Katatonia - objawy, przyczyny i leczenie

Słowo „katatonia” pochodzi z języka greckiego i oznacza całkowicie (katá-) napięty (-tonikós). Katatonia jest zespołem zaburzeń motorycznych, prowadzącym do nadmiernej pobudliwości lub osłupienia, którym towarzyszą zaburzenia językowe oraz negatywizm (demonstracyjne wyrażanie się lub zachowywanie się wbrew oczekiwaniom). Objawy te często towarzyszą zaburzeniom psychicznym.
Zespół katatoniczny występuje przy różnych chorobach psychicznych, m.in. przy postaciach schizofrenii czy depresji. Jednym ze sposobów leczenia jest farmakoterapia.

Objawy katatonii

To zespół objawów, który może mieć zróżnicowany obraz kliniczny.

Zwykle w kryteriach diagnostycznych możemy znaleźć opisy od pięciu do co najmniej dziesięciu objawów katatonii, między innymi:

  • znieruchomienie – długotrwałe zatrzymywanie aktywności ruchowej, często w nienaturalnej pozycji ciała (postawa katatoniczna). Osoba ta pozostaje w niej przez dłuższy czas;
  • sztywność katatoniczną - utrzymanie ciała w jednej pozycji;
  • zastyganie – chwilowe zatrzymywanie aktywności ruchowej;
  • gibkość woskową - utrzymanie ciała w pozycji narzuconej przez inne osoby, a także automatyczna uległość- bezwiedne, pozbawione refleksji wykonywanie poleceń;
  • mutyzm – całkowity brak komunikacji werbalnej, nie zawsze połączony ze znieruchomieniem;
  • objawy echowe - powtarzanie ruchów lub słów innych osób;
  • osłupienie katatoniczne - pozostawanie w bezruchu, całkowite odrętwienie, któremu towarzyszy brak kontaktu werbalnego, brak reakcji na bodźce zewnętrzne;
  • pobudzenie – bezcelowa aktywność ruchowa nieprowokowana żadnym czynnikiem zewnętrznym - tzw. hiperkinetyczna postać katatonii.

Początkowo o zaburzeniu mówiło się głównie w przypadku schizofrenii. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 występowała jako podtyp schizofrenii – tzw. schizofrenia katatoniczna. 

Katatonii w tej chwili nie traktuje się jako jednostki chorobowej. W ostatnich latach zrewidowano ten pogląd i wprowadzono nową klasyfikację, zgodnie z którą jest traktowana jako zespół neuropsychiatryczny, występujący w różnych jednostkach chorobowych, tj.:

W najnowszej klasyfikacji chorób ICD-11 występuje jako organiczne zaburzenia katatoniczne lub schizofrenia katatoniczna.

U sporej grupy pacjentów katatonia ma swój początek w organicznych chorobach mózgu. Często pojawia się również w przebiegu homocystynurii, kwasicy metabolicznej, hiperkalcemii, infekcji ośrodkowego układu nerwowego, infekcji ogólnych, po zatruciu tlenkiem węgla lub zaawansowanej niewydolności krążenia. Katatonia zdarza się również po zażyciu niektórych środków psychoaktywnych.

Katatonia u dzieci i młodzieży

Mimo braku badań klinicznych na temat katatonii u dzieci szacuje się, że występuje u od 0,6 do 17 proc. hospitalizowanych pacjentów w wieku rozwojowym. Niezwykle rzadko objawy pojawiały się przed okresem dojrzewania.

Najczęstszą przyczyną katatonii u dzieci była schizofrenia – wczesne wystąpienie katatonii łączyło się z poważnym przebiegiem choroby. Kolejnym zaburzeniem psychicznym występującym u dzieci i młodzieży związanym z katatonią są zaburzenia nastroju. Należą do nich m.in. epizody dużej depresjimanii.

Zespół neuropsychiatryczny występujący w różnych grupach wiekowych, także u dzieci i młodzieży.

Występuje również w zespołach psychopatologicznych, u dzieci, które doświadczyły poważnej traumy lub zaniedbania. Obecnie zaczęto też mówić o katatonii w zaburzeniach ze spektrum autyzmu (ASD) – zgodnie z klasyfikacją DSM-5 oraz ICD-11 można rozpoznać katatonię w przebiegu m.in. zaburzeń ze spektrum autyzmu. Zgodnie z postulatami niektórych badaczy, katatonię powinno się traktować jako jeden z objawów ASD, a nawet proponują oni używanie terminu „autystyczna katatonia”. W przypadku ASD problemem może być diagnostyka różnicowa – szereg objawów wiązanych z katatonią (np. stereotypie czy echolalia) może występować w autyzmie.                                

U młodych pacjentów ma względnie często podłoże organiczne. Może być to nawet 20 proc. przypadków katatonii w populacji dzieci i młodzieży. Należą do nich min. zaburzenia genetyczne oraz metaboliczne, choroby infekcyjne (np. toksoplazmoza i wirusowe zapalenie mózgu), choroby autoimmunologiczne, padaczka, intoksykacja.

Kto może zdiagnozować katatonię?

Katatonię diagnozują lekarze psychiatrzy, jeżeli wiąże się ona z zaburzeniami psychotycznymi jak schizofrenia czy depresja. Natomiast organiczne podłoże katatonii neurolodzy lub specjaliści od chorób zakaźnych. Lekarze przy stawianiu diagnozy posługują się kryteriami opracowanymi przez ICD-10 lub DSM IV. Objawy towarzyszące schizofrenii, takie jak: osłupienie lub mutyzm, pobudzenie, zastyganie, negatywizm, sztywność, giętkość woskowa i automatyzm nakazowy muszą występować przez okres co najmniej 2 tygodni oraz towarzyszą ogólnym kryteriom schizofrenii.

Zespół zaburzeń motorycznych może wystąpić także w depresji. Jednakże objawy katatoniczne w przebiegu tej choroby, zgodnie z klasyfikacją ICD-10, są traktowane jako stupor w przebiegu depresji i zaliczane w klasyfikacji jako ciężki epizod depresji z objawami psychotycznymi.

Natomiast organiczne zaburzenia katatoniczne stwierdza się wtedy, gdy spełnione są ogólne kryteria dla innych zaburzeń psychicznych, spowodowanych uszkodzeniem, dysfunkcją mózgu lub chorobą somatyczną, a także wtedy, gdy u pacjenta obserwuje się osłupienie lub/i pobudzenie katatoniczne.

Osoby dotknięte katatonią mogą mieć napięte mięśnie w stanie spoczynku, jak również układają ciało w nienaturalnej pozycji.

Leczenie katatonii

Terapia pacjentów odbywa się w oddziale psychiatrycznym lub chorób somatycznych. Istotne jest, aby zapewnić choremu odpowiednią opiekę i bezpieczeństwo. Leczenie katatonii zależy od przyczyny choroby, której towarzyszy zespół katatoniczny.

W przypadku pacjentów ze schizofrenią katatoniczną, leczenie polega głownie na stosowaniu środków farmakologicznych, które powodują widoczną poprawę funkcjonowania. Są to zwykle leki będące pochodnymi benzodiazepiny, mające działanie uspokajające, przeciwlękowe, przeciwdrgawkowe i rozluźniające mięśnie. Niekiedy stosuje się także elektrowstrząsy.

 

Bibiolgrafia:

„Psychiatria” Gałecki, Szulc 2018

„Czym jest katatonia u dzieci i młodzieży” Barbara Remberk, Łukasz Szostakiewicz, Agnieszka Kałwa, Anna Bogucka-Bonikowska, Anna Borowska, Ewa Racicka-Pawlukiewicz  Psychiatr. Pol. 2020; 54(4): 759–775. 

 

Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
Data dodania 24.05.2022
Data ostatniej aktualizacji 15.06.2022