenta (jeśli doszło do odwodnienia). W okresie rekonwalescencji zaleca się szczepienie.

Jeśli doszło do zablokowania dróg oddechowych, w celu ratowania życia pacjenta (przy błonicy krtani), wykonuje się intubację lub tracheotomię, czyli zabiegi umożliwiające oddychanie i zapobiegające uduszeniu się pacjenta. Możliwe jest włączenie żywienia przez zgłębnik, zaleca się ułożenie pacjenta w pozycji z uniesionym tułowiem.

Jak wykryć błonicę?

Jeśli u pacjenta pojawiają się objawy błonicy, należy natychmiast zgłosić się do lekarza. Wczesne rozpoznanie błonicy ma znaczenie nie tylko dla wyniku leczenia, ale też dla życia pacjenta.

Błonice rozpoznaje się na podstawie:

1. wywiadu lekarskiego,
2. objawów klinicznych,
3. symptomów zgłaszanych przez chorego i wyników badania.
4. W niektórych przypadkach do potwierdzenia diagnozy potrzebne są wyniki badania laboratoryjnego. Pobierany jest wymaz z błon rzekomych, by wykryć obecność maczugowców błonicy w miejscach zmienionych chorobowo.

Czy błonica i szkarlatyna to to samo?

Wiele osób zastanawia się, czy błonica to szkarlatyna i myli obie choroby. Dlaczego? I błonica i szkarlatyna są bakteryjnymi chorobami zakaźnymi, często atakującymi dzieci. Jednak choroby są mylone nie ze względu na podobne objawy, a z bardziej prozaicznego powodu: szkarlatyna nazywana jest inaczej płonicą – podobne brzmienie płonicy i błonicy wprowadza wielu w błąd.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) o błonicy

Jakie są pierwsze objawy błonicy?

Pierwszymi objawami błonicy są gorączka, ból gardła i ogólne osłabienie. Następnie pojawia się charakterystyczny szary nalot na migdałkach.

Czy szczepienie przeciw błonicy jest obowiązkowe?

Tak, w Polsce szczepienie przeciw błonicy jest obowiązkowe i podawane w ramach kalendarza szczepień ochronnych dzieci i młodzieży.

Jak można się ochronić przed błonicą?

Najlepszą ochroną jest regularne szczepienie i unikanie kontaktu z osobami chorymi lub podejrzewanymi o zakażenie.

Podsumowanie: Błonica to poważna choroba, która może prowadzić do groźnych powikłań. Szczepionka przeciw błonicy pozostaje najskuteczniejszym sposobem profilaktyki. Pamiętaj o przyjmowaniu dawek przypominających! Chociaż błonica występuje obecnie rzadko, nieszczepione osoby wyjeżdżające w rejony endemicznego występowania choroby są narażone na realne ryzyko zakażenia.

Powiązane tematy:

Szczepienia - lista, przegląd

Test na krztusiec 

Źródło: 

https://nauka.pap.pl/palio/html.run?_Instance=cms_nauka.pap.pl&_PageID=11&_SessionID=355313&_SessionKey=824724963&_RowID=&s=depesza&dz=INNE&dep=396046&kat=ZDROWIE&_CheckSum=-1786600241 (Dostęp z dnia: 01.04.2025 r.)

https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2025/INF_25_12B.pdf 

https://www.gov.pl/web/wsse-olsztyn/podejrzenie-blonicy-w-olsztynie (dostęp z dnia 01.04.2025 r.)

https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/epidemiological-update-diphtheria-cases-europe (dostęp z dnia 17.03.2025 r.)