Maślan sodu - wpływ na jelita, właściwości i działanie kwasu masłowego

Co to jest maślan sodu (kwas masłowy)?

Kwas masłowy należy do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (ang. Short Chain Fatty Acids, SCFA). Wytwarzany jest w jelicie grubym w wyniku fermentacji niestrawionych węglowodanów (błonnik pokarmowy, skrobia oporna), w której uczestniczą bakterie, takie jak:

• Clostridium spp, 
• Firmicutes,
• Eubacterium spp.,
• Fusobacterium spp.

Dieta bogata w pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa i owoce oraz nasiona roślin strączkowych, sprzyja endogennej produkcji kwasu masłowego. W niewielkich ilościach kwas ten występuje również naturalnie w pożywieniu. Zawarty jest np. w:

• maśle,
• mleku krowim,
• serach podpuszczkowych,
• jogurtach,
• śmietanie czy kiszonkach.

W niektórych sytuacjach klinicznych, z powodu m.in. stanów chorobowych czy nieprawidłowych nawyków żywieniowych, jelitowa produkcja kwasu masłowego jest niewystarczająca, co może skutkować licznymi powikłaniami zdrowotnymi. Konieczne może być wówczas wdrożenie suplementacji. W preparatach z tym składnikiem, ze względu na większą trwałość i brak nieprzyjemnego zapachu, kwas masłowy występuje pod postacią soli, najczęściej jest to sól sodowa, czyli maślan sodu. 

Na co pomaga maślan sodu? 

W licznych badaniach udowodniono wiele korzyści wynikających z suplementacji maślanu sodu w różnych sytuacjach klinicznych. Kwas masłowy pełni w organizmie szereg istotnych funkcji. Jest on głównym materiałem energetycznym dla kolonocytów (komórek jelitowych). Ponadto wspomaga prawidłowe funkcjonowanie układu immunologicznego, wykazuje działanie przeciwzapalne, a także korzystnie oddziałuje na błonę śluzową jelit. 

Jakie są potencjalne właściwości maślanu sodu?

Źródło: Anshory M, Effendi RMRA, Kalim H, Dwiyana RF, Suwarsa O, Nijsten TEC, Nouwen JL, Thio HB. Butyrate Properties in Immune-Related Diseases: Friend or Foe? Fermentation. 2023; 9(3):205. https://doi.org/10.3390/fermentation9030205. (zmodyfikowano)

Maślan sodu na jelita

Maślan sodu wykazuje wielokierunkowe działanie na jelita. Jest on substratem energetycznym dla kolonocytów, korzystnie wpływa na przepływ krwi w obrębie jelit, reguluje ich motorykę, a także uszczelnia barierę jelitową. Wspomaga również regenerację nabłonka oraz wpływa na mikrobiom. 

W badaniach naukowych oceniano jego działanie m.in. w kontekście zespołu jelita drażliwego (ang. Irritable Bowel Syndrome, IBS). Jest to często występująca dolegliwość, objawiająca się bólem brzucha oraz problemami z wypróżnieniem. Wśród przyczyn IBS wymienia się m.in. zaburzenie regulacji osi mózg – jelito, upośledzone funkcje motoryczne i wydzielnicze jelit, a także nieprawidłowości w składzie i liczebności mikrobioty.

Leczenie zespołu jelita drażliwego obejmuje przede wszystkim modyfikację stylu życia - zmiana sposobu odżywiania, aktywność fizyczną, unikanie sytuacji stresowych oraz leczenie farmakologiczne ukierunkowane na łagodzenie objawów, które niestety nie zawsze jest skuteczne. Dlatego też wciąż poszukuje się nowych metod terapeutycznych, które mogą przyczynić się do poprawy jakości życia pacjentów z IBS.

Przykładem jest zastosowanie maślanu sodu. Jego skuteczność oceniono m.in. w wieloośrodkowym, przekrojowym badaniu, w którym uczestniczyło 2990 pacjentów z IBS. Respondenci z takimi dolegliwościami, jak: ból brzucha, biegunka, zaparcia przesz okres 12 tygodni, dwa razy na dobę, przyjmowali mikrokapsułkowany maślan sodu w dawce 150 mg. Po zastosowanej interwencji, zaobserwowano istotne zmniejszenie nasilenia dolegliwości, takich jak m.in., wzdęcia czy nudności i wymioty. Większość badanych deklarowała również poprawę jakości życia (pozytywny wpływ na życie społeczne, pracę zawodową, obowiązki domowe oraz zainteresowania) i chęć kontynuowania suplementacji.  

Wpływ kwasu masłowego był również oceniany w kontekście nieswoistych chorób zapalnych jelit: choroby Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Liczne badania wykazały, że u pacjentów z tymi jednostkami chorobowymi stwierdza się znaczny niedobór maślanu sodu. Przyczyną tego może być m.in. toczący się stan zapalny czy dysbioza jelitowa. Z tego powodu podjęto próby oceny wpływu suplementacji maślanu na aktywność choroby i nasilenie objawów.

Mimo że wiele wyników badań jest obiecujących, wciąż kwestia zastosowania tego składnika w łagodzeniu przebiegu nieswoistych chorób zapalnych jelit jest niejasna. Potrzebne są dalsze obserwacje, mające na celu ustalenie, czy włączenie kwasu masłowego, może być skuteczne w łagodzeniu dolegliwości u pacjentów z tymi chorobami. 

Maślan sodu a tycie

W licznych badaniach oceniano wpływ suplementacji maślanu sodu na leczenie otyłości. Mimo że wyniki wielu obserwacji przeprowadzonych na modelach zwierzęcych wydają się korzystne, to kwestia zastosowania maślanu sodu jako wspomagania terapii otyłości wciąż jest niejednoznaczna.

Badania nie potwierdziły, że stosowanie maślanu sodu przyczynia się do redukcji masy ciała, spadku zawartości tkanki tłuszczowej, poprawy parametrów lipidowych czy zwiększenia wrażliwości na insulinę. Konieczne jest zatem prowadzenie dalszych badań wśród populacji ludzkiej, mających na celu ustalenie, takich założeń jak optymalna dawka, czas trwania interwencji oraz droga podania kwasu masłowego, które przełożą się na skuteczność we wspomaganiu leczenia choroby otyłościowej.

Tarczyca a maślan sodu

U osób z chorobami tarczycy często obserwuje się nieprawidłowości w składzie mikrobioty jelitowej. Zwykle występuje wzrost liczby bakterii chorobotwórczych przy jednoczesnym spadku bakterii pożytecznych, odpowiedzialnych m.in. za syntezę krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. W przebiegu chorób tarczycy charakterystyczne jest występowanie licznych zaburzeń metabolicznych. Kwas masłowy prawdopodobnie wykazuje działanie wielokierunkowe na organizm, m.in. redukując stan zapalny czy uszczelniając barierę jelitową.

Maślan sodu na refluks

W leczeniu choroby refluksowej przełyku (GERD) zwykle stosuje się inhibitory pompy protonowej (IPP). Długotrwałe stosowanie tej grupy leków może znacząco wpływać na skład mikrobioty jelitowej. Badania na modelach zwierzęcych wykazały, że stosowania IPP oddziałuje na różnorodność i liczebność bakterii jelitowych oraz na stężenie kwasu masłowego, predysponując m.in. do zakażeń bakteryjnych jelit, np. wywołanych przez Clostridium difficile. Ewentualne korzyści wynikające z suplementacji maślanu sodu u pacjentów z refluksem wymagają jednak potwierdzenia w badaniach naukowych. 

Jaki maślan sodu wybrać?

Na rynku dostępnych jest wiele różnych preparatów zawierających maślan sodu, m.in. w postaci kapsułek, tabletek, saszetek z proszkiem czy czopków doodbytniczych. Dużym zainteresowaniem cieszą się również kapsułki o opóźnionym uwalnianiu. Taka forma suplementów ma ułatwić dotarcie substancji czynnej do końcowego odcinka jelita grubego, zapewniając ochronę przed działaniem enzymów trawiennych i pH żołądka. 

Na etykietach suplementów podana jest dawka maślanu sodu oraz przeliczenie na zawartość kwasu masłowego występującego w danym preparacie. Często oscyluje ona w granicach 240-260 mg w jednej tabletce. Zdarzają się suplementy zarówno o niższych, jak i o wyższych zawartościach kwasu masłowego.

Aby dobrać odpowiedni preparat, warto zasięgnąć opinii specjalisty, który uwzględniając stan kliniczny pacjenta, wskaże produkt najlepiej dopasowany do indywidualnych potrzeb.​ 

Maślan sodu przed czy po jedzeniu

Rekomenduje się, aby preparaty z maślanem sodu przyjmować do posiłku lub bezpośrednio po nim.

Kiedy nie stosować maślanu sodu? Przeciwwskazania

Mimo że maślan sodu wydaje się bezpieczny i nie powoduje poważnych skutków ubocznych, zaleca się, aby zwłaszcza osoby chorujące przewlekle i przyjmujące leki, skonsultowały z lekarzem zasadność stosowania kwasu masłowego pod kątem ewentualnych interakcji czy wpływu na skuteczność stosowanego leczenia. 

Czy maślan sodu jest bezpieczny dla dzieci i kobiet w ciąży?

W przeprowadzonych badaniach naukowych nie wykazano działań niepożądanych u dzieci, wynikających z suplementacji maślanu sodu. Zastosowanie takiej interwencji wśród pacjentów pediatrycznych powinno być jednak każdorazowo skonsultowane z lekarzem. 
Zdaniem ekspertów nie rekomenduje się suplementacji maślanu sodu w okresie ciąży i karmienia piersią. 

Czy można brać maślan sodu i probiotyk?

Zarówno probiotyki, jak i kwas masłowy wywierają odmienny wpływ na organizm. W niektórych sytuacjach klinicznych jednoczesne przyjmowanie takich preparatów, może wspierać kompleksowo funkcjonowanie organizmu i przynieść określone korzyści zdrowotne. Nie należy jednak łączyć takich produktów na własną rękę, tylko skonsultować tę kwestię z lekarzem.

Źródło:

Anshory M, Effendi RMRA, Kalim H, Dwiyana RF, Suwarsa O, Nijsten TEC, Nouwen JL, Thio HB. Butyrate Properties in Immune-Related Diseases: Friend or Foe? Fermentation. 2023; 9(3):205. https://doi.org/10.3390/fermentation9030205

Pietrzak A, Banasiuk M, Szczepanik M, Borys-Iwanicka A, Pytrus T, Walkowiak J, Banaszkiewicz A. Sodium Butyrate Effectiveness in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Inflammatory Bowel Diseases—Randomized Placebo-Controlled Multicenter Trial. Nutrients. 2022; 14(16):3283. https://doi.org/10.3390/nu14163283