Malaria - objawy, leczenie, występowanie, profilaktyka zdrowia w podróży

Co to jest malaria?

W skrócie:

Malaria (zimnica) to choroba zakaźna wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Plasmodium, przenoszona przez komary (głównie przez zakażone samice)  z rodzaju Anopheles. Objawy często są niespecyficzne.

Jako pierwsze pojawiają się: m.in. gorączka, dreszcze, ból mięśni i ogólne osłabienie. Symptomy te mogą się nasilać i prowadzić do ciężkich powikłań zdrowotnych, takich jak np. obrzęk mózgu czy niewydolność wielonarządowa, a nawet do zgonu.

U ludzi malarię wywołuje pięć gatunków zarodźców:

• Plasmodium falciparum ;
• Plasmodium vivax ;
• Plasmodium malariae;
• Plasmodium ovale;
• Plasmodium knowlesi.

Największe zagrożenie stanowią: P. flaciparum, występujący przede wszystkim w Afryce, oraz P. vivax - dominujący w pozostałych regionach.

Czy malaria jest zaraźliwa?

Malaria nie przenosi się z człowieka na człowieka, jak grypa czy COVID-19. Do zakażenia dochodzi po ukłuciu przez zainfekowanego komara z rodzaju Anopheles. W wyjątkowych przypadkach do rozwoju malarii może dojść np. w wyniku transfuzji krwi lub z zakażonej matki na dziecko w czasie porodu. 

Jak przebiega cykl rozwojowy pasożyta malarii u człowieka?

Po ukłuciu przez zakażonego komara z rodzaju Anopheles inwazyjne formy pasożyta (sporozoity) trafiają do krwi człowieka, a następnie przemieszczają się do wątroby. Tam się namnażają i powracają do krwi, gdzie atakują czerwone krwinki. Rozmnażając się w ich wnętrzu, prowadzą do ich rozpadu – to właśnie wtedy pojawiają się objawy malarii.

Gdzie występuje malaria na świecie?

Malaria występuje głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej – przede wszystkim w Afryce Subsaharyjskiej, Azji Południowo-Wschodniej, Ameryce Środkowej i Południowej oraz na wyspach zachodniego Pacyfiku.

Według WHO, w 2023 roku aż 263 mln osób zachorowało na malarię, a 597 tys. zmarło – z czego 94% przypadków i 95% zgonów dotyczyło Afryki. Aż 76% ofiar śmiertelnych w tym regionie stanowiły dzieci poniżej 5. roku życia.

Kraje wysokiego ryzyka malarii to m.in. Nigeria, Demokratyczna Republika Konga, Uganda, Tanzania, Niger, Indie i Papua-Nowa Gwinea. Zmiany klimatyczne sprzyjają rozprzestrzenianiu się komarów Anopheles, zwiększając ryzyko zachorowań także w regionach dotąd nieobjętych malarią.

Kto jest najbardziej narażony na malarię?

Zachorować na malarię może każda osoba przebywająca na terenach, gdzie występuje choroba – niezależnie od wieku, płci czy kondycji zdrowotnej.

Niektóre grupy osób są jednak szczególnie narażone na ciężki przebieg malarii. Dotyczy to:

• dzieci poniżej 5. roku życia,
• kobiet w ciąży,
• osób z obniżoną odpornością, w tym pacjentów z HIV/AIDS,
• osób nieuodpornionych (np. podróżni, migranci i osoby zamieszkujące wcześniej rejony wolne od malarii).

Jakie są objawy malarii?

W skrócie: 

Objawy malarii zwykle pojawiają się od 7 do 15 dni po ukłuciu przez zakażonego komara z rodzaju Anopheles. W niektórych przypadkach dolegliwości mogą pojawić się nawet po kilku miesiącach.

Choroba może rozwijać się stopniowo lub nagle.

Najczęstsze wczesne objawy to m.in.:

• gorączka (często powyżej 39°C, o charakterze napadowym),
• dreszcze, potliwość,
• bóle głowy,
• bóle mięśni,
• ogólne osłabienie, znużenie,
• nudności, wymioty, brak apetytu.

W późniejszym etapie mogą wystąpić np.:

• suchy kaszel, ,
• duszność, trudności z oddychaniem,
• biegunka,
• żółtaczka,
• powiększenie śledziony,
• niedokrwistość.

Szczególnie ciężki przebieg choroby obserwuje się u:

• dzieci i osób z osłabioną odpornością – zwiększone ryzyko ciężkiej niedokrwistości, kwasicy metabolicznej i objawów neurologicznych,
• kobiet w ciąży – zwiększone ryzyko powikłań położniczych, niskiej masy urodzeniowej dziecka lub poronienia.

Do ciężkich powikłań malarii zalicza się m.in. niewydolność oddechową, zaburzenia świadomości, niewydolność wielonarządową, kwasicę metaboliczną, śpiączkę, a  nawet śmierć chorego.

Tabela porównawcza: malaria vs grypa vs COVID-19 

Przebieg malarii może być łagodny lub ciężki i zależy to od gatunku pierwotniaka oraz odporności chorego. Najbardziej niebezpieczna jest malaria wywołana przez Plasmodium falciparum, która może doprowadzić do zgonu w ciągu 24–48 godzin od pojawienia się pierwszych objawów, jeśli nie zostanie podjęte leczenie.

Jak diagnozuje się malarię?

Malarię rozpoznaje się na podstawie obecności pierwotniaków Plasmodium we krwi. W tym celu stosuje się metody bezpośrednie (mikroskopia, testy antygenowe) i molekularne (PCR).

Wykonywane badania to np.:

• rozmaz krwi – mikroskopowa analiza barwionej próbki, pozwalająca na identyfikację pasożyta;
• szybkie testy antygenowe –wynik uzyskuje się w 15–30 minut,
• testy PCR – bardzo czułe, stosowane w celu potwierdzenia diagnozy.

W niektórych przypadkach wykonuje się też badania pomocnicze, m.in. morfologię, próby wątrobowe i biochemię krwi.

Warto zaznaczyć, że wynik negatywny uzyskany przy użyciu metod bezpośrednich nie wyklucza możliwości zakażenia malarią. W przypadku wyniku negatywnego przy jednoczesnym utrzymywaniu się symptomów, zaleca się przeprowadzenie dodatkowych badań innymi metodami diagnostycznymi (np. PCR).

Czy malaria jest uleczalna?

Wiele osób zastanawia się, czy malaria jest uleczalna. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie dają bardzo dobre rokowania – malaria jest chorobą uleczalną. Skuteczne leczenie malarii opiera się na jak najszybszym podaniu leków przeciwmalarycznych.

Rodzaj terapii zależy od gatunku pasożyta, nasilenia objawów oraz regionu, w którym doszło do zakażenia – ze względu na ograniczoną dostępność niektórych leków.

W Polsce leczenie malarii odbywa się w szpitalach zakaźnych, zgodnie z zaleceniami WHO. Diagnoza opiera się na badaniach laboratoryjnych, a leki są dostępne na receptę.

Malaria a szczepionka – czy istnieje skuteczna ochrona?

Podsumowując:

Obecnie nie istnieje szczepionka przeciwko malarii, która w pełni chroniłaby przed tym schorzeniem. Pomimo że trwają intensywne prace nad nowoczesnymi preparatami, (np. RTS,S) to są dalej w fazie kwalifikacji, a skuteczność istniejących rozwiązań jest nadal ograniczona, a ochrona nie obejmuje wszystkich odmian pasożyta.

W tym wypadku kluczowe znaczenie w zapobieganiu malarii ma profilaktyka wielopoziomowa, która obejmuje podróżujących do krajów, w których aktywnie występuje zimnica:

• stosowanie leków przeciwmalarycznych,
• repelenty na komary,
• moskitiery do spania i odpowiedni ubiór.

Przeczytaj także: Szczepienia przed wyjazdem

Jak chronić się przed malarią podczas podróży?

Skuteczna profilaktyka malarii to przede wszystkim ochrona przed ukłuciami komarów oraz odpowiednie przygotowanie do podróży. 

Środki ochrony:

• używaj repelentów  o stężeniu 30-50% DEET,
• śpij pod moskitierą (najlepiej nasączoną środkiem owadobójczym),
• zakładaj długie, jasne ubrania zasłaniające ciało,
• unikaj przebywania na zewnątrz po zmroku (aktywność komarów jest wtedy największa),
• korzystaj z klimatyzacji lub zabezpiecz okna siatkami. 

Chemioprofilaktyka malarii – co warto wiedzieć?

Aby zapobiec chorobie, zalecana jest także chemioprofilaktyka malarii. Polega na zapobiegawczym przyjmowaniu leków przeciwmalarycznych jeszcze przed podróżą, w trakcie jej trwania oraz po powrocie. Postępowanie takie zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, ale nie zwalnia z konieczności stosowania ochrony przed ukłuciem komarów (np. repelenty, odpowiednia odzież, moskitiery).

Lista kontrolna – jak przygotować się do podróży:

• przed podróżą sprawdź, czy wyjeżdżasz w region, w którym możesz zarazić się malarią (np. na stronach WHO, GIS, CDC),
• skonsultuj się z lekarzem medycyny podróży (najlepiej 4–6 tygodni przed wyjazdem),
• skompletuj apteczkę podróżną oraz kup leki przepisane przez lekarza i skuteczne środki odstraszające owady,
• przygotuj moskitierę i odzież ochronną.

Po powrocie z regionu zagrożonego malarią

H2: Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy malaria występuje w Polsce?

Nie. W Polsce wszystkie przypadki malarii dotyczą osób, które powróciły z krajów, w których choroba występuje. Liczba zachorowań zwykle nie przekracza 50 rocznie. 

Czy malaria jest śmiertelna?

Tak. Nieleczona malaria może prowadzić do zgonu chorego.

Planujesz wyjazd? Sprawdź, czy w tych krajach występuje wysokie ryzyko zachorowania na malarię: 

Tajladnia | Indonezja | Dominikana | Zanzibar

Źródła:

Univeristy of Oxford News - R21/Matrix-M™ malaria vaccine developed by University of Oxford receives regulatory clearance for use  in Ghana

World Health Organization (WHO) – malaria

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – malaria

European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) – malaria

Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) – malaria

PubMed / National Library of Medicine

MedlinePlus – Malaria Overview

WHO – Coronavirus disease (COVID-19)

CDC – Influenza Symptoms