Ebola - objawy, zakażenie, sytuacja na świecie i ryzyko dla Polski

Wirus Bundibugyo jest jednym z gatunków rodzaju Ebolavirus (obecnie Orthoebolavirus), który może wywoływać ciężką wirusową gorączkę krwotoczną. Do zakażenia dochodzi głównie poprzez kontakt z krwią lub innymi płynami ustrojowymi osoby chorej lub ze skażonymi materiałami.

Przed podróżą do krajów, w których występują zachorowania wywołane wirusem Ebola, należy zapoznać się z aktualnymi komunikatami zdrowotnymi i oceną ryzyka. Jeśli wyjazd nie jest konieczny, najlepiej go odłożyć, zwłaszcza w okresie aktywnej transmisji lokalnej.

Osoby, które mimo wszystko muszą podróżować do takich regionów, powinny ściśle przestrzegać zasad bezpieczeństwa, aby ograniczyć ryzyko zakażenia.

Czym jest Ebola?

Zakażenia wywoływane przez wirusy z rodzaju Orthoebolavirus (dawniej Ebolavirus), rodziny Filoviridae, prowadzą do ciężkiej choroby znanej jako Ebola Virus Disease (EVD), czyli gorączka krwotoczna Ebola.

Do rodzaju Orthoebolavirus zalicza się sześć gatunków:

• O. zairense,
• O. sudanense,
• O. bundibugyoense,
• O. taiense,
• O. restonense,
• O. bombaliense.

Spośród nich tylko pierwsze cztery wywołują chorobę Ebola u ludzi. Wszystkie gatunki oprócz restonense są rodzime dla Afryki. Ostatnio zidentyfikowano kilka innych rodzajów filowirusów u zwierząt, ale nie ma dowodów na to, że wywołują one choroby u ludzi.

EVD jest jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych. Choroba ma charakter ogólnoustrojowy, a u około połowy pacjentów rozwijają się objawy krwotoczne. W trakcie epidemii śmiertelność może przekraczać 80%, a nawet przy leczeniu wspomagającym w warunkach szpitalnych umiera około 50% chorych.

Aktualna epidemia Eboli - co wiadomo?

Aktualne ognisko dotyczy wirusa O. bundibugyoense, powszechnie znanego jako wirus Bundibugyo (BDBV), a więc innego gatunku niż najczęściej opisywany w literaturze Zaire ebolavirus (EBOV), odpowiedzialny za największą epidemię w Afryce Zachodniej w latach 2014–2016.

Sytuacja epidemiologiczna na dzień 26 maja

Ministerstwa Zdrowia Demokratycznej Republiki Konga (DRK) i Ugandy przekazują następujące dane:

• Nowy potwierdzony przypadek zgłoszono w prowincji Sud‑Kivu. Dotychczas potwierdzone zakażenia występowały wyłącznie w prowincjach Ituri i Nord‑Kivu.
• DRK: łącznie 904 przypadki podejrzane, 101 potwierdzonych, 119 podejrzanych zgonów oraz 10 potwierdzonych zgonów.
• Uganda: łącznie 5 potwierdzonych przypadków oraz 1 potwierdzony zgon.
• 23 maja Uganda zgłosiła 3 dodatkowe przypadki, wszystkie epidemiologicznie powiązane z wcześniej potwierdzonymi zakażeniami u osób podróżujących z DRK.
• Na dzień 26 maja zgłoszono łącznie 13 przypadków, w tym 11 potwierdzonych i 2 prawdopodobne.

Sytuacja rozwija się dynamicznie, dlatego liczby mogą ulegać zmianie wraz z napływem nowych danych.

Obecne ognisko jest 17. zarejestrowanym wybuchem zakażeń wirusem Ebola w DRK od 1976 roku. Poprzedni zarejestrowano w 2025 roku.

Zakażenia wywołane wirusami z rodzaju Orthoebolavirus (dawniej Ebolavirus) są rzadkie, ale ogniska mogą rozwijać się szybko i wymagają ścisłego nadzoru epidemiologicznego. Infekcja ma ciężki przebieg i często prowadzi do zgonu. Śmiertelność, w zależności od szczepu wirusa, wynosi od ok. 30% do ponad 90%. Przypadki zachorowań występują głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej. Ryzyko zakażenia dotyczy przede wszystkim osób przebywających w regionach, gdzie pojawiają się ogniska choroby.

WHO ocenia ogólne ryzyko dla zdrowia publicznego związane z ogniskiem BVD jako wysokie na poziomie krajowym, wysokie na poziomie regionalnym i niskie na poziomie globalnym.
Niektóre kraje wprowadziły rozszerzone badania przesiewowe podróżnych, ograniczenia wjazdu oraz środki zdrowia publicznego, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się wirusa Eboli.

Ebola w Polsce - czy jest się czego obawiać?

W krajach o klimacie umiarkowanym, takich jak Polska, ryzyko pojawienia się EVD jest bardzo niskie, choć nie można całkowicie wykluczyć przypadków zachorowań u osób powracających z krajów, gdzie ma miejsce epidemia. System nadzoru epidemiologicznego w UE oraz procedury obowiązujące w szpitalach skutecznie ograniczają możliwość rozprzestrzenienia się wirusa.  

Jak można zarazić się wirusem Ebola?

Wirusy wywołujące chorobę Ebola przenoszą się przede wszystkim poprzez:

• bezpośredni kontakt z krwią lub innymi płynami ustrojowymi osoby zakażonej (takimi jak ślina, mocz, stolec czy nasienie), także po jej śmierci,
• kontakt z przedmiotami skażonymi materiałem zakaźnym, np. igłami, strzykawkami czy innym sprzętem medycznym,
• kontakt seksualny z osobą zakażoną, ponieważ wirus może utrzymywać się w nasieniu przez dłuższy czas,
• do infekcji może dojść również wtedy, gdy materiał zakaźny dostanie się na błony śluzowe (oczy, jama ustna, gardło) lub na uszkodzoną skórę, nawet jeśli pęknięcia są niewielkie.
• istotnym czynnikiem szerzenia się wirusa jest nieprawidłowe używanie sprzętu medycznego, w tym brak właściwej sterylizacji lub ponowne wykorzystanie narzędzi jednorazowych.

Do zakażenia może dojść również poprzez kontakt z krwią lub płynami ustrojowymi zakażonych zwierząt, takich jak nietoperze owocożerne, małpy, małpiatki. Ryzyko dotyczy także kontaktu z martwymi zwierzętami, które były nosicielami wirusa.

Jak Ebola się nie przenosi?

Wirus nie przenosi się:

• przez krótki, przypadkowy kontakt w przestrzeni publicznej,
• drogą kropelkową (kaszel, kichanie)
• przez ukąszenia komarów ani innych owadów,
• podczas korzystania z basenu,
• poprzez banknoty, przedmioty codziennego użytku czy żywność, o ile nie są skażone materiałem zakaźnym.

Pacjenci z potwierdzonym zakażeniem powinni przebywać pod ścisłym nadzorem medycznym, aby ograniczyć ryzyko dalszej transmisji.
Po wyzdrowieniu mężczyznom zaleca się czasową abstynencję seksualną, ponieważ wirus może utrzymywać się w nasieniu przez kilka tygodni.

Objawy Eboli - jak zaczyna się choroba?

Okres wylęgania choroby zwykle wynosi od 2 do 21 dni. Wczesne objawy są niespecyficzne i mogą przypominać wiele innych infekcji, co utrudnia szybkie rozpoznanie.

Objawy zakażenia wirusem Ebola (EVD)

Objawy zwykle pojawiają się nagłe, a ich nasilenie zwiększa się w ciągu kolejnych dni.

Wczesne objawy (początek choroby):

• gorączka,
• silny ból głowy,
• bóle mięśni i stawów,  
• uczucie skrajnego osłabienia,
• brak apetytu,
• ból gardła.

Objawy rozwijające się w kolejnych dniach:

• wymioty,
• biegunka,
• ból brzucha,
• odwodnienie,  
• zaburzenia świadomości (dezorientacja).

Objawy późne – postać krwotoczna

• krew w wymiocinach lub stolcu, 
• krwawienia z nosa,
• dziąseł, oczu lub z dróg rodnych,
• wybroczyny i siniaki,
• zaburzenia krzepnięcia.

Jakie są powikłania Eboli?

W ciężkich przypadkach choroba może prowadzić do niewydolności wielonarządowej i zgonu.

Krwawienia nie są typowe dla wszystkich chorych na EVD. Dane z epidemii w Afryce Zachodniej wskazują, że jedynie niewielki odsetek pacjentów rozwija objawy krwotoczne. Najczęściej są to: krew w stolcu (ok. 6%), wybroczyny, krwawienie z miejsc wkłuć dożylnych lub ze śluzówek.

Klinicznie istotne krwotoki mogą pojawić się w późnym, terminalnym stadium choroby, zwykle u pacjentów z ciężkim przebiegiem i niewydolnością wielonarządową.

Stan po wyzdrowieniu

Osoby, które przeszły zakażenie, mogą doświadczać długotrwałych problemów zdrowotnych (okres rekonwalescencji może trwać ponad dwa lata), takich jak np.:

• przewlekłe zmęczenie,
• bóle stawów i mięśni,
• zaburzenia widzenia,
• problemy neurologiczne,
• utrzymujące się zaburzenia nastroju.

Kto jest najbardziej narażony na zakażenie Ebolą?

Ryzyko zakażenia dotyczy przede wszystkim osób, które mogą mieć bezpośredni kontakt z krwią lub płynami ustrojowymi osób chorych albo zakażonych zwierząt. Do grup podwyższonego ryzyka należą:

• pracownicy ochrony zdrowia oraz osoby opiekujące się pacjentami z EVD, w tym wolontariusze i personel organizacji humanitarnych,
• osoby mające kontakt z ciałami zmarłych na EVD, zwłaszcza podczas tradycyjnych ceremonii pogrzebowych,
• osoby narażone na kontakt z zakażonymi zwierzętami lub spożywające tzw. bushmeat (dziczyznę z gatunków mogących przenosić wirusa),
• pracownicy laboratoriów, którzy mają styczność z próbkami klinicznymi zawierającymi wirusa,
• partnerzy seksualni osób, które niedawno wyzdrowiały, ponieważ wirus może utrzymywać się w nasieniu przez pewien czas po ustąpieniu objawów.

Diagnostyka eboli - kiedy podejrzewa się zakażenie?

Rozpoznanie choroby Ebola opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych krwi, wykonywanych wyłącznie w wyspecjalizowanych ośrodkach ze względu na wysokie ryzyko zakażenia materiałem biologicznym. W niektórych sytuacjach pobiera się także mocz lub wymazy z błon śluzowych, jednak podstawą diagnostyki pozostaje krew.

W diagnostyce stosuje się obecnie przede wszystkim:

• RT‑PCR – podstawowy test wykrywający materiał genetyczny wirusa (złoty standard diagnostyczny według WHO i ECDC),
• testy antygenowe – wykrywające białka wirusa
• testy serologiczne (IgM, IgG) – pomocne w późniejszych etapach choroby lub badaniach epidemiologicznych.

Podejrzenie EVD wymaga jednoczesnego wystąpienia objawów zgodnych z chorobą oraz istotnej ekspozycji w ciągu ostatnich 21 dni. Obejmuje to pobyt w rejonie aktywnej transmisji lub bliski kontakt z osobą chorą, zmarłą, materiałem zakaźnym, placówką medyczną lecząca pacjentów z EVD albo zakażonym zwierzęciem. Dopiero spełnienie tych kryteriów uzasadnia wykonanie testów w kierunku EVD.

WHO i ECDC klasyfikują przypadki jako:

• potwierdzone – dodatni wynik RT‑PCR,
• podejrzane – objawy + możliwa ekspozycja,
• zgony podejrzane – nagła śmierć z objawami zgodnymi z EVD lub historią narażenia

Każdy przypadek podejrzany wymaga pilnej oceny lekarskiej i izolacji do czasu wykluczenia zakażenia.

Leczenie Eboli

W leczeniu choroby wywołanej wirusem Ebola (EVD) wykorzystuje się leki przeciwwirusowe, które wykazały skuteczność wobec Zaire ebolavirus (EBOV). WHO i CDC potwierdzają, że preparaty takie jak przeciwciała monoklonalne mogą zmniejszać śmiertelność w zakażeniach tym właśnie wariantem.
Nie ma natomiast specyficznych, zatwierdzonych terapii dla zakażeń wywołanych przez Sudan ebolavirus (SUDV) ani Bundibugyo ebolavirus (BDBV), czyli wirusy odpowiedzialne za część nowszych ognisk, w tym obecne. W tych przypadkach stosuje się wyłącznie leczenie wspomagające, które obejmuje m.in. nawadnianie, wyrównywanie elektrolitów, leczenie powikłań i monitorowanie funkcji narządów.

Szczepionka na Ebolę

Dostępne obecnie szczepionki zmniejszają ryzyko zachorowania spowodowane Zaire ebolavirus (EBOV), czyli wariantem odpowiedzialnym za największą epidemię w Afryce Zachodniej.

WHO i ECDC podkreślają, że preparaty te nie zapewniają ochrony przed innymi gatunkami wirusa, w tym przed Bundibugyo ebolavirus (BDBV).

W związku z tym w przypadku ognisk wywołanych wariantem Bundibugyo szczepienia nie stanowią narzędzia kontroli epidemii. W takich ogniskach kluczowe pozostają: szybka identyfikacja przypadków, izolacja, śledzenie kontaktów oraz ścisłe procedury zapobiegania zakażeniom.

Ebola a podróże - co zrobić przed wyjazdem i po powrocie?

Przed podróżą do regionu występowania Eboli

Nie podróżuj do miejsc z ogniskam choroby. Przed wyjazdem do krajów, w których notuje się przypadki gorączki krwotocznej Ebola, warto zapoznać się z aktualnymi komunikatami GIS, WHO i ECDC dotyczącymi sytuacji epidemiologicznej.

Zasady bezpieczeństwa podczas pobytu

Podczas pobytu w rejonach objętych ogniskiem choroby należy przestrzegać podstawowych zasad bezpieczeństwa:

• unikać kontaktu z krwią i płynami ustrojowymi osób chorych lub zmarłych oraz z przedmiotami, które mogły zostać skażone,
• regularnie myć ręce wodą z mydłem lub używać środków dezynfekcyjnych,
• nie dotykać dzikich zwierząt, zarówno żywych, jak i martwych, oraz nie spożywać tzw. Bushmeat,
• dokładnie myć owoce i warzywa przed jedzeniem,
• unikać kontaktu seksualnego lub stosować prezerwatywy,
• unikać miejsc, w których mogą przebywać nietoperze (jaskinie, opuszczone budynki, kopalnie)

Warto pamiętać, że w niektórych placówkach medycznych w krajach o ograniczonych zasobach może występować zwiększone ryzyko zakażeń, dlatego przed wyjazdem należy upewnić się, że posiada się ważne ubezpieczenie zdrowotne obejmujące leczenie i ewentualną ewakuację medyczną.

Po powrocie do kraju

Osoby, które w ciągu 21 dni od powrotu rozwiną objawy sugerujące EVD (gorączka, silne osłabienie, wymioty, biegunka), powinny pozostać w domu i skontaktować się telefonicznie z numerem alarmowym 112 lub z najbliższą stacją sanitarno epidemiologiczną.

Nie należy samodzielnie zgłaszać się na SOR, aby zminimalizować ryzyko ewentualnego narażenia innych osób.

Historia epidemii Ebola

Wirusy z rodzaju Orthoebolavirus po raz pierwszy opisano w 1976 roku (dwa ogniska) w rejonie rzeki Ebola (stąd nazwa) w ówczesnym Zairze (obecnie Demokratyczna Republika Konga) oraz w Sudanie. Zmarło wówczas 280 osób. W latach 1976–2013 spowodował liczne ogniska epidemii w Demokratycznej Republice Konga (DRK) oraz sąsiednich krajach Afryki Środkowej, gdzie wskaźniki śmiertelności często sięgały 90%.

Kolejne duże ognisko pojawiło się w 2013 roku w Gwinei. W ciągu następnych miesięcy wirus rozprzestrzenił się na Liberię i Sierra Leone, powodując największą w historii epidemię EVD – ponad 22 tysiące zachorowań i blisko 9 tysięcy zgonów.

W 2014 roku wirus Ebola pojawił się w Afryce Zachodniej, powodując epidemię w Liberii, Gwinei i Sierra Leone, którą opanowywano przez ponad dwa lata. Było prawie 29 000 przypadków (podejrzewanych, prawdopodobnych lub potwierdzonych), z czego ponad 15 000 zostało potwierdzonych laboratoryjnie, a ogólny wskaźnik śmiertelności wynosił około 40 procent. Od tego czasu wirus Ebola był odpowiedzialny za kolejne epidemie, w tym kilka ognisk w DRK.

Wirus O. sudanense został również odkryty w 1976 roku. W pięciu ogniskach w Ugandzie i Sudanie (jeden z nich, który zakończył się w styczniu 2023 roku), wskaźniki śmiertelności wynosiły średnio około 50 procent. Wirus Bundibugyo był odpowiedzialny za niewielkie ogniska w Ugandzie i sąsiedniej DRK.

Pojedyncze przypadki odnotowano również w innych krajach Afryki (m.in. Mali), a sporadyczne zakażenia wtórne wystąpiły u personelu medycznego w Europie i USA, głównie w związku z transportem chorych na leczenie.

Wirus O. restonense, który został wykryty u świń na Filipinach, oraz O. bombaliense, zidentyfikowany u afrykańskich nietoperzy, nie wywołują chorób u ludzi.

FAQ - najczęściej zadawane pytania o Ebolę

Źródło:

1. https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern
2. https://www.cdc.gov/ebola/situation-summary/index.html
3. https://www.gov.pl/web/gis/komunikat-glownego-inspektora-sanitarnego-w-sprawie-ogniska-goraczki-krwotocznej-ebola-wywolanej-przez-wirusa-bundibugyo-bvd-w-demokratycznej-republice-konga-drk-i-ugandzie
4. https://www.ecdc.europa.eu/en/ebola-and-marburg-fevers
5. https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/public-health-threats/ebola
6. https://www.gov.pl/web/wsse-poznan/ebola---goraczka-krwotoczna
7. https://www.cdc.gov/han/php/notices/han00530.html 
8. Clinical manifestations and diagnosis of Ebola disease - UpToDate