Zapalenie opon mózgowych - objawy, leczenie, przyczyny, przebieg choroby u dzieci

Co to jest zapalenie opon mózgowych?

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zwane również zapaleniem opon mózgowych (meningitis cerebrospinalis purulenta) to choroba zaraźliwa i wysoce śmiertelna. Choroba ta u dzieci może rozwinąć się błyskawicznie. W najcięższych przypadkach zaledwie w ciągu jednego dnia stan dziecka może się tak pogorszyć, że dojdzie do śpiączki, a nawet śmierci.

Choroba ta polega na przedostaniu się drobnoustrojów  do płynu mózgowo-rdzeniowego, który powinien być jałowy.

Drobnoustroje mogą infekować:

• najpierw skórę,
• układ pokarmowy,
• układ oddechowy,
• układ moczowy (skąd przedostają się do krwi, wraz z którą dostają się do płynu mózgowo-rdzeniowego).

Do infekcji może dojść również:

• podczas urazu czaszki,
• w przebiegu zapalenia zatok,
• w przebiegu zapalenia ucha środkowego.

W tkankach opon mózgowo-rdzeniowych pojawia się infekcja, najczęściej w oponie miękkiej i przestrzeni podpajęczynówkowej. Może jednak dojść również do zapalenia mózgu, mówimy wtedy o zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu.

Przyczyny i rodzaje zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych mogą powodować infekcje wirusami, bakteriami, grzybami i pasożytami.

W zależności od tego, co jest przyczyną choroby, wyróżniamy cztery rodzaje zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych:

• wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (zapalenie aseptyczne);
• bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• grzybicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• pasożytnicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Najczęściej zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci powodują wirusy i bakterie.

Przenoszą się one drogą kropelkową – osoba zakażona kaszle lub kicha, drobnoustroje unoszą się w powietrzu i osiadają na pobliskich przedmiotach. Dziecko wdycha je z powietrza lub dotyka skażonych przedmiotów, a następnie przenosi do nosa lub do ust.

Do zakażenia może dojść podczas dzielenia się jedzeniem, kiedy dziecko weźmie „gryza” kanapki od kolegi, poliże tego samego loda albo napije się z tej samej butelki.

Wirusowe zapalenie opon mózgowych

Wirusowe zapalenie opon mózgowych zdarza się najczęściej, jednak nie jest najbardziej niebezpieczne dla naszych dzieci, ponieważ rzadko prowadzi do śmierci. Do zgonu może jednak dojść, jeśli zaatakowany zostanie mózg dziecka.

Wirusy, które wywołują zapalenie opon mózgowych u dzieci:

• enterowirusy
• wirusy ECHO
• HSV-2
• arbowirusy
• Coxsackie
• VZV
• Wirus Epsteina-Barr
• wirus polio
• wirusy grypy A i B
• wirus odry

 Bakteryjne zapalenie opon mózgowych

Zapalenie opon mózgowych spowodowane przez bakterie jest najgroźniejszym rodzajem choroby. To właśnie bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych najczęściej prowadzi do śmierci dziecka albo trwałych poważnych powikłań. Ten typ choroby u u dzieci może być spowodowany przez bakterie meningokokowe. 

Różne bakterie atakują różne grupy wiekowe dzieci, powodując zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Bakterie, które wywołują chorobę u noworodków:

• pneumokoki,
• paciorkowiec z grupy B,
• bakterie Escherichia coli,
• bakterie Listeria monocytogenes.

Bakterie, które wywołują schorzenie u niemowląt i małych dzieci:

• meningokoki,
• pałeczka hemofilna typu b,
• dwoinka zapalenia płuc.

Bakterie, które wywołują zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u starszych dzieci:

• dwoinka zapalenia płuc,
• pałeczka hemofilna typu b,
• meningokoki,
• gronkowce, 
• paciorkowce, 
• Listeria monocytogenes.

Dodatkowo szczególnie narażone na bakteryjne zapalenie opon mózgowych są dzieci po urazie głowy. Do zakażenia tym typem choroby może dojść także w szpitalu, nawet podczas nieskomplikowanych zabiegów.

W szpitalu dzieci są atakowane najczęściej przez bakterie:

• Escherichia coli,
• Pseudomonas aeruginosa (pałeczka ropy błękitnej),
• Klebsiella pneumoniae (pałeczka zapalenia płuc),
• Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty).

 Grzybicze zapalenie opon mózgowych

Na grzybicze zapalenie opon mózgowych narażone są głównie dzieci, które:

• mają obniżoną odporność,
• chorują na nowotwór,
• chorują na choroby krwi,
• chorują na gruźlicę,
• chorują na cukrzycę.

Grzybicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych najczęściej jest wywoływane przez dwa rodzaje grzybów:

• Cryptococcus neoformans;
• Coccidioides immitis.

 Pasożytnicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci mogą powodować także pasożyty:

• Acantamoeba (rodzaj ameby);
• Naegleria fowleri (pierwotniak);
• Toxoplazma gondii (pierwotniak, który wywołuje również znaną odzwierzęcą chorobę – toksoplazmozę).

Dziecko może zachorować na ten typ choroby również z innych powodów,  nieinfekcyjnych jak na przykład:

• nowotwory (białaczka, nowotwory tkanki limfatycznej, guzy mózgu, przerzuty do mózgu);
• sarkoidoza;
• niektóre leki;
• zatrucie ołowiem.

Kiedy dziecko jest szczególnie narażone na zachorowanie?

Niektóre dzieci są wystawione na większe ryzyko zachorowania na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych niż inne.

Czynniki, które zwiększają ryzyko zachorowania na bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to:

• przebywanie w dużych zbiorowiskach ludzi np. żłobki, przedszkola, domy dziecka;
• ostre lub przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa czy zapalenie ucha środkowego;
• urazy czaszki, szczególnie pęknięcia kości czaszki;
• choroba nowotworowa;
• zabiegi neurochirurgiczne, wszczepienie drenu odprowadzającego płyn mózgowo-rdzeniowy w przebiegu wodogłowia.

 Objawy zapalenia opon mózgowych

Choroba u niemowląt i małych dzieci jest trudniejsza do rozpoznania niż u dorosłych, bo nie daje charakterystycznych objawów.

Objawy, które mogą wystąpić u dzieci to:

• gorączka (choć stopy i dłonie mogą być zimne);
• bóle głowy;
• światłowstręt;
• sztywność szyi (objaw oponowy);
• brak apetytu, nudności, wymioty;
• biegunka;
• rozdrażnienie;
• drgawki;
• krwawe wybroczyny na skórze, które nie bledną przy ucisku.

Nieco inne symptomy choroby mogą występować u niemowląt:

• senność, osłupienie;
• drażliwość, nerwowość;
• rozpaczliwy płacz;
• gorączka lub przeciwnie – temperatura ciała niższa niż normalnie;
• sztywność ciała i szyi;
• odchylanie główki do tyłu;
• brak apetytu;
• żółtawy odcień skóry;
• pulsujące lub wypukłe ciemiączko.

Leczenie zapalenia opon mózgowych

• Zapalenie opon mózgowych wywołane bakteriami leczy się antybiotykami. Noworodkom podaje się ampicylinę i aminoglikozyd, niemowlętom ampicylinę i aminoglikozyd lub cefalosporynę III generacji, którą podaje się też dzieciom powyżej 3. miesiąca życia. Dziecko musi przebywać na oddziale chorób zakaźnych. Jeśli przyczyną choroby u dziecka są meningokoki, również osobom z bliskiego otoczenia – rodzicom, rodzeństwu - podaje się antybiotyki.
• Leczenie wirusowego zapalenia opon mózgowych u dziecka polega jedynie na podawaniu leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, ponieważ jest to tylko leczenie objawowe. Dziecko powinno przebywać pod całodobową opieką lekarza, a więc musi być hospitalizowane.
• W gruźliczym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych podaje się leki przeciwprątkowe. Choroba spowodowaną grzybami należy leczyć antybiotykiem przeciwgrzybiczym (amfoterycyna B) i  lekiem przeciwgrzybiczym o szerokim spektrum działania (flukonazol).
• Pasożytniczy typ zapalenia leczy się poprzez podanie amfoterycyny B lub pirymetaminy z sulfadiazyną lub spiramycyną.

 Powikłania zapalenia opon mózgowych u dzieci

Powikłania choroby u dzieci są nieco inne niż u dorosłych. Dziecko przede wszystkim może mieć w późniejszym wieku kłopoty z nauką i koncentracją.

Mogą wystąpić następujące powikłania:

• zaburzenia snu,
• drgawki,
• napady padaczkowe,
• trudności z oddychaniem,
• spadek ciśnienia tętniczego krwi.

Dziecko może mieć również:

• kłopoty neurologiczne,
• kłopoty emocjonalne (np. trudności z opanowaniem złości),
• mogą pojawić się również zachowania agresywne.

Odległe powikłania to także:

• zaburzenia wzroku,
• utrata słuchu,
• zaburzenia czynności nerek i nadnerczy.

Szczepionka

Istnieją szczepionki przeciwko bakteriom wywołującym zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, głównie przeciw meningokokom i pneumokokom, które najczęściej zagrażają dzieciom.

Szczepienia przeciw meningokokom nie są w Polsce obowiązkowe i dlatego są odpłatne.

Szczepienia przeciw pneumokokom w 2017 r. zostały dodane do listy szczepień obowiązkowych i szczepieniom podlegają wszystkie dzieci urodzone po 31 grudnia 2016 roku.

Oba szczepienia można rozpocząć od 2. miesiąca życia dziecka.

Przed chorobą chronią też szczepionki przeciw:

• Hib,
• polio,
• odrze,
• śwince.

Jak zapobiegać zapaleniu opon mózgowych

W wielu przypadkach wystarczy zachować odpowiednią higienę, by uchronić dziecko przed zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych.

Główne zalecenia:

• Pilnuj, by dziecko często myło ręce, bezwzględnie zawsze przed jedzeniem czy po wyjściu z toalety.
• Naucz je, by nie dzieliło się jedzeniem,
• nie piło z tej samej szklanki co ktoś inny,
• nie używało tych samych sztućców.

To uchroni twoje dziecko przed wieloma drobnoustrojami, które mogą wywołać to schorzenie. 

Dowiedz się więcej:

Ostre wodogłowie w przebiegu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych o etiologii Listeria monocytogenes

http://www.ptnd.pl/nd/neurologia_38-89-94.pdf

Przebieg aseptycznego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu u dzieci i dorosłych

http://www.wbc.poznan.pl/Content/304346/index.pdf

Meningitis and encephalitis in Poland in 2014

http://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/files/peissues/PE_nr_3_2016_TOP_do_internetu_calosc_z_okladka.pdf#page=27