Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) - przyczyny, objawy i leczenie

Anafilaksja to ciężka, potencjalnie zagrażająca życiu uogólniona reakcja nadwrażliwości alergicznej lub niealergicznej. W przypadku wystąpienia jej objawów kluczowe jest szybkie podanie adrenaliny domięśniowo. Jak udzielić pierwszej pomocy osobie z objawami anafilaksji? Warto być świadomym, bo twoja pomoc może nie raz uratować komuś życie.
Jakie są objawy wstrząsu anafilaktycznego?

Wstrząs anafilaktyczny co to

Wstrząs anafilaktyczny to ciężka, szybko rozwijająca się ogólnoustrojowa reakcja anafilaktyczna, przebiegająca ze znacznym spadkiem ciśnienia tętniczego powodującym zagrożenie życia.  

Szacuje się, że z anafilaksją zmaga się od 1,6 proc. do 5,1 proc. ludzi. W Europie, 1 na 300 osób przebyła epizod anafilaksji, jedna czwarta przypadków dotyczy osób poniżej 18. roku życia.

Jak powstaje wstrząs anafilaktyczny?

Przyczyną wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego jest kontakt z antygenem (np. po spożyciu uczulającego pokarmu, po użądleniu przez owada). Pojawienie się antygenu pobudza limfocyty B i produkcję przeciwciał IgE. Przeciwciała IgE wiążą się z odpowiednimi receptorami znajdującymi się na powierzchni komórek tucznych i bazofili.

Powoduje to wyrzut histaminy i zwiększoną przepuszczalność komórek śródbłonka naczyń wraz z rozszerzeniem naczyń. W konsekwencji prowadzi to do utraty płynów z naczyń do przestrzeni zewnątrznaczyniowej i znacznego spadku ciśnienia krwi. Jest to dominujący mechanizm powstawania anafilaksji.

Mechanizm ten może wydawać się trudny do zrozumienia, ale jego znajomość jest istotna, by zrozumieć, jak działa szybkie podanie adrenaliny i dlaczego jest ono tak ważne. Adrenalina przywraca równowagę komórek tucznych i bazofili oraz działa kurcząco na naczynia, co powoduje przywrócenie właściwego wypełnienia łożyska naczyniowego i normalizację ciśnienia krwi.

Wstrząs anafilaktyczny podział

Podział anafilaksji

Przykłady anafilaksji alergicznej Przykłady anafilaksji niealergicznej

związana z nadwrażliwością na:

  • pokarmy,
  • leki,
  • jady owadów błonkoskrzydłych,
  • alergeny wziewne,
  • lateks,
  • preparaty alergenów wykorzystywane w diagnostyce i odczulaniu chorób alergicznych. 

wskutek działania:

  • leków opioidowych, zwiotczających
  • niesteroidowych leków przeciwzapalnych
  • histaminy, tyraminy występujących w pokarmach
  • środków cieniujących stosowanych w radiologii
  • konserwantów
  • szczepionek
  • przetoczonej krwi

Co wywołuje wstrząs anafilaktyczny?

Najczęstszymi przyczynami reakcji anafilaktycznej są:

  • u dorosłych ‒ jady owadów i leki,
  • u dzieci i nastolatków ‒ pokarmy i jady owadów (czynnikami ryzyka są alergia na pyłkiastma),
  • u niemowląt ‒ najczęściej anafilaksja jest związana z nadwrażliwością na mleko krowie, jaja czy orzeszki ziemne.

Czynnikami ryzyka występowania ciężkiej anafilaksji są astma i choroby sercowo-naczyniowe. W grupie ryzyka anafilaksji są osoby z alergią na orzechy drzew i orzeszki ziemne, ale również osoby uczulone na alergeny wziewne czy lateks.

U 20 proc. osób pewne czynniki zwiększają ryzyko wystąpienia anafilaksji, takie jak: wysiłek fizyczny, stres, gorączka, ostra infekcja, czas przed menstruacją, podobnie alkohol i niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Wbrew powszechnym obawom szczepienia są niezwykle rzadką przyczyną anafilaksji. Ciężkie reakcje anafilaktyczne po szczepieniach występują z częstością ≈ 1,3/1 000 000 dawek.

Wstrząs anafilaktyczny objawy

Wstrząs anafilaktyczny należy podejrzewać, gdy:

  • objawy pojawiają się nagle (od kilku minut do kilku godzin od ekspozycji na dany czynnik wyzwalający, m.in. uczulający pokarm, użądlenie owada, wysiłek, przyjęcie leku),
  • objawy obejmują:
    - nagłe zmiany na skórze i błonach śluzowych (m.in. zaczerwienienie, świąd, pokrzywka, obrzęk),
    - nagłe objawy ze strony układu oddechowego (m.in. kaszel, skrócenie oddechu, świsty),
    - gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego krwi i utratę świadomości,
    - nagłe dolegliwości żołądkowo-jelitowe (m.in. wymioty, kurczowy ból brzucha, biegunka).

Należy pamiętać, że wszystkie z wymienionych objawów nie muszą się pojawić, zwykle występuje jeden lub kilka z nich.

Anafilaksja objawy alarmujące.

¹ Opracowano na podstawie: Polskie Towarzystwo Alergologiczne, plakat o anafilaksji – wersja dla pacjenta.

U niemowląt objawy mogą być mało specyficzne, m.in. wysypka, wymioty, które mogą dość często pojawiać się w tej grupie wiekowej z innych przyczyn. Poza tym, podobnie jak u starszych dzieci, może pojawić się kaszel, skrócenie oddechu, tachykardia, utrata przytomności czy dolegliwości żołądkowo-jelitowe.  

Wstrząs anafilaktyczny leczenie

Leczeniem z wyboru jest epinefryna (adrenalina) podana domięśniowo. Choć wciąż problemem jest jej zbyt rzadkie zlecanie i używanie. Epinefryna „rozluźnia” naczynia, m.in. zmniejszając obrzęk błon śluzowych – przywraca równowagę komórek tucznych i bazofili.

Epinefrynę podaje się domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda. W zależności od odpowiedzi organizmu, można powtórzyć iniekcję po przynajmniej 5 minutach. W większości przypadków poprawę stanu uzyskuje się po 1-2 dawkach adrenaliny.

Wszyscy pacjenci z epizodem wstrząsu anafilaktycznego powinni zostać odpowiednio wyedukowani na temat anafilaksji:

  • ryzyka nawrotów,
  • unikania czynników wyzwalających,
  • samodzielnego stosowania autostrzykawek lub ampułko-strzykawek z epinefryną.

Powinni również pozostawać pod opieką alergologa. Opóźnienie w użyciu epinferyny zwiększa ryzyko zgonu z powodu wstrząsu anafilaktycznego.

Co zrobić w przypadku pierwszego epizodu anafilaksji?

W przypadku wystąpienia pierwszego epizodu anafilaksji, pacjent powinien być skierowany do alergologa. Celem jest m.in. identyfikacja potencjalnych czynników wywołujących wstrząs anafilaktyczny (testy diagnostyczne w celu identyfikacji uczulających alergenów), ocena ryzyka przyszłych epizodów i edukacja na temat samodzielnego podawania epinefryny.

U niektórych osób wskazana może być również konsultacja psychologiczna, by poradzić sobie z lękiem przed wystąpieniem anafilaksji.

Pamiętaj: 

Koniecznie przeczytaj ulotkę producenta dołączoną do autostrzykawek lub ampułko-strzykawek z epinefryną. Nie czekaj na moment użycia, wtedy nie będzie na to czasu.

Przekaż informację o ryzyku anafilaksji i zalecanym postępowaniu w razie jej wystąpienia osobom bliskim i ze swojego otoczenia, aby w razie potrzeby byli gotowi właściwie zareagować.

Anafilaksja a pierwsza pomoc

Jeżeli u osoby w twoim otoczeniu pojawią się objawy wstrząsu anafilaktycznego, nie zwlekaj:

  1. Połóż chorego – nie pozwól mu wstawać ani chodzić.
  2. Podnieś jego nogi ku górze.
  3. Jeżeli chory ma problemy z oddychaniem, powinien znajdować się w pozycji siedzącej.
  4. Jeśli chory posiada adrenalinę (epinerfynę), podaj mu ją domięśniowo, w przednio-boczną powierzchnię uda w jego 1/3 górnej części.
  5. Wezwij karetkę – zadzwoń pod numer 112 lub 999. Głośno wezwij pomoc.

Jeżeli chory ma przy sobie adrenalinę, zawsze najpierw mu ją podaj, a potem zadzwoń po zespół ratownictwa medycznego.

Możesz również spróbować skontaktować się z bliskimi osoby chorej.

Adrenalinę należy podać także w sytuacji wątpliwości, czy to jest wstrząs anafilaktyczny. Opóźnienie w podaniu adrenaliny zwiększa ryzyko zgonu.

Epinefryna (adrenalina) podawana jest domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda.

Anafilaksja rodzaje

Anafilaksja związana z pokarmem

Alergia pokarmowa może odpowiadać za nawet 50 proc. przypadków anafilaksji przyjętych na ostrym dyżurze w krajach rozwiniętych (w tym Polsce). Anafilaksja związana ze spożyciem pokarmu może zwiększać częstotliwość wizyt na ostrym dyżurze, hospitalizacji i śmierci.

Najczęstsze pokarmy wywołujące anafilaksje to: nasiona roślin strączkowych, produkty pochodzenia zwierzęcego, produkty zbożowe, owoce i warzywa. Z kolei ciężka reakcja anafilaktyczna jest najczęściej związana ze spożyciem u dzieci: jaja kurzego, mleka krowiego oraz orzechów laskowych i ziemnych; a u dorosłych pszenicy, selera, soi, skorupiaków.

W przypadku alergii na białko mleka krowiego anafilaksja występuje u 0,8-9 proc. chorych. Warto skonsultować się z dietetykiem, by pokierował, jak unikać uczulających pokarmów.

Przeczytaj artykuł o alergii pokarmowej: Nietolerancja pokarmowa i alergia pokarmowa. Objawy i leczenie nietolerancji i alergii pokarmowych

Anafilaksja związana z lekami

Do leków najczęściej powodujących nadwrażliwość należą: penicylina, cefalosporyny, sulfonamidy, aspiryna i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne. Anafilaksja związana z lekami może mieć postać ciężką i zagrażającą życiu. Występuje ona dość rzadko.

W większości przypadków wstrząs anafilaktyczny spowodowany przyjęciem jakiegoś leku objawia się zmianami skórnymi.

W przypadku podejrzenia anafilaksji związanej z lekami u dziecka należy skonsultować to z alergologiem. Powinno się unikać ekspozycji na dany lek i leki, które mogą reagować krzyżowo. Alergolog może zlecić testy z krwi lub testy skórne w celu potwierdzenia reakcji alergicznej na podejrzewany lek. W wyspecjalizowanych ośrodkach wykonuje się również próbę prowokacji z lekiem podejrzewanym o wywoływanie objawów anafilaksji.

Po potwierdzeniu nadwrażliwości na dany lek, zwykle zalecane jest unikanie ekspozycji na ten lek. Lekarz stosuje zamienne leki, które nie powinny powodować nadwrażliwości u danego pacjenta. U niektórych pacjentów prowadzi się odczulanie, jeżeli bezpieczne zamienniki leku nie są dostępne.

W większości przypadków nie jest konieczne posiadanie epinefryny, gdyż możliwe jest unikanie stosowania leku powodującego nadwrażliwość. Dobrym rozwiązaniem jest posiadanie przy sobie karteczki w portfelu albo bransoletki informującej o nadwrażliwości na dany lek w razie wypadku.

Anafilaksja a jad owadów

Szacuje się, że od 2 do 3 proc. dorosłych i 1 proc. dzieci ma ogólnoustrojową reakcją spowodowaną użądleniem przez owada z grupy błonkoskrzydłych. Średnio 40 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych jest spowodowanych anafilaksją związaną z jadem owadów. Najczęściej anafilaksja występuje po użądleniu przez osy (2 na 3 przypadki) i pszczoły.

Najczęściej zdarzają się one w okresie od kwietnia do października. Pacjenci często boją się wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego, w takich sytuacjach warto skonsultować się z psychologiem. Odczulanie nadwrażliwości na jad owadów może zmniejszyć ryzyko występowania anafilaksji u osób, które przebyły taki epizod. Wtedy przydatne może być wykonanie testów molekularnych w celu rozróżnienia nadwrażliwości na jad pszczoły miodnej i osy.  

Więcej o ukąszeniach i użądleniach owadów dowiesz się z artykułu: Użądlenia i ukąszenia owadów. Skuteczne sposoby łagodzenia objawów

Diagnostyka molekularna chorób alergicznych jest szczególnie przydatna w:

  • ocenie ryzyka anafilaksji u osób z alergią pokarmową,
  • u osób z przebytą reakcją anafilaktyczną związaną z jadem owadów błonkoskrzydłych w ustaleniu, czy odczulanie powinno odbyć się jednym wybranym jadem (pszczoły lub osy) czy obydwoma tymi alergenami.

Przeczytaj artykuł o diagnostyce molekularnej: Diagnostyka molekularna alergii

Anafilaksja wywołana wysiłkiem fizycznym

Jest stosunkowo rzadka, nieprzewidywalna i może zakończyć się śmiercią. Cechą charakterystyczną jest wystąpienie objawów anafilaksji w trakcie lub po wysiłku fizycznym. Może przebiegać niezależnie od spożycia pokarmu bądź być związana z przyjęciem pokarmu przed wysiłkiem lub po wysiłku (anafilaksja związana z pokarmem i wysiłkiem fizycznym).

Intensywność wysiłku i poziom wytrenowania nie mają wpływu na ryzyko anafilaksji, choć najczęściej występuje po intensywnym krótkookresowym wysiłku. Ryzyko anafilaksji związanej z wysiłkiem, zależnej od pokarmu zwiększa spożycie alkoholu lub aspiryny. Anafilaksja związana z wysiłkiem częściej występuje u dorosłych niż dzieci.

Referencje:

  1. Shaker M.S., Wallace D.V., Golden D.B.K. i wsp. Anaphylaxis – a 2020 practice parameter update, systematic review, and Grading of Recommendations, Assessment, Development and Evaluation (GRADE) analysis. Journal of Allergy and Clinical Immunology 2020; 145(4); 1082-1123.
  2. Atanaskovic-Markovic M., Gomes E., Rodrigues Cernadas J. i wsp. Diagnosis and management of drug-induced anaphylaxis in children: an EAACI position paper. Pediatr Allergy Immunol 2019; 30(3): 269-276.
  3. Greenhawt M., Gupta R.S., Meadows A., i wsp. Guiding principles for the recognition, diagnosis and management of infants with anaphylaxis: an expert panel consensus. J Allerg Clin Immunol Pract 2019; 7(4): 1148-1156.
  4. PTA, plakat o anafilaksji dla pacjentów, https://www.pta.med.pl/wp-content/uploads/Plakat-o-anafilaksji.pdf (dostęp: 05.06.2020 r.).
  5. Australasian Society of Clinical Immmunology and Allergy. First aid plan for anaphylaxis 2020, https://www.allergy.org.au/images/stories/anaphylaxis/2020/ASCIA_First_Aid_Anaphylaxis_Generic_Orange_2020.pdf (dostęp: 05.06.2020 r.).
  6. Algorytm postępowania w pomocy doraźnej SOR, https://www.pta.med.pl/anafilaksja-algorytm-postepowania-w-pomocy-doraznej-sor/ (dostęp: 05.06.2020 r.).
  7. Ansley L., Bonini M., Delgado L., i wsp. Pathophysiological mechanisms of exercise-induced anaphylaxis: an EAACI position statement. 2015; 70(10): 1212-1221. doi:10.1111/all.12677
  8. Dhami S., Panesar S.S., Roberts G. i wsp., on behalf of the EAACI Food Allergy and Anaphylaxis Guidelines Group. Management of anaphylaxis: a systematic review. Allergy 2014; 69: 168–175.
  9. Muraro A., Roberts G., Worm M., i wsp., on behalf of EAACI Food Allergy and Anaphylaxis Guidelines Group. Anaphylaxis: Guidelines from the European Academy of Allergy and Clinical Immunology. Allergy 2014; DOI: 10.1111/all.12437.
  10. Nittner-Marszalska M. Anafilaksja. In: Pawliczak R. (red.). Alergologia. Kompendium. Termedia Wydawnictwo Medyczne, Poznań 2018.
  11. Valander A., Hoppenbrouwers K. Anaphylaxis after vaccination of children: Review of literature and recommendations for vaccination in child and school health services in Belgium. Vaccine 2014; 32: 3147-54)
  12. McNeil MM, Weintraub ES, Duffy J, et al. Risk of anaphylaxis after vaccination in children and adults. J Allergy Clin Immunol. 2016; 137(3):868-878.
  13. Kruszewski J., Jankowski M. Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny. Medycyna Praktyczna Interna, (dostęp: 09.07.2020 r.).

Dowiedz się więcej

Wstrząs anafilaktyczny u pacjentki w okresie przedmiesiączkowym w trakcie immunoterapii jadem pszczoły

http://www.alergia-astma-immunologia.pl/

Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny [w : choroby alergiczne]

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/141900

Wstrząs anafilaktyczny indukowany wysiłkiem fizycznym

http://www.wydawnictwo.ump.edu.pl/

Prezentowanych informacji o charakterze medycznym nie należy traktować jako wytycznych postępowania medycznego w stosunku do każdego pacjenta. O postępowaniu medycznym, w tym o zakresie i częstotliwości badań diagnostycznych i/lub procedur terapeutycznych decyduje lekarz indywidualnie, zgodnie ze wskazaniami medycznymi, które ustala po zapoznaniu się ze stanem pacjenta. Lekarz podejmuje decyzję w porozumieniu z pacjentem. W przypadku chęci realizacji badań nieobjętych wskazaniami lekarskimi, pacjent ma możliwość ich odpłatnego wykonania.
autor Agata Stróżyk, Specjalista ds. Informacji Medycznej, Dietetyk kliniczny, sportowy i pediatryczny
konsultacja merytoryczna lek. Agnieszka Motyl, specjalista medycyny rodzinnej
Data dodania 10.07.2020
Data ostatniej aktualizacji 10.07.2020