Sterydy. Przestrzeganie zaleceń w kuracji sterydowej

Większości osób sterydy kojarzą się głównie z substancjami przyjmowanymi przez sportowców i kulturystów w celu poprawienia wydolności czy rzeźby ciała. Tymczasem jest to bardzo zróżnicowana grupa leków wykorzystywana w leczeniu wielu schorzeń.
Do grupy sterydów anabolicznych należy testosteron oraz jego syntetyczne pochodne.

Sterydy są niestety często obarczone dość znacznym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Dla danych postaci leku (tabletki, maści, leki wziewne, krople), które zawierają steryd w składzie, istnieją charakterystyczne grupy powikłań, ale także uniwersalne sposoby ich unikania.

Sterydy anaboliczne

Do grupy sterydów anabolicznych należy testosteron oraz jego syntetyczne pochodne. Wbrew obiegowej opinii głoszącej, że nie są to leki, a jedynie substancje nielegalnie wykorzystywane przez osoby chcące szybko zwiększyć swoją masę mięśniową, stosuje się je również w lecznictwie. Ich działanie polega na stymulowaniu wzrostu wielu tkanek, głównie mięśniowej i kostnej, a także na zwiększaniu produkcji czerwonych krwinek. Testosteron jest odpowiedzialny za rozwój męskich cech i organów płciowych. Z tego powodu sterydy anaboliczne są przepisywane w terapii takich schorzeń jak opóźnione dojrzewanie u chłopców, nieprawidłowy rozwój narządów płciowych i impotencja u mężczyzn oraz rak piersi u kobiet. Leczenie nimi praktykuje się ponadto w przypadku spadku masy mięśniowej u osób chorych na AIDS lub nowotwór. Oczywiście taka terapia prowadzona jest pod ścisłą kontrolą lekarza. Stosowanie leków anabolicznych bez nadzoru lekarskiego i w celach innych niż medyczne może prowadzić do wystąpienia uzależnienia oraz niebezpiecznych powikłań, takich jak wzrost ciśnienia krwi, zawał serca, zatrzymanie płynów w organizmie, powstanie skrzepów we krwi czy podwyższenie poziomu cholesterolu. We wspomnianej sytuacji pojawiają się często dodatkowe następstwa w postaci silnego trądziku, utraty włosów, agresywnego zachowania i zmian nastroju, co dotyczy wszystkich niezależnie od płci. U mężczyzn obserwuje się oprócz tego rozrost gruczołu piersiowego (ginekomastia), zaburzenia wzwodu i problem z płodnością, a u kobiet zmniejszenie piersi oraz nietypowe owłosienie na twarzy i ciele. Jak widać, ryzyko znacznie przewyższa korzyści płynące z nielegalnego wykorzystywania sterydów anabolicznych.

Kortykosteroidy

Kortykosteroidy to hormony sterydowe produkowane przez korę nadnerczy. Dzieli się je na dwie grupy:

Mineralokortykosteroidy

Zadaniem mineralokortykosteroidów jest regulacja gospodarki wodno-mineralnej organizmu.  W przypadku, gdy z różnych przyczyn dochodzi do nieprawidłowego spadku lub wzrostu ich stężenia, pojawiają się kłopoty z ciśnieniem krwi. Same mineralokortykosteroidy nie są używane jako leki, bardzo często stosuje się za to substancje lecznicze wpływające na ich aktywność, w leczeniu nadciśnienia.

Glikokortykosteroidy

Glikokortykosteroidy, do których należy między innymi kortyzol i kortyzon, odpowiadają głównie za regulowanie przemian węglowodanów, tłuszczów i białek. Wydzielane są w odpowiedzi na sytuacje stresowe dla organizmu. Zarówno naturalne glikokortykosteroidy, jak i ich syntetyczne pochodne mają bardzo silne działanie przeciwzapalne, co wykorzystuje się w leczeniu schorzeń powstałych w wyniku procesów zapalnych. Inną właściwością tych substancji jest działanie immunosupresyjne, które polega na tłumieniu aktywności układu immunologicznego. W normalnych warunkach funkcjonowanie tego układu chroni organizm przed szkodliwymi czynnikami. Istnieją jednak choroby autoimmunologiczne, w których atakuje on zdrowe tkanki. Wtedy również glikokortykosteroidy okazują się pomocne. Pacjenci najczęściej mają do czynienia właśnie z nimi, ze względu na ich szerokie zastosowanie. Przykładowe schorzenia leczone tymi lekami to: astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), katar sienny, pokrzywka, egzema, atopowe zapalenie skóry, zapalenie stawów i tkanki mięśniowej, rwa kulszowa, choroby zapalne jelit, toczeń, stwardnienie rozsiane.

Środki ostrożności przy braniu sterydów

W zależności od wskazania sterydy aplikuje się w różnych postaciach farmaceutycznych, a tym samym różne jest ich oddziaływanie na organizm oraz niezbędne środki ostrożności, które należy podjąć, aby uniknąć wystąpienia działań niepożądanych.

POSTAĆ

PRZYKŁADY ZASTOSOWANIA

DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE

ŚRODKI OSTROŻNOŚCI

TABLETKI

np. prednizon (Encorton), prednizolon (Encortolon), metylprednizolon (Metypred), deksametazon (Pabi-Dexamethason)

  • choroby reumatyczne
  • silne reakcje alergiczne
  • ciężkie postaci chorób zapalnych skóry
  • przyrost wagi
  • zgaga i niestrawność
  • obrzęki twarzy
  • nudności
  • wahania nastroju
  • problemy ze snem
  • zmiany trądzikowe
  • nietypowe owłosienie
  • rozstępy
  • wzrost poziomu cukru we krwi
  • podwyższone ciśnienie
  • zwiększona podatność na infekcje
  • Przyjmowanie leku rano ze śniadaniem zmniejsza ryzyko wystąpienia zgagi i niestrawności oraz kłopotów ze snem.
  • Dobrze zbilansowana, zdrowa dieta pomaga ograniczyć przybieranie na wadze.
  • Zaleca się unikania kontaktu z osobami przechodzącymi infekcję ze względu na duże ryzyko zarażenia.
  • Jeśli terapia trwa dłużej niż kilka dni, lek należy odstawiać stopniowo, zmniejszając dawki, pod kontrolą lekarza, aby nie narażać się na nieprzyjemne objawy zespołu odstawienia.

MAŚCI, KREMY, PŁYNY I AEROZOLE NA SKÓRĘ

np. hydrokortyzon (Hydrocortisonum, Oxycort), metylprednizolon (Advantan), klobetazol (Novate, Dermovate), mometazon (Elocom)

  • atopowe zapalenie skóry
  • łojotokowe zapalenie skóry
  • łuszczyca
  • liszaj
  • ukąszenia owadów
  • skórne reakcje alergiczne, również ze świądem
  • pogorszenie wcześniej nabytych infekcji skóry
  • zapalenie mieszków włosowych
  • podrażnienia skóry
  • zmiana koloru skóry w miejscu stosowania
  • ścieńczenie skóry
  • podatność na powstawanie siniaków
  • nadwrażliwość na słońce
  • zmiany trądzikowe
  • rozstępy
  • przy nadmiernym wchłanianiu leku przez skórę (np. podczas aplikacji na duże powierzchnie ciała lub wskutek bandażowania smarowanych miejsc) mogą wystąpić działania niepożądane charakterystyczne dla sterydów przyjmowanych doustnie
  • Leczonego miejsca nie wolno eksponować na działanie słońca.
  • Lek powinien być aplikowany tylko na obszary zmienione chorobowo, ale nie na uszkodzoną skórę.
  • Zaleca się smarować skórę cienką warstwą do wchłonięcia preparatu (bez wcierania), a po aplikacji umyć ręce.
  • Niewskazane jest zaklejanie plastrem lub bandażowanie smarowanego miejsca.
  • O ile lekarz nie zaleci inaczej, leku nie używa się na skórę twarzy, w pachwinach i pod pachami.
  • Jeśli objawy nie ustępują w ciągu dwóch tygodni, należy przerwać stosowanie leku i skonsultować się z lekarzem.

KROPLE I AEROZLOLE DO NOSA

np. flutikazon (Flixonase), mometazon (Pronasal), budezonid (Buderhin)

  • alergiczne nieżyty nosa
  • krwawienia z nosa
  • podrażnienie i wysuszenie błony śluzowej nosa i gardła
  • nieprzyjemny posmak w ustach
  • długotrwałe stosowanie może osłabiać barierę ochronną błony śluzowej nosa i zmniejszać jej czułość
  • Aplikatorów do nosa nie należy dzielić z innymi osobami ze względu na ryzyko przeniesienia bakterii.
  • Efekt leczniczy występuje zazwyczaj dopiero po kilku dniach regularnego stosowania, dlatego nie zaleca się przerywać kuracji wcześniej.

KROPLE I MAŚCI DO OCZU

np. loteprednol (Lotemax), fludrokortyzon (Cortineff), deksametazon (Dexamethason)

  • w stanach zapalnych objawiających się obrzękiem, zaczerwienieniem i podrażnieniem, najczęściej w przebiegu chorób alergicznych, ale też po zabiegach chirurgicznych i urazach oka
  • zaburzenia widzenia
  • łzawienie
  • zaczerwienie oka
  • nadwrażliwość na światło
  • Na czas stosowania leku należy zrezygnować z noszenia soczewek kontaktowych.
  • Nie wolno dotykać końcówki aplikatora, aby uniknąć wprowadzenia bakterii do leku, a potem do oka.

LEKI WZIEWNE

np. budezonid (Pulmicort, Miflonide), flutikazon (Flixotide)

  • astma
  • przewlekła obturacyjna choroba płuc
  • silne alergie i stany zapalne dróg oddechowych
  • nadkażenia grzybicze w jamie ustnej (afty)
  • ból i zaczerwienienie gardła
  • zmiana barwy głosu
  • kaszel
  • obniżenie odporności
  • Prawidłowe stosowanie inhalatora znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, dlatego konieczne jest dokładne zapoznanie się z instrukcją jego użytkowania, a w razie jakichkolwiek wątpliwości poproszenie o pomoc farmaceuty lub lekarza.
  • Po każdym użyciu inhalatora należy przepłukać usta czystą wodą, którą należy potem wypluć (nie połykać!). W przypadku stosowania nebulizatora z maską wskazane jest dodatkowo umycie twarzy. W ten sposób zmniejsza się ryzyko wystąpienia infekcji błony śluzowej i skóry.
  • Efekt terapeutyczny pojawia się po kilku dniach stosowania leku, dlatego nie wolno zbyt wcześnie przerywać kuracji, a dla jej najlepszych rezultatów należy kontynuować ją tak długo, jak zaleci lekarz.
  • Unikanie kontaktu z chorymi osobami ogranicza możliwość wystąpienia infekcji.

 

„Twój Farmaceuta” nr 13, wrzesień/październik 2017

autor mgr farmacji Beata Szukalska
Data dodania 07.01.2018
Data ostatniej aktualizacji 17.01.2019