Wirus Zika – objawy, powikłania i profilaktyka

Czym jest wirus Zika (ZIKV)?

Wirus Zika (ZIKV) to RNA-wirus spokrewniony z innymi flawiwirusami wywołującymi m.in.:

• gorączkę denga,
• żółtą gorączkę,
• gorączkę Zachodniego Nilu,
• kleszczowe zapalenie mózgu (KZM),
• japońskie zapalenie mózgu.

Gdzie występuje wirus Zika? 

Transmisja wirusa Zika została udokumentowana w 84 państwach i rejonach świata. Obszar występowania zakażeń Zika pokrywa się z obszarem występowania dengi, żółtej gorączki i gorączki chikungunya – przenoszonych przez te same gatunki komarów (z rodzaju Aedes, głównie Aedes aegypti). Są to również obszary występowania ryzyka zachorowania na malarię, aczkolwiek malaria jest przenoszona przez inne gatunki komarów (Anopheles).

Rejony endemiczne, na których obecny jest wirus Zika to:

• Afryka (szczególnie kraje równikowe, gdzie występuje Aedes aegypti),
• Ameryka Łacińska (m.in. Brazylia, Kolumbia, Meksyk),
• Azja i Pacyfik (np. Indie, Indonezja, Filipiny, Polinezja Francuska). 

Ponieważ wPolsce nie ma warunków środowiskowo-klimatycznych, które mogłyby spowodować rozprzestrzenianie się choroby, brak jest rodzimych przypadków wirusa. Ryzyko pojawienia się zakażeń i zachorowań wywołanych wirusem Zika u osób mieszkających w Polsce jest więc związane z wyjazdami turystycznymi do wspomnianych regionów geograficznych (tam, gdzie powszechnie występują komary przenoszące wirusa).

Jak dochodzi do zakażenia wirusem Zika?

Podstawowym sposobem transmisji ZIKV są ukąszenia zakażonych komarów wybranych gatunków z rodzaju Aedes (Aedes aegypti i Aedes albopictus). Komary są aktywne w ciągu dnia (szczególnie rano i późnym popołudniem), a ich występowanie nie ogranicza się tylko do lasów tropikalnych czy terenów wiejskich, lecz także miast (gdzie rozmnażają się w wodzie stojącej w beczkach, starych oponach).

Inną możliwą drogą szerzenia się choroby jest zakażenie wertykalne – przez łożysko od zakażonej matki do płodu.  Odnotowano pojedyncze sytuacje przeniesienia zakażenia drogą płciową (nawet gdy osoba zakażona nie wykazywała objawów), potwierdzono także możliwość zakażenia drogą krwi (transfuzja).

Wirus Zika – objawy zakażenia

Zakażenia wirusem Zika najczęściej przebiegają łagodnie, a ok. 80% przypadków choroby ma przebieg bezobjawowy. 

Obraz kliniczny choroby jest mało charakterystyczny, może więc zostać nierozpoznany lub omyłkowo zdiagnozowany jako inna choroba np. gorączka denga. Objawy zakażenia obserwujemy zwykle po kilku dniach od ukąszenia przez komara (2–14 dni), a gdy się pojawią, z reguły nie trwają dłużej niż tydzień (2–7 dni). 

Objawy kliniczne zakażenia wirusem Zika występują u około 20% pacjentów i obejmują ostry początek ze stanem podgorączkowym oraz wysypką plamisto-grudkową, bólem stawów (zwłaszcza małych stawów dłoni i stóp) lub zapaleniem spojówek (nieropnym). 

Czy wirus Zika jest niebezpieczny dla kobiet w ciąży?

Zakażenie wirusem Zika jest szczególnie niebezpieczne dla kobiet w ciąży, ponieważ może prowadzić do przeniesienia wirusa na płód, niezależnie od tego, czy u matki występują objawy choroby.

Udokumentowano, że ZIKV może powodować poważne wady wrodzone, w tym:

• małogłowie (mikrocefalię),
• nieprawidłowości naczyniowe mózgu,
• uszkodzenia nerwu wzrokowego,
• zaburzenia rozwoju kory mózgowej.

Wrodzony zespół Zika (Congenital Zika Syndrome) obejmuje również inne objawy neurologiczne i rozwojowe, które mogą mieć trwały wpływ na zdrowie dziecka.

Powikłania po zakażeniu wirusem Zika

Chociaż w większości przypadków zakażenie wirusem Zika przebiega łagodnie, zdarzają się powikłania po zakażeniu. Zarówno u dorosłych, jak i starszych dzieci wirus Zika jest przyczyną zespołu Guillain-Barré, neuropatii i zapalenia rdzenia. Największe zagrożenie dotyczy jednak kobiet ciężarnych i powikłań ciąży – utraty płodu, urodzenia martwego dziecka czy porodu przedwczesnego. 

Diagnostyka zakażenia wirusa Zika

W przypadku zaobserwowania niepokojących objawów chorobowych w ciągu 14 dni po powrocie z krajów, gdzie występuje wirus Zika należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Podczas wywiadu pacjent koniecznie powinien poinformować specjalistę zarówno o występujących symptomach, jak i o historii przebytej podróży. W diagnostyce wykorzystuje się badania:

• RT-PCR (krew, mocz),
• testy serologiczne, w których oznaczane są przeciwciała w 2 klasach: IgM oraz IgG,

W przypadku kobiet w ciąży wykonuje się także USG płodu. W Medicover dostępny jest szybki test kasetkowy Zika IgG/IgM, NS1 pomocny w diagnostyce zakażenia wywołanego przez wirusa Zika u osób z niepokojącymi objawami, zwłaszcza jeżeli przebywały w regionach występowania choroby i prawdopodobnie zostały pokłute przez komary. Wykonuje się go z krwi pobranej od pacjenta. Wynik testu odczytuje się po 15 minutach. 

Leczenie zakażenia wirusem Zika

Objawy zakażenia wirusem Zika zwykle ustępują samoistnie, bez konieczności specjalistycznego leczenia. Choroba ma zazwyczaj łagodny przebieg, a większość pacjentów wraca do zdrowia w ciągu kilku dni do tygodnia. Nie stosuje się leczenia przyczynowego – nie ma dostępnych leków przeciwwirusowych skierowanych bezpośrednio przeciwko wirusowi Zika. Leczenie ma charakter objawowy i obejmuje:

• odpoczynek,
• nawodnienie, 
• paracetamol – stosowany przeciwgorączkowo i przeciwbólowo.

Nie zaleca się stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen czy aspiryna, dopóki nie zostanie wykluczona denga, ze względu na ryzyko krwawień.

Jak chronić się przed chorobą Zika - profilaktyka

Ze względu na brak szczepionki i możliwości leczenia przyczynowego w przypadku zakażenia wirusem Zika, niezwykle ważna jest profilaktyka. Osoby wyjeżdżające w rejony endemiczne dla wirusa powinny stosować się do wytycznych, które obowiązują dla chorób tropikalnych przenoszonych przez komary. 

Warto skontaktować się z lekarzem medycyny podróży lub lekarzem medycyny tropikalnej, który udzieli dokładnych informacji na temat zasad przygotowania się do podróży. Wizyta u specjalisty powinna odbyć się nie później niż 6-8 tygodni przed planowanym wyjazdem, co pozwoli na przyjęcie zalecanej przez lekarza profilaktyki. 

Podróżującym rekomenduje się:

• stosowanie repelentów (środków zawierających takie substancje jak: DEET, ikarydyna/ pikarydyna, IR35/35) zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy, podczas przebywania na zewnątrz oraz wewnątrz pomieszczeń,
• noszenie ubrań chroniących przed ukąszeniem przez komary (jasna odzież, najlepiej zakrywająca ciało, z długimi nogawkami i rękawami, zakrywająca stopy, nakrycie głowy)
• używanie moskitier,
• pozostawanie w pomieszczeniach (najlepiej klimatyzowanych lub posiadających wiatraki) w porach dnia, w których aktywność komarów jest największa,
• unikanie obszarów, gdzie obserwuje się miejsca rozrodu komarów.

Kobietom ciężarnym oraz planującym ciążę zaleca się odłożyć na inny czas podróż do regionów występowania wirusa Zika. W przypadku braku możliwości zmiany planów zaleca się konsultację z lekarzem ginekologiem-położnikiem. Również osoby, u których stwierdza się choroby przewlekle, takie jak: cukrzyca, choroby płuc, niewydolność nerek, niewydolność krążenia, powinny skonsultować się z lekarzem przed podjęciem decyzji o wyjeździe w regiony występowania zakażeń wirusem Zika. 

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy każdy osoba zakażona wirusem Zika ma objawy?

Nie. Około 80% przypadków zakażenia wirusem Zika przebiega bezobjawowo.

Czy istnieje szczepionka na wirusa Zika?

Na chwilę obecną nie ma zatwierdzonej szczepionki na wirusa Zika.

Jak długo wirus utrzymuje się w organizmie?

Wirusa można wykrywać we krwi przez kilka, w moczu nawet do kilku tygodni, a w nasieniu – nawet przez kilka miesięcy. Zgodnie z WHO, wirusa wykrywano w nasieniu do 6 miesięcy po zakażeniu. Dlatego zaleca się stosowanie prezerwatyw lub wstrzemięźliwość seksualną przez określony czas po powrocie z regionów endemicznych, zwłaszcza u mężczyzn mających partnerki w ciąży lub planujące ciążę.

Źródła:

1. CDC – Zika Virus: Symptoms, Diagnosis & Treatment
2. Główny Inspektorat Sanitarny – Wirus Zika
3. Gov.pl – O zakażeniu wirusem Zika
4. WHO – Zika virus (fact sheet)
5. WHO – Zika epidemiology update (May 2024)