Udar mózgu. Objawy udaru, ryzyko i leczenie po udarze

Udar mózgu. powszechnie uważany za chorobę osób w podeszłym wieku, coraz częściej dotyka również młodszych, jednak ryzyko jego wystąpienia rośnie z wiekiem. Pozostawia po sobie konsekwencje w postaci niepełnosprawności, nierzadko skutkującej izolacją społeczną i zawodową. Udar stanowi 3. co do częstości przyczynę zgonów i niepełnosprawności wśród osób po 40. roku życia
Udar atakuje niespodziewanie.

Udar mózgu - na czym polega?

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), udar mózgu to „nagłe wystąpienie ogniskowych lub globalnych zaburzeń czynności mózgu, trwające dłużej niż 24 godziny, i wynikające z przyczyn naczyniowych”. Dochodzi do niego na skutek zatrzymania dopływu krwi do mózgu (udar niedokrwienny) i niedotlenienia komórek mózgowych. Udar niedokrwienny, albo zawał mózgu, stanowiący 80% wszystkich udarów, spowodowany jest niedotlenieniem mózgu poprzez zaburzenie drożności naczynia przez zakrzep miejscowy, ewentualnie zator z odległego miejsca bądź też ogólny spadek przepływu krwi przez mózg.

Udar krwotoczny, niekiedy potocznie nazywany wylewem krwi do mózgu, którego najczęstszą przyczyną jest nadciśnienie tętnicze krwi, objawiający się pęknięciem tętniaka lub naczynia krwionośnego w mózgu, stanowi ok. 20% przypadków. Nagły nietypowy bardzo silny ból głowy może sugerować pęknięcie tętniaka i tzw. krwawienie podpajęcze, które leczy się zarówno wewnątrzczaszkowo, jak i przez otwarcie czaszki.

Najczęstsze typowe objawy udaru mózgu:

  • niedowład bądź porażenie jednej strony ciała
  • zaburzenia widzenia
  • zaburzenia mowy (afazja)
  • nagłe bardzo silne zawroty głowy
  • nagłe bardzo silne nietypowe bóle głowy
  • kłopoty z czytaniem, pisaniem i liczeniem
  • problemy z rozpoznawaniem obiektów

Nie bagatelizować objawów przed udarem (TIA)

Udar atakuje niespodziewanie, ale czasami organizm sygnalizuje nieprawidłowości występowaniem TIA (ang. transient ischaemic attack) – przemijających ataków niedokrwiennych, czyli przejściowego niedokrwienia tkanki nerwowej – krótkotrwałych objawów uszkodzenia mózgu, które całkowicie ustępują w krótkim czasie – w ciągu kilku minut czy godzin, i z tego powodu bardzo często niesłusznie bagatelizowanych. Tymczasem wystąpienie TIA jest sygnałem ostrzegawczym, mogącym prowadzić do wystąpienia pełnego udaru mózgu. – Dlatego diagnozowanie TIA jest tak ważne, bo daje szansę na jego uniknięcie – przestrzega dr n. medycznych neurolog Wojciech Niemirowski, specjalista Medicover.

Objawy TIA są podobne do udaru mózgu, jednak ustępują samoistnie najpóźniej w ciągu 24 godzin. Są to m.in.: przejściowe zaburzenia widzenia w jednym oku – najbardziej charakterystyczny objaw TIA, niedowład lub porażenie ręki, nogi lub połowy twarzy, mrowienie lub drętwienie części ciała i zaburzenia czucia, afazja, czyli zaburzenia mowy, bądź kłopoty z rozumieniem, trudności z utrzymaniem równowagi i koncentracją, zawroty głowy. W żadnym razie nie należy tych objawów lekceważyć, bowiem istnieje poważne ryzyko, że ponad 10% osób, u których wystąpiło TIA, udar mózgu może dotknąć w ciągu 3 miesięcy, a połowy – w ciągu 2 lat. Konieczna jest zatem jak najszybsza wizyta u lekarza w celu zdiagnozowania i eliminacji przyczyny.

Pomoc przy udarze

Jeśli zauważymy u siebie czy osób postronnych niepokojące objawy, jak: jednostronne osłabienie lub drętwienie kończyn, zaburzenia mowy i rozumienia słów, zawroty i nietypowy ból głowy, należy jak najszybciej wezwać karetkę pogotowia, celem przewiezienia do szpitala i jak najszybszego wdrożenia leczenia dla uniknięcia inwalidztwa.

Z powodu bezpośredniego zagrożenia życia w przypadku udaru mózgu liczy się każda chwila – czas od wystąpienia objawów do wdrożenia leczenia jest niezwykle istotny. Z tego też powodu niezmiernie ważne jest poinformowanie lekarza o okolicznościach i rodzajach objawów w celu postawienia prawidłowej diagnozy i leczenia. Najczęściej stosowanym badaniem jest tomografia komputerowa, pozwalająca ustalić, czy doszło do krwotoku, czy udaru niedokrwiennego.

– Leczenie udaru to nie tylko leczenie neurologiczne, ale ogólnointernistyczne. Pacjent musi być „wyrównany” pod względem glikemii, nawodnienia, należy dbać o to, by nie dopuścić do wtórnych powikłań typu zapalenie płuc czy powikłań zakrzepowo-zatorowych – uzupełnia dr Wojciech Niemirowski.

Życie z ryzykiem udaru

Ryzyko wystąpienia ponownego udaru mózgu u osób, które przeżyły udar bądź TIA, jest bardzo duże. Szacuje się, że 30-40% pacjentów może ponownie doznać udaru mózgu w ciągu 5 lat. Toteż istotne jest zapobieganie powtórnym udarom – leczenie farmakologiczne, leczenie czynników udaru – nadciśnienia, cukrzycy, zaprzestanie palenia. Podwyższone ciśnienie krwi redukuje się za pomocą leków, cholesterol – częściowo farmakologicznie, oraz we współpracy z dietetykiem, który dobiera odpowiednią dietę. – Leczenie udaru to w rzeczywistości leczenie chorób układu krążenia. Jeśli pacjenci nie będą leczyć hiperlipidemii, nadciśnienia tętniczego, migotania przedsionków czy cukrzycy, to ryzyko udaru mózgu nie będzie malało. Pacjenci powinni zrozumieć, że podstawą profilaktyki przeciwudarowej jest leczenie chorób układu krążenia – mówi dr Wojciech Niemirowski.

Rehabilitacja po udarze

Chory powinien mieć zapewnione odpowiednie warunki: powinien leżeć na wygodnym łóżku z materacem przeciwodleżynowym, wskazane jest stosowanie elastycznych pończoch, zmniejszających zastój krwi w żyłach nóg. Częste odwracanie chorych, oklepywanie klatki piersiowej i gimnastyka oddechowa ma na celu zapobieganie odleżynom i ewentualnemu zapaleniu płuc, czy bardziej odległym powikłaniom, jak zakrzepica żył głębokich.

Najwcześniej jak to możliwe należy też prowadzić rehabilitację chorego, która powinna mieć kompleksowy charakter, i obejmować: ćwiczenia mowy, ćwiczenia ruchowe, wykonywanie codziennych czynności i higienę pacjenta.

Konsekwencje udaru

Niestety, część pacjentów umiera z powodu udaru, wielu pozostaje inwalidami. Niedowłady, zaburzenia mowy – to najczęstsze skutki tej choroby. Udar mózgu jest 3. pod względem częstotliwości przyczyną zgonów i główną przyczyną inwalidztwa osób po 40. r. życia w Polsce. Umieralność z powodu udarów nadal jest u nas wyższa niż w krajach europejskich. Pacjenci z chorobami układu krążenia, nieprzestrzegający zaleceń lekarzy pierwszego kontaktu, niepoddający się badaniom kontrolnym czy prowadzący niezdrowy tryb życia, są obarczeni ryzykiem wystąpienia udaru mózgu. Dlatego tak ważna jest profilaktyka i zwiększanie świadomości pacjentów w kwestii dbałości o własne zdrowie.

Leczenie udaru

Szansy na leczenie udarów upatruje się w trombolizie (trombus – zakrzep, lysis – rozpuszczanie), czyli podawaniu leków rozpuszczających zakrzepniętą krew i przywracających przepływ krwi w mózgu. Stosowanie tych preparatów wiąże się jednak z pewnymi ograniczeniami. – Rekombinowany aktywator plazminogenu, czyli lek rozpuszczający w leczeniu trombolitycznym, można zastosować do 4,5 godz. od momentu wystąpienia klinicznych objawów choroby, dlatego tak ważny jest czas – liczy się każda minuta – i precyzyjne poinformowanie lekarza o czasie pojawienia się objawów udaru mózgu – mówi dr Wojciech Niemirowski. – Czas w tym przypadku ma bardzo praktyczne znaczenie – trombolizę można zastosować jedynie u osób, co do których wiemy o czasie rozpoczęcia objawów. Im szybciej, tym lepiej – podkreśla.

Wskazaniem do wdrożenia tej metody są udary niedokrwienne. Przeciwwskazania to: krwawienia wewnątrzczaszkowe, chorzy z bardzo ciężkimi objawami i bardzo rozległym udarem, zbyt wysokie ciśnienie, bardzo wysoki poziom cukru, mała krzepliwość krwi.

– Leczenie trombolityczne prowadzi się tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach, z odpowiednio przygotowanymi neurologicznymi oddziałami udarowymi, gdzie wykwalifikowany personel prowadzi terapię, ale też potrafi we właściwym momencie przerwać podawanie leków w razie wystąpienia nieprawidłowych reakcji. Leczenie trombolityczne stosuje się tylko u kilku procent pacjentów, którzy doznali udaru, a skuteczne okazuje się tylko u części z nich – mówi dr Wojciech Niemirowski. – Ale my, neurolodzy, marzymy o tym, by ten procent był znacznie wyższy – dodaje.

Standardy leczenia udaru

– Stosowane w polskich szpitalach standardy i procedury leczenia udaru mózgu zostały dostosowane do wytycznych europejskich i wdrożone, zatem są identyczne jak na zachodzie Europy i w USA – mówi dr Wojciech Niemirowski. – Polskie ośrodki leczenia udarów w niczym nie ustępują zachodnim, mamy też światowej klasy specjalistów, chirurgów wewnątrznaczyniowych, którzy wykonują niezwykle skomplikowane operacje – podkreśla.

Tym, co wymaga lepszej organizacji i większych nakładów, jest rehabilitacja poudarowa, po wypisaniu ze szpitala, gdy pacjent nierzadko jest pozostawiony sam sobie, z powodu zbyt małej ilości specjalistycznych ośrodków i słabej dostępności do nich.

Wyspecjalizowane w leczeniu udarów mózgu neurologiczne oddziały udarowe zapewniają kompleksową opiekę neurologów, lekarzy rehabilitacji i rehabilitantów, są wyposażone w odpowiedni sprzęt i mają możliwości diagnostyki przez całą dobę – wykonują tomografię, USG tętnic szyjnych, echo serca czy rezonans magnetyczny. Jeśli pozwala na to stan, pacjent jest rehabilitowany często już w 1. dniu, na oddziale neurologicznym, aby jak najszybciej przywrócić funkcje organizmu. Po wypisaniu ze szpitala rehabilitacja powinna być kontynuowana w specjalistycznym ośrodku. A tych w Polsce brakuje, i tu właśnie jest wąskie gardło, ponieważ niejednokrotnie zostają zniweczone efekty rehabilitacji, prowadzonej na oddziale udarowym – mówi dr Wojciech Niemirowski.

Zapobieganie udarowi mózgu

Dopóki nas nie dotyczy, nie myślimy o nim, podobnie jak o większości chorób. Mimo że nie da się w 100% zabezpieczyć przed udarem, możemy w bardzo dużym stopniu ograniczyć jego ryzyko. Trzeba mieć świadomość, że od nas samych zależy bardzo wiele w zapobieganiu udarowi. Zmiana diety i stylu życia niewątpliwie wymaga wysiłku i konsekwencji, ale przecież nasze zdrowie jest najważniejsze. Działania prozdrowotne warto podjąć w każdej chwili – regularna aktywność fizyczna, rzucenie palenia, zrzucenie nadwagi i dbałość o utrzymanie odpowiedniego poziomu cholesterolu, czyli odpowiednio zbilansowana dieta – bogata w warzywa i owoce, ryby i owoce morza, produkty zawierające naturalne sterole roślinne, sprzyjające obniżeniu poziomu złego cholesterolu LDL we krwi, których działanie polega na blokowaniu wchłaniania cholesterolu w przewodzie pokarmowym, dzięki czemu zmniejsza się jego stężenie we krwi. Ograniczenie zawartości soli i tłuszczu w potrawach zapobiega nadciśnieniu tętniczemu krwi, które jest najczęstszą przyczyną udarów krwotocznych. Do zmniejszenia nadciśnienia przyczyni się też rezygnacja z nadużywania alkoholu, która przy okazji będzie miała dobroczynne działanie na pracę wątroby. Dlatego tak ważna jest kontrola ciśnienia tętniczego i jego wyrównanie pod nadzorem lekarza pierwszego kontaktu.

– Udar mózgu jest tak naprawdę chorobą układu krążenia, która uszkadza tkanki mózgowia – mówi dr Niemirowski i podkreśla wagę uświadamiania pacjentów o udarze mózgu, wskazując na potrzebę kampanii społecznych, tłumaczących zagrożenie, tak, jak się to robi na Zachodzie. W Polsce znacznie więcej mówi się o zawale serca. A udar, podobnie jak zawał – wymaga niezwłocznego leczenia. Im szybciej pacjent z zawałem serca czy udarem mózgu trafi do lekarza, tym większa szansa, że nie zostanie inwalidą.

Ryzyko udaru 

Prawdopodobieństwo wystąpienia udaru zwiększają: miażdżyca, wysoki poziom cholesterolu, nadciśnienie, niektóre choroby serca (głównie migotanie przedsionków), brak ruchu, otyłość, cukrzyca, nadużywanie alkoholu, palenie, wiek.

Czynniki ryzyka wystąpienia udaru mózgu:

  • nadciśnienie tętnicze krwi
  • podwyższony poziom „złego” cholesterolu (LDL) i trójglicerydów w surowicy krwi
  • cukrzyca
  • palenie tytoniu – obniża poziom dobrego cholesterolu (HDL) i zwęża naczynia krwionośne
  • nadużywanie alkoholu – przyczynia się do nadciśnienia i uszkodzenia wątroby
  • choroby tętnic i serca, np. migotanie przedsionków
  • niewłaściwa dieta
  • mała aktywność fizyczna
  • wiek
autor Jolanta Witkowska
Data dodania 17.12.2017
Data ostatniej aktualizacji 16.01.2019