Salmonella – objawy zakażenia, zapobieganie

Bakterie z rodzaju Salmonella nie bez powodu cieszą się złą sławą. To przyczyna częstych chorób zakaźnych, przebiegających najczęściej w postaci ostrych zatruć pokarmowych. Rezerwuarem bakterii są zwierzęta domowe i dzikie, a także ludzie. Bakterie zasiedlają przewód pokarmowy i są wydalane z kałem. Pałeczkami Salmonelli można zakazić się w wyniku spożycia zanieczyszczonej odchodami żywności pochodzenia zwierzęcego, głównie mięsa, drobiu, jaj, mleka, lub wody.
Salmonella ile trwa leczenie?

Salmonella co to za bakteria? 

Salmonella to najliczniejszy rodzaj Gram-ujemnych, pałeczkowatych bakterii z rodziny Enterobacteriaceae. Według jednej z najnowszych kwalifikacji, do rodzaju Salmonella należą dwa gatunki:

  • Salmonella enterica - odpowiedzialny za choroby ludzi i zwierząt, w obrębie którego wyróżniono 6 podgatunków.
  • Salmonella bongori - (rzadko powodujący zakażenia u ludzi).

W obrębie gatunku Salmonella enterica zidentyfikowano dotychczas ponad 2500 różnych serotypów (serowarów). To odmiany bakterii wyłonionych za pomocą metod serologicznych, wykazujących różnice w budowie antygenowej.

Zanieczyszczone mięso to jedna z dróg zakażenia się pałeczkami Salmonelli.

Przekładają się one na zróżnicowaną chorobotwórczość serotypów. Tylko niewielki odsetek serotypów (salmonelle niedurowe) wywołuje ostre salmonellozy u ludzi.

Najgroźniejsze są pałeczki duru brzusznego (Salmonella Typhi), które namnażają się jedynie w organizmie człowieka i wywołują dur brzuszny – bardzo ciężką chorobę zakaźną, oraz durów rzekomy (Salmonella Paratyphi).

Dur brzuszny (dawniej nazywany tyfusem) jest ciężką, ogólnoustrojową chorobą bakteryjną. Objawia się m.in.:

  • długotrwałą, wysoką gorączką,
  • bólami głowy,
  • suchym kaszlem,
  • początkowo zaparciami a po 2–3 tygodniach biegunką, 
  • powiększeniem wątroby i śledziony,
  • plamisto-grudkową wysypką na skórze klatki piersiowej lub nadbrzusza,
  • złym stanem ogólnym chorego.

Większość chorych na dur brzuszny wymaga leczenia szpitalnego. Osoby podróżujące na tereny endemicznego występowania choroby, są narażone na ryzyko zakażenia. dlatego przed podróżą należy pomyśleć o szczepieniu ochronnym, a na miejscu pamiętać o przestrzeganiu higieny żywności i wody.

Za zatrucia pokarmowe (salmonellozy) odpowiada najczęściej serotyp Salmoenlla Enteritidis.

Wiele serowarów wywołujących salmonellozę może w sprzyjających warunkach spowodować zakażenie ogólnoustrojowe.

Do zakażeń pozajelitowych spowodowanych przez pałeczki Salmonella dobrze opisano: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR), zapalenie kości i szpiku, septyczne zapalenie stawów, głębokie zakażenie tkanek miękkich i zapalenie płuc.

Bakterie Salmonelli są bardzo odporne na działanie czynników środowiskowych, mogą przetrwać kilka tygodni w suchym środowisku i kilka miesięcy w wodzie.

Pałeczki Salmonella najlepiej namnażają się w temp. od 5°C do 46,2°C. Niestety, zamrożenie w temp. –75 ̊C nie gwarantuje zniszczenia wszystkich komórek bakteryjnych.

Te, które przeżyją zachowują  swoje  właściwości chorobotwórcze. W produktach przetworzonych, np. produktach spożywczych uzyskanych przez suszenie (np. jaja, mleko  w  proszku)  pałeczki  mogą  przetrwać  w  stanie  uśpionym  przez nieograniczony czas. 

Salmonella objawy  

Niedurowa salmonelloza (nieżyt żołądka i jelit) charakteryzuje się:

  • biegunką, która może być wodnista lub w niektórych przypadkach krwista,
  • nudnościami,
  • rzadziej wymiotami. 

Symptomom tym zwykle towarzyszą bóle brzucha i niekiedy gorączka.

U niemowląt, małych dzieci, osób z obniżoną odpornością lub  w podeszłym wieku choroba może mieć ostrzejszy przebieg.

W przypadku wystąpienia objawów chorobowych należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Po przebyciu choroby pałeczki salmonelli mogą być usuwane z kałem nawet do 5–7 miesięcy. Jest to tzw. bezobjawowe nosicielstwo. 

Jakie są objawy salmonelli?

Salmonella leczenie

Aktualne zalecenia dotyczące leczenia większości pacjentów z nieskomplikowaną infekcją obejmują przede wszystkim nawadnianie. Nie jest wskazane  stosowanie antybiotyków, ponieważ leczenie może przedłużyć wydalanie bakterii z kałem i nie skraca czasu utrzymywania się objawów.

Antybiotykoterapię należy rozważyć u pacjentów z ciężką biegunką, wysoką gorączką lub objawami bakteriemii (gdy bakterie dostaną się do krwiobiegu).

Jak również u osób o zwiększonym ryzyku zakażenia ogólnoustrojowego (np. dzieci do 5. roku życia, osoby starsze, osoby chorujące na inne choroby oraz osoby osłabione leczeniem immunosupresyjnym).

Gdy zaleca się leczenie przeciwdrobnoustrojowe, zwykle stosowane są leki o jak największej skuteczności wobec najbardziej prawdopodobnego patogenu, dopóki nie będą dostępne dane dotyczące jego lekowrażliwości.

Po otrzymaniu wyniku badania mikrobiologicznego, leczenie należy odpowiednio zmodyfikować i zastosować lek dobrany do wyizolowanego patogenu i wyniku oceny jego lekowrażliwości.

Niepokojące jest coraz częstsze występowanie na całym świecie wielolekoopornych niedurowych szczepów Salmonella.

U wielu pacjentów występuje oporność na antybiotyki, takie jak ampicylina, trimetoprim z sulfametoksazolem (kotrimoksazol) i chloramfenikol.

Zgodnie z najnowszymi zaleceniami, leczenie bezobjawowych nosicieli nie jest wskazane. Ponadto, nie zaleca się powtarzania kontrolnych posiewów kału u długotrwałych nosicieli.

Salmonella jak może dojść do zakażenia

Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową  w wyniku spożycia zanieczyszczonych produktów spożywczych lub wody, zwykle w wyniku nieprzestrzegania zasad higieny.

Źródłami zakażenia pałeczkami Salmonelli są:

  • produkty pochodzenia zwierzęcego (nie tylko świeże, lecz także przetworzone) – zakażone mięso, mleko i produkty mleczne, w najczęstszych przypadkach jaja,
  • wyroby cukiernicze (w tym lody i ciastka z kremem, torty),
  • inne produkty, do których są dodawane surowe jajka, np. majonez, tatar, a także galaretki, pasztety, pierogi,
  • owoce i warzywa - jeśli miały kontakt ze zwierzętami gospodarskimi, odchodami zwierząt lub skażoną wodą,
  • chore zwierzęta oraz osoby chore lub będące nosicielem bakterii.

Salmonella epidemiologia

Bakterie niedurowe salmonelli są jedną z głównych przyczyn bakteryjnych biegunek na świecie. Szacuje się, że powodują one rocznie około 153 milionów przypadków nieżytu żołądka i jelit oraz 57 000 zgonów na całym świecie.

Pałeczki salmonelli są też częstym problemem turystów, ponieważ stanowią jedną z przyczyn tzw. biegunki podróżnych. Najwyższe ryzyko zakażenia Salmonellą występuje wśród osób, które odwiedziły Afrykę, Amerykę Łacińską, Karaiby oraz Azję.

Według raportu PZH i GIS: Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2018 r. w kraju zarejestrowano łącznie 9965 zachorowań na salmonellozy odzwierzęce, w tym 9658 przypadków salmonellozy jelitowej i 307 pozajelitowej. Na salmonellozy najczęściej chorowały dzieci w wieku poniżej 5 lat.

Należy jednak pamiętać, że większość osób, które dostają zatrucia pokarmowego, nie idzie do lekarza ani nie przesyła próbki do laboratorium. Nigdy nie dowiadujemy się, jakie zarazki wywoływały u nich chorobę.

Salmonellozy

Po wniknięciu do organizmu, bakterie zaczynają atakować błonę śluzową przewodu pokarmowego. Mimo że  większość zakażeń  wywołanych przez  salmonelle  ma  łagodny przebieg, objawiający się jako nieżyt żołądka i jelit, i nie wymaga leczenia. Z uwagi na zdolności inwazyjne tych patogenów, zakażenie może przybierać formę uogólnioną (przedostanie się bakterii do krwiobiegu), i wymaga antybiotykoterapii.

Salmonella diagnoza

Podstawą rozpoznania salmonellozy jest posiew lub badanie kału metodą polimerazowej reakcji łańcuchowej (PCR). Nie zaleca się wykonywania testów serologicznych w celu wykrycia zakażenia Salmonellą.

Kontrolne badania kału u chorego dziecka oraz badanie członków jego rodziny pod kątem nosicielstwa Salmonella, zgodnie z najnowszymi wytycznymi nie są zazwyczaj wskazane.

Zgodnie z Ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi salmonelloza jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłoszenia. Natomiast chorzy na dur brzuszny i dury rzekome podlegają obowiązkowej hospitalizacji. Obowiązek zgłoszenia zachorowania na salmonellozę należy do lekarza.

Pracownicy podejmujący lub wykonujący prace, przy wykonywaniu, których istnieje możliwość przeniesienia, zakażenia lub choroby zakaźnej:

  • osoby wykonujące pracę na stanowiskach związanych z wytwarzaniem, pakowaniem, dystrybucją lub przechowywaniem nieopakowanej żywności, wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi oraz leków doustnych,
  • przygotowaniem i wydawaniem posiłków, a także myciem naczyń i pojemników przeznaczonych na żywność, wodę lub na leki.

Powinni wykonywać okresowe badania kału w kierunku nosicielstwa pałeczek Salmonella. Badania takie są zlecane przez lekarza medycyny pracy.

Badania powinni wykonywać też pracownicy zakładów opieki zdrowotnej, żłobków, zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych i opiekuńczo-leczniczych, przedszkoli i innych miejsc w, których przebywają dzieci.

Na podstawie wyników badań laboratoryjnych na nosicielstwo pałeczek Salmonella uzyskanych z akredytowanego laboratorium Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Lekarz wystawia orzeczenie, które jest dokumentem potwierdzającym ważność wykonania badania do celów sanitarno-epidemiologicznych. Koszty związane z takimi badaniami, spoczywają na pracodawcy albo zlecającym wykonanie prac.

Zapobieganie salmonelli

Nie ma szczepionki przeciwko niedurowym bakteriom Salmonella. Metody zapobiegawcze obejmują środki ostrożności, takie jak: higiena żywności, unikanie żywności i napojów o wysokim ryzyku zanieczyszczenia oraz częste mycie rąk, szczególnie po kontakcie ze zwierzętami lub ich odchodami oraz z osobami chorymi.

Zakażona żywność zwykle wygląda i pachnie normalnie, dlatego ważne jest, aby wiedzieć, jak zapobiegać infekcji. Należy pamiętać, że wysoka temperatura sprzyja namnażaniu bakterii, dlatego zakażenia Salmonellą występują częściej latem.

Dłuższe przetrzymywanie łatwo psujących się produktów, czyli takich, w których łatwo mnożą się bakterie (np. wyroby garmażeryjne) w temperaturze pokojowej znacznie zwiększa ryzyko zatrucia.

Salmonella jak się przed nią ustrzec?

  • Produkty łatwo psujące się, żywność gotową i resztki jedzenia należy przechowywać w lodówce lub zamrażać.
  • Surowe mięso, jaja należy przechowywać w lodówce w wydzielonym miejscu z dala od innych produktów.
  • Duszenie, pieczenie, smażenie, gotowanie żywności skutecznie niszczą bakterie.
  • Osoby przygotowujące posiłki powinny dokładnie myć ręce i czyścić sprzęt kuchenny, aby zapobiec przenoszeniu się salmonelli z mięsa lub jajek na inne produkty w kuchni. Najlepiej używać osobnych deseczek i noży do obróbki np. drobiu, następnie dokładnie je umyć detergentem i wyparzyć.
  • Osoby z biegunką nie powinny przygotowywać posiłków ani napojów dla innych, dopóki nie wyzdrowieją.
  • Należy zapobiegać rozmrażaniu i ponownemu zamrażaniu żywności. Po rozmrożeniu produktów należy jak najszybciej poddać je obróbce cieplnej.
  • Skorupki jaj warto tuż przed użyciem umyć, a następnie zanurzyć przez 10 sekund we wrzątku.
  • Należy unikać, zwłaszcza latem, lodów i kremów, które nie były dobrze schłodzone.
  • Należy unikać potraw z surowego mięsa (zwłaszcza w restauracjach), niedogotowanych, niedopieczonych.
  • Nie można zapomnieć o myciu rąk po skorzystaniu z toalety.

W związku z tym, że pałeczki Salmonella są jedną z przyczyn biegunki podróżnych, osoby wybierające się  za granicę, do krajów o obniżonym standardzie sanitarno-higienicznym powinny stosować zasadę: ugotuj, upiecz, obierz albo zapomnij.

Należy często myć ręce, stosować żele antybakteryjne, pić wyłącznie wodę butelkowaną (wykorzystywać ją do płukania ust podczas mycia zębów), zrezygnować z lodu do napojów, nie kupować żywności od ulicznych sprzedawców.

Piśmiennictwo:

J.M. Healy, B.B. Bruce, Salmonellosis (Nontyphoidal), CDC 2019. https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2020/travel-related-infectious-diseases/salmonellosis-nontyphoidal

https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/188151,zakazenia-wywolane-przez-niedurowe-paleczki-z-rodzaju-salmonella-u-dzieci

http://salmonella.gumed.edu.pl/salmonella-klasyfikacja.php

https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/188151,zakazenia-wywolane-przez-niedurowe-paleczki-z-rodzaju-salmonella-u-dzieci

Szpura, A. Myszkowska-Torz, K. Mazur-Melewska i wsp.: Zakażenie pałeczką Salmonella enterica u dzieci, Pediatria Polska 2018.

Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2018 roku, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru, Rzeczpospolita Polska, 2019.

www.pzh.gov.pl/meldunki-epidemiologiczne

https://www.lekarski.umed.wroc.pl/sites/default/files/mikrobiologia/files/Zakazenia_przewodu_pokarmowego.pdf

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 grudnia 2002 r. w sprawie badań lekarskich do celów sanitarno-epidemiologicznych.

Dowiedz się więcej

Revised methods for the Salmonella mutagenicity test

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0165116183900109

Methods for detecting carcinogens and mutagens with the Salmonella

https://www.osti.gov/etdeweb/biblio/6500670

Salmonella Nomenclature

https://jcm.asm.org/content/38/7/2465.short

autor Beata Tarnowska, specjalista ds. Informacji Medycznej
konsultacja merytoryczna Lek. Agnieszka Motyl, specjalista medycyny rodzinnej, specjalista epidemiologii, lekarz medycyny podróży
Data dodania 05.09.2019
Data ostatniej aktualizacji 09.09.2019