Choroba afektywna dwubiegunowa - objawy, przyczyny, leczenie

Choroba afektywna dwubiegunowa - czyli zaburzenia afektywne dwubiegunowe - charakteryzuje się nawrotami (co najmniej dwoma) epizodów maniakalnych i depresyjnych. Ma charakterystyczne objawy. Po okresie podwyższenia nastroju, aktywności, wzmożonej energii, następuje jego obniżenie a następnie chwilowy powrót do zdrowia, aż do następnego epizodu chorobowego.
W chorobie tej nawracają epizody (co najmniej dwa) maniakalny i depresyjny.

Choroba afektywna dwubiegunowa

Początek zaburzeń dwubiegunowych zaczyna się zwykle przed 40. rokiem życia, a najczęściej występuje między 28. a 35. rokiem życia. Dotyczy w równym stopniu kobiet jak i u mężczyzn.

Średnia długość epizodu depresyjnego to około 3 miesięcy, choć może trwać on nawet około pół roku. Epizody maniakalne natomiast trwają od 2 tygodni do 5 miesięcy i pojawiają się nagle.

Choroba afektywna dwubiegunowa objawy

W zależności od fazy choroby, epizodu maniakalnego bądź depresyjnego, występują charakterystyczne dla zaburzenia objawy.

Jakie objawy ma choroba afektywna dwubiegunowa?

Faza epizodu maniakalnego:

  • Symptomy nastroju - zwykle charakteryzuje je m.in.: ekspansywność lub euforia bądź pobudliwość, a także rozdrażnienie.
  • Symptomy poznawcze – należą do nich myśli maniakalne, które charakteryzują się np. niewiarą w ograniczenia i zdolności.
  • Symptomy motywacyjne – cechuje je m.in. nadmierna aktywność chorego.
  • Symptomy somatyczne, fizyczne – przykładem, których może być m.in. ograniczona potrzeba snu.

Faza epizodu depresyjnego:

  • obniżony nastrój,
  • głęboki smutek,
  • poczucie pustki,
  • uczucie bezradności,
  • utrata zainteresowań i zdolności radowania się,
  • apatia oraz zahamowanie aktywności.

Według Międzynarodowej Klasyfikacji zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania, do często spotykanych objawów depresji należą także:

  • osłabienie koncentracji i uwagi,
  • niska samoocena i mała wiara w siebie,
  • poczucie winy i małej wartości,
  • pesymistyczne, czarne widzenie przyszłości,
  • myśli i czyny samobójcze,
  • zaburzenia snu,
  • zmniejszony apetyt. 

Choroba afektywna dwubiegunowa przyczyny

W przypadku zaburzeń afektywnych dwubiegunowych wymienia się czynniki neurochemiczne (uzależnione od procesów chemicznych toczących się w tkankach mózgu), genetyczne, biologiczne oraz psychologiczne.

Dodatkowo, wśród przyczyn zaburzeń afektywnych dwubiegunowych należy wymienić występowanie chorób afektywnych u krewnych pierwszego stopnia czy osobowość ekstrawertywną.

Rozpoznanie choroby afektywnej dwubiegunowej

Jeśli zaobserwujemy u siebie bądź swoich bliskich silne, niepokojące zmiany nastrojów, należy zgłosić się do specjalisty celem diagnozy. Internista, psychiatra bądź psycholog, po przeprowadzonym wywiadzie oraz odpowiednich badaniach postawi właściwe rozpoznanie i podejmie stosowne leczenie.

W diagnozowaniu zaburzeń afektywnych wykorzystuje się m.in.

Skala depresji Hamiltona

Skala depresji Hamiltona jest najczęściej stosowanym testem na depresję w psychiatrii ogólnej. Występuje w dwóch wariantach: 17 pytań i 21 pytań.

Ocenia zachowanie i stan pacjenta w takich obszarach jak:

  • nastrój depresyjny
  • poczucie winy
  • zniechęcenie do życia
  • myśli, tendencje samobójcze
  • zaburzenia spania oraz zasypiania
  • aktywność złożona, praca;
  • spowolnienie, zahamowanie;
  • niepokój, podniecenie ruchowe;
  • lęk – objawy depresyjne i somatyczne;
  • objawy somatyczne ogólne;
  • utrata libido;
  • hipochondria;
  • ubytek masy ciała;
  • krytycyzm.

Choroba afektywna dwubiegunowa leczenie

Leczenie zaburzeń afektywnych dwubiegunowych polega na długotrwałym stosowaniu odpowiednich leków, m. in.: leków normotymicznych (tzw. stabilizatorów), neuroleptycznych czy przeciwdepresyjnych oraz psychoterapii.

Obecnie proponuje się pacjentom, podobnie jak w zaburzeniach jednobiegunowych, terapie interpersonalną lub poznawczą, wspomagająca stosowanie się przez pacjenta do zaleceń lekarskich.

Bardzo ważna jest edukacja rodzinna, która może zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby. Interwencje psychospołeczne stanowią cenne wsparcie w leczeniu lekkich do umiarkowanych zaburzeń dwubiegunowych.  

Jak postępować z osobą cierpiącą na zaburzenia afektywne dwubiegunowe?

Choroba afektywna dwubiegunowa stanowi problem, cierpienie, nie tylko dla samego pacjenta, ale również dla jego otoczenia. Często konsekwencją zaburzeń są problemy małżeńskie, kłopoty w pracy czy w relacjach pacjent – rodzice, pacjent – dzieci.

Nie ma jednej prostej recepty, jak postępować, reagować na zachowania chorego. Wszystko zależy od nasilenia objawów i stadium choroby.

Jeżeli bliska nam osoba znajduje się w fazie depresji – ma problemy z zadbaniem o siebie, posprzątaniem mieszkania czy nawet wstaniem z łóżka, nie zmuszajmy jej, nie róbmy nic na siłę. Ważne jest wówczas wsparcie i okazanie zrozumienia.

Unikajmy stwierdzeń: „weź się w garść” czy „skoro już nie poszłaś/poszedłeś do pracy to przynajmniej zrób coś w domu”. Pomyślmy, skoro trudno jest jej wstać z łóżka, to jak ma sprzątać?

Pamiętajmy, że zachowanie osoby chorej nie wynika z lenistwa, a z choroby na, którą cierpi. Postarajmy się po prostu być z nią, chwalmy nawet za małe postępy, np. „O widzę, że ślicznie się uczesałaś, to wspaniale, robisz postępy”.

Utrzymujmy kontakt z osobą w depresji, rozmawiajmy, jeśli ma ochotę, zaproponujmy spacer, wyjście do miasta, dawajmy jej wybór.

Pamiętajmy również, aby osoba chora regularnie przyjmowała leki oraz uczęszczała na psychoterapię. Jeśli jednak objawy są niepokojące, skonsultujmy się z psychologiem, a w krytycznych wypadkach należy skontaktować się z pogotowiem psychiatrycznym.

Chory w stadium maniakalnym jest pobudzony, bywa chaotyczny, ma poczucie niesamowitej mocy. Osoby w tej fazie mają tendencję do spania po 3–4 godziny dziennie, czują chęć do działania. Postępują niekiedy w sposób niezrozumiały (np. 76-letnia kobieta cierpiąca na to zaburzenie kupiła łódź, a inny chory nabył 5 kompletów takich samych garnków). 

Jak zapobiegać chorobie afektywnej dwubiegunowej?

Co więcej, człowiek w manii bywa agresywny, nieprzyjemny, czasem autoagresywny. Jeżeli chodzi o epizod manii, to często kontakt z chorym bywa utrudniony, chociażby ze względu na nadmiar wypowiadanych słów, wątków.

Są one czasem nawet niezrozumiałe dla otoczenia, pacjent zaś ma poczucie, że jego myśli „przyspieszają”. Ponadto, osoby te często nie mają poczucia, że coś im dolega. Można też ustalić z osobą chorą, że jeśli pojawią się u niej wczesne objawy manii, to wtedy np. zabierzemy jej karty kredytowe.

Nasze zachowanie w takich sytuacjach także powinno być dostosowane do nasilenia objawów chorego. Przede wszystkim, jeśli są one bardzo nasilone, należy wezwać psychiatrę. Jeśli natomiast chory nie zagraża sobie ani otoczeniu, starajmy się nie wchodzić z nim w polemikę – może to bowiem nasilić objawy, starajmy się wyciszyć i siebie, i pacjenta.

Jeśli z kolei jest w stanie nawiązać z nami logiczny, dość spokojny kontakt, możemy starać się wyjaśnić mu niestosowność jego zachowania czy nasze emocje. Niekiedy bywa to jednak bardzo trudne.

Oprócz problemów w relacjach rodzinnych, osoby chore na zaburzenia efektywne dwubiegunowe często mają także kłopoty w pracy. Wynikają one m.in. z niewiedzy i braku zrozumienia choroby przez otoczenie. Należy przy tym zaznaczyć, że osoby z zaburzeniami efektywnymi dwubiegunowymi mogą być bardzo dobrymi i efektywnymi pracownikami.

Ważne jest jedynie, aby odpowiednio z nimi postępować. Przede wszystkim należy pamiętać o udzielaniu wsparcia koledze, koleżance czy podwładnemu. Przykładowo, jeżeli widzimy, że nie może się skoncentrować, dajmy mu trochę więcej czasu, a jeśli znajduje się w fazie manii, postarajmy się łagodnie nawiązać kontakt, nie wchodźmy jednak w konflikt, bo może to spowodować zaostrzenie objawów.

Starajmy się mówić o naszych emocjach. Podczas epizodu depresyjnego chwalmy np. za to, co udało mu się zrobić, rozmawiajmy z nim, jeśli będzie tego potrzebował.

Podsumowując, nie ma złotego środka co do postępowania z chorym, a działania powinny być dobrane indywidualnie po konsultacji ze specjalistą. 

Jak mogę pomóc komuś z chorobą afektywną dwubiegunową?

1. Dowiedz się – im więcej wiesz o chorobie, tym bardziej będziesz w stanie pomóc. Na przykład zrozumienie objawów epizodów maniakalnych i depresyjnych może pomóc odpowiednio zareagować podczas poważnych zmian nastroju.

2. Słuchaj – nie zawsze musisz udzielać odpowiedzi lub porad, aby być pomocnym. W rzeczywistości bycie dobrym słuchaczem jest jedną z najlepszych rzeczy, które możesz zrobić dla osoby z chorobą afektywną dwubiegunową:

  • aktywnie zwracaj uwagę na to, co mówi osoba chora,
  • zachowaj spokój podczas rozmów,
  • unikaj kłótni,
  • unikaj tematów, które wydają się drażnić lub frustrować osobę chorą.

3. Bądź sojusznikiem – osobie z chorobą afektywną dwubiegunową czasem może się wydawać, że cały świat jest przeciwko niej. Nie musisz zgadzać się z zachowaniami i działaniami danej osoby, ale powiedzenie jej, że zawsze będziesz ją wspierać, może być bardzo korzystne.

Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową często czują się bezwartościowe lub beznadziejne, dlatego potwierdzenie ich mocnych stron i pozytywnych cech może pomóc im łatwiej wyjść z epizodów depresyjnych.

4. Wspieraj ją w leczeniu – leczenie osób z chorobą afektywną dwubiegunową zwykle obejmuje wiele sesji terapeutycznych i wizyt lekarskich. Chociaż niekoniecznie powinieneś uczestniczyć w tych spotkaniach, możesz pomóc komuś z chorobą afektywną dwubiegunową, przyjeżdżając z nią na spotkanie.

5. Zrób plan – zachowania osób z zaburzeniem dwubiegunowym mogą być nieprzewidywalne, zwłaszcza podczas ciężkich epizodów. Ważne jest, aby mieć plan awaryjny, który powinien określać, co należy robić, gdy dana osoba ma np. myśli samobójcze podczas epizodu depresyjnego lub jeśli wymyka się spod kontroli podczas epizodu maniakalnego.

Dobrze jest mieć także codzienne plany, na czas między ekstremalnymi epizodami choroby, np. co zrobić, gdy chory czuje nadchodzącą zmianę nastroju lub jak ma wykonywać obowiązki domowe lub inne codzienne czynności, gdy nie ma energii. Plany te należy sporządzać, gdy osoba chora jest spokojna i w stabilnym stanie. Najlepiej je zapisać, aby można łatwo do nich wrócić.

Czasami w fazie maniakalnej zaburzenia osoby chore mogą stać się dość impulsywne. Można poprosić bliską osobę, gdy czuje się dobrze o zgodę na trzymanie za nią gotówki lub kart kredytowych w czasie fazy maniakalnej, co zminimalizuje potencjalne szkody finansowe.

Trzeba jednak przygotować się na wrogość okazywaną przez bliską osobę, gdy „zażąda”, aby oddać jej karty kredytowe lub gotówkę. Zastanów się, czy możesz sobie z tym poradzisz, zanim zgodzisz się w ten sposób wspierać ukochaną osobę.

6. Wspieraj, nie naciskaj – twoje wsparcie może być bardzo pomocne dla osoby z chorobą afektywną dwubiegunową. Musisz jednak wiedzieć, kiedy się wycofać i pozwolić interweniować lekarzowi lub psychiatrze. Chociaż osoby z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym są w stanie podejmować świadome decyzje, musisz zrozumieć, kiedy ich nastroje i zachowania są poza ich kontrolą.

 

7. Bądź wyrozumiały – trudno zrozumieć, czego doświadczają osoby z zaburzeniami psychicznymi. Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową mogą nie wiedzieć, dlaczego ich nastroje się zmieniają. Próba zrozumienia, przez co przechodzi dana osoba i zaoferowania wsparcia może mieć duży wpływ na to, jak się czuje.

8. Nie zaniedbuj siebie – gdy dbasz o osobę z chorobą afektywną dwubiegunową, możesz łatwo zapomnieć o własnym zdrowiu. Zanim komuś pomożesz, musisz upewnić się, że masz na to czas i możliwości emocjonalne.

 9. Jeśli pomagasz osobie z chorobą afektywną dwubiegunową i wydaje Ci się, że sytuacja staje się zbyt trudna, skontaktuj się z psychiatrą. Wezwij pomoc, jeśli dana osoba staje się obelżywa lub grozi wyrządzeniem krzywdy sobie lub innym.

Rokowania i powikłania choroby afektywnej dwubiegunowej

Znaczne polepszenie samopoczucia osób chorych na zaburzenia afektywne dwubiegunowe jest możliwe. Długotrwała farmakoterapia (leczenie lekami) przynosi wymierne korzyści, jednak bardzo prawdopodobne są nawroty opisywanych zaburzeń.

Skutki choroby dwubiegunowej

Skutki występowania choroby są tożsame ze skutkami epizodu depresyjnego czy maniakalnego np. pogorszenie funkcjonowania społecznego, obniżenie statusu zawodowego i społecznego, wynikające z dłuższych okresów niezdolności do pracy i związanych z tym problemami finansowymi, zaburzenia relacji z bliskimi, rozwody.

Chorzy mają obniżone poczucie własnej wartości, tracą zaufanie do siebie, własnych decyzji i ocen. Istnieje ryzyko samobójstwa.    

Choroba afektywna dwubiegunowa zapobieganie

Zapobieganie zaburzeniom afektywnym dwubiegunowym polega m. in. na zwracaniu uwagi na odpowiednią dietę, wypoczynek, aktywność fizyczną i używaniu odpowiednich metod radzenia sobie ze stresem.

W celu zapobiegania nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej stosuje się farmakoterapię, w tym m.in. węglan litu oraz psychoterapię. Postępowanie powinno wyglądać tak, jak w przypadku epizodów depresyjnychmaniakalnych.

Źródła:

  • Bilikiewicz A. (red.) Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, PZWL, Warszawa 2007;
  • Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. „Vesalius”, Kraków, Warszawa 2000
  • Dent J., Close H., Ryder J. Zaburzenia afektywne dwubiegunowe w: Bennett -Levy J., Butler G., Fennel M. i in. Oksfordzki podręcznik eksperymentów behawioralnych w terapii poznawczej, Alliance Press, Gdynia 2005
  • Czabała J.Cz. Podstawowe zaburzenia psychiczne w: Strelau J. (red.) Psychologia Podręcznik akademicki, GWP, Gdańsk 2002
  • psych.waw.pl
  • Seligman M.E.P., Walker E.F., Rosenhan D.L. Psychopatologia. Zyski i S-ka, Poznań 2003;
  • Seligman M.E.P. Helplessness. W.H. Freema,& Co., San Francisco 1975.
  • www.who.un.org.pl
  • Lee Brosan, Brenda Hogan „ An intruduction to coping with depression” Robinson, London 2007
  • psychitria.bydgoszcz.eu
  • Sęk H., Psychologia Kliniczna t.2, PWN, Warszawa 2013
  • Dalton L., Farrington A., Getting through depression with CBT: a young persons`s guide, Blue Stallion Publications Oxon, 2004
  • online.synapsis.pl
autor dr n. med. Barbara Wiśniewska – Specjalista Psychologii Klinicznej
Data dodania 07.09.2017
Data ostatniej aktualizacji 27.11.2019