Rak jelita grubego – zabójca, którego dziedziczymy w genach

Rak jelita grubego to drugi najczęściej zabijający Polaków nowotwór. Co go wywołuje? Zła dieta, alkohol, papierosy, brak ruchu, ale i skłonności genetyczne, bo rak jelita grubego może być dziedziczny.
Rak jelita grubego przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów.

Nie znaczy to, że jeśli ktoś w rodzinie chorował na raka jelita grubego, my też na pewno na niego umrzemy. Ale jesteśmy obciążeni znacznie większym ryzykiem choroby. A jeśli mamy tego świadomość, możemy znacznie łatwiej się przed nim uchronić.

[Rak jelita grubego - obejrzyj infografikę]

To jeden z najgroźniejszych nowotworów złośliwych w Polsce, drugi jeśli chodzi o przyczynę zgonów. Rozwija się w jelicie grubym. Jelito grube zbudowane jest z trzech odcinków: kątnicy, okrężnicy i odbytnicy – nowotwór może rozwinąć się w każdym z nich.

Jak powstaje rak jelita grubego? Najczęściej tworzy się on z łagodnych polipów, Aż 90 proc. złośliwych zmian rozwija się w ten sposób. Rak jelita grubego może rozwijać się zarówno wewnątrz jelita, jak i rozrastać się na zewnątrz, atakując otaczające tkanki.

Rak jelita – coraz więcej zachorowań

Rak jelita grubego jest coraz poważniejszym zagrożeniem. Z roku na rok jest wykrywany u coraz większej liczby pacjentów. W 2010 r. taką diagnozę usłyszało 14 tys. osób, w 2013 r. już ponad 15 tys.

W początkowej fazie choroby nowotwór jest wyleczalny Niestety rak jelita grubego najczęściej wykrywany jest bardzo późno, kiedy jest już śmiertelną chorobą. Spośród 15 tys. pacjentów, którzy chorowali na raka jelita grubego, w 2013 roku zmarło ponad 9 tysięcy chorych.

Rak jelita grubego – objawy

Jak boli rak jelita grubego? – jest dość często stawianym pytaniem przez pacjentów.  Rak jelita zwykle nie boli i może właśnie dlatego wielu chorych zgłasza się do lekarza zbyt późno. Nowotwór ten w ogóle przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów, co powoduje, że często diagnozowany jest w zaawansowanym stadium.

Jakie zatem objawy świadczą, że w naszym jelicie dzieje się coś złego? W zależności od tego, w której części jelita rozwija się nowotwór, objawem jest często utajone krwawienie połączone z postępującą niedokrwistością lub jawne krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego i zmiana rytmu wypróżnień.

Inne wczesne objawy raka jelita to:

- krwawienie z odbytu;

- krew w stolcu;

- niedokrwistość;

- uporczywe biegunki lub biegunki i zaparcia występujące naprzemiennie;

- zmiana w kształcie i rozmiarach stolca;

- bóle brzucha;

- ciągłe parcie na stolec.

Objawy raka jelita grubego w zaawansowanym stadium to klasyczne objawy choroby nowotworowej:

- utrata masy ciała;

- brak apetytu;

- osłabienie.
Rak jelita grubego

Rak jelita grubego – przyczyny

Co powoduje raka jelita grubego?

- wiek – wraz z wiekiem ryzyko zachorowania rośnie. Przed 40. rokiem życia rak jelita grubego diagnozowany jest bardzo rzadko. Ryzyko rośnie po 50 roku życia, a szczyt zachorowań przypada na ósmą dekadę życia;

- otyłość (u osób z MBI powyżej 30 ryzyko zachorowania rośnie o 50-100 proc. w porównaniu do osób z odpowiednią wagą, a więc BMI poniżej 24,99);

-  niezdrowa dieta bogata w tłuszcze zwierzęce, czerwone mięso i przetworzoną żywność, a uboga w warzywa, owoce i błonnik pokarmowy;

- niska aktywność fizyczna;

- palenie papierosów (szacuje się, że nawet w 20 proc. przypadków rak jelita grubego związany jest paleniem);

- przebyta radioterapia jamy brzusznej;

- przyjmowanie leków immunosupresyjnych po przeszczepie organów;

- nadużywanie alkoholu;

- przebyte wycięcie pęcherzyka żółciowego;

- infekcje wirusem HPV;

- przebyty rak szyjki macicy, sromu lub pochwy.

Rak jelita grubego - genetyka

Czy skłonność do raka jelita grubego można odziedziczyć? Tak i to właśnie geny, obok złego trybu życia, są najczęstszą przyczyną rozwoju raka jelita grubego. Szacuje się, że nawet 15-30 proc. przypadków raka jelita grubego ma podłoże genetyczne.

Jeśli badania genetyczne wykażą, że mamy mutację genów odpowiadającą za rozwój raka jelita grubego, nie znaczy to jeszcze, że jesteśmy skazani na tę chorobę. Oznacza to jedynie, że ryzyko zachorowania jest u nas znacznie większe niż u innych.

Jednak czynniki genetyczne to nie tylko fakt, że na raka jelita grubego ktoś już wcześniej w rodzinie chorował i mógł nam przekazać wadliwy gen.

Czynniki genetyczne to również:

- zespół rodzinnej polipowatości gruczolakowatej, który uznawany jest za tzw. stan przednowotworowy (rak jelita grubego rozwija się u 75-95 proc. chorych z rodzinną polipowatością gruczolakowatą);

- zespół Lyncha (kiedyś nazywany dziedzicznym rakiem jelita grubego niezwiązanym z polipowatością). Jest to najczęstsza przyczyna uwarunkowanego genetycznie raka jelita grubego i odpowiada za 1-3 proc. zachorowań na ten nowotwór;

- wcześniejsze zachorowanie na raka jelita grubego;

- choroby zapalne jelit (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego 20-krotnie zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór jelita grubego).

Badania – kiedy wykonać?

Kto powinien wykonać badania genetyczne? Przede wszystkim pacjenci, w rodzinie których wystąpiły zachorowania na raka jelita grubego, szczególnie przed 40. rokiem życia. Jeśli u kogoś z rodziny została potwierdzona obecność mutacji genetycznych, odpowiedzialnych za rozwój raka jelita grubego, to również jest to wskazanie do badań genetycznych.

Badania genetyczne wykrywające mutację odpowiedzialną za raka jelita grubego nie są inwazyjne i polegają na pobraniu próbki krwi do analizy. Na wyniki badań czeka się ok. 7 tygodni.

Jak wykryć raka jelita grubego?

Badania genetyczne robi się przede wszystkim dlatego, że świadomość dużego ryzyka zachorowania powoduje, że pacjent zaczyna się regularnie badać. Jeśli rzeczywiście zachoruje na raka jelita grubego, dowie się o tym wcześniej, a dzięki temu ma szansę na zupełne wyleczenie.

Jakie badania na raka jelita grubego powinni wykonywać pacjenci po 50 roku życia, pozostający w grupie ryzyka lub tacy, którzy mają niepokojące objawy?

- badanie na obecność krwi utajonej w stolcu (co 1-2 lata, po 50 roku życia, powinno być profilaktyką  u wszystkich mężczyzn i kobiet);

- badanie per rectum (przez odbyt) - co 1-2 lata po 50 roku życia profilaktyka u wszystkich mężczyzn;

- kolonoskopia - alternatywa dla badania na krew utajoną w kale - (badanie za pomocą endoskopu z kamerą wprowadzanego do jelita przez odbyt) - co 10 lat jako profilaktyka u wszystkich mężczyzn i kobiet po 50 roku życia. U pacjentów powyżej 65 roku życia częstość wykonywania kolonoskopii jest uzależniona od indywidualnej oceny lekarza;

- rektoskopia (oglądanie końcowego, ok. 30-cm odcinka odbytnicy przez specjalny wziernik);

- kolonoskopia wirtualna (badanie trójwymiarowego obrazu jelita stworzonego ze zdjęć wykonanych tomografem komputerowym);

- badanie stężenie markera 5 CEA we krwi.

Kolonoskopia i badanie krwi utajonej w kale to badania profilaktyczne zalecane w kierunku wczesnego wykrycia choroby. Standardowo są wykonywane u osób bez objawów.

Rektoskopia, badanie markera nowotworowego, wirtualna kolonoskopia i szereg innych, dodatkowych badań diagnostycznych pomocnych w postawieniu diagnozy wykonuje się jako element pogłębionej diagnostyki u pacjentów, u których lekarz na podstawie wywiadu i wyników wcześniejszych badań zdecyduje o konieczności ich wykonania.

Wszystkie powyższe badania mogą prowadzić do diagnozy, jednak nie dają jednoznacznej odpowiedzi, czy to rak jelita grubego. Jednoznaczną diagnozę może dać jedynie badanie histopatologiczne, a więc pobranie próbki chorej tkanki, np. guza czy polipa i poddanie jej analizie.

Rak jelita grubego – rokowania

Jak szybko postępuje rak jelita grubego? Szacuje się, że nowotwór, który najczęściej powstaje z przekształcenia polipa, rozwija się ok. 10 lat.

Niestety u 80 proc. chorych rak jelita grubego wykrywany jest w zaawansowanym stadium choroby. 40 proc. takich pacjentów nie kwalifikuje się do operacji. Wyleczenie ich jest niemożliwe, a jedyne na co mogą liczyć, to łagodzenie objawów i spowolnienie rozwoju choroby.

A pozostałe 60 proc. chorych? Jeśli choroba została wykryta w I stadium, odsetek 5-letniego przeżycia sięga nawet 90 proc. Nie oznacza to, że pacjent przeżyje tylko 5 lat. Przeciwnie, to oznacza, że choroba jest pod kontrolą, a ryzyko nawrotu nowotworu po 5 latach jest niewielkie.

Jeśli rak jelita grubego został wykryty w ostatnim stadium, kiedy pojawiły się już przerzuty do innych organów, a ich wycięcie jest niemożliwe, odsetek 5-letniego przeżycia wynosi tylko 7 proc. Jeśli przerzuty zostaną wycięte chirurgicznie - 25-35 proc.

Średnio odsetek przeżycia u pacjentów z rakiem jelita grubego wynosi 40 proc.

Gdzie u chorych na raka jelita grubego najczęściej pojawiają się przerzuty?

Drogą naczyń krwionośnych i naczyń chłonnych rak atakuje najczęściej wątrobę, rzadziej płuca, jajniki, nadnercza, mózg i kości.

Rak jelita grubego – leczenie

Jak leczyć raka jelita grubego? Podstawową metodą jest operacja, a więc wycięcie złośliwego guza. Leczenie chirurgiczne może zostać poprzedzone radioterapią. Złośliwy guz wycinany jest z okolicznym zdrowym fragmentem jelita oraz najczęściej z okolicznymi węzłami chłonnymi.

Jeśli to możliwe, pozostałe fragmenty jelita są ze sobą zszywane. Może być jednak tak, że zszycie jest niemożliwe, wtedy tworzy się sztuczny odbyt, a więc stomię. Stomia polega na stworzeniu otworu w ścianie brzucha, do którego doprowadzany jest końcowy odcinek jelita grubego. Na zewnątrz otworu instaluje się plastikowy zbiornik, do którego wydalany jest stolec. U niektórych pacjentów może się to wiązać z pogorszeniem komfortu życia, jednak ze stomią da się normalnie funkcjonować.  W  niektórych przypadkach wydalanie przez tzw. sztuczny odbyt konieczne jest do końca życia, jednak czasami tylko do czasu wygojenia się zespolenia jelita.

Jeśli rak jelita grubego zostanie zdiagnozowany w zaawansowanym stadium, konieczna może być operacja wielonarządowa . Wycina się wtedy nie tylko fragment jelita, ale również inne zajęte nowotworem organy jak fragment wątroby, żołądka, nerek, ściany brzucha lub jajnik.

Po leczeniu operacyjnym konieczne może być zastosowanie dodatkowo radioterapii i chemioterapii.

Rak jelita grubego – dieta

Jak pokonać raka jelita grubego? Najlepiej działać jeszcze zanim on się rozwinie, a do tego konieczna jest odpowiednia dieta. Przede wszystkim należy ograniczyć tłuszcze, szczególnie te pochodzenia zwierzęcego oraz czerwone mięso, szczególnie grillowane, wędzone, smażone. Należy również ograniczyć cukry, przede wszystkim obecne w słodyczach i napojach słodzonych oraz wykluczyć wysokoprzetworzoną żywność.

Co jeść? Przede wszystkim zwiększyć w diecie obecność bezskrobiowych warzyw i owoców. Kluczowy jest błonnik pokarmowy zawarty w warzywach i owocach. Naukowcy twierdzą, że zwiększona ilość błonnika  w diecie może ograniczyć ryzyko rozwoju raka jelita grubego o połowę.

Ze względu na błonnik należy też jeść produkty pełnoziarniste – pieczywo, kasze,  ryż czy makarony.

Wskazane są ryby, owoce morza, orzechy i pestki.

W diecie powinna się znaleźć odpowiednia dawka witaminy C i D, beta-karotenu, kwasu foliowego, wapnia i selenu. Do tego zaleca się ograniczenie picia alkoholu  i rzucenie palenia.

Odpowiednia dieta powinna być uzupełniona regularną aktywnością fizyczną, która może zmniejszyć ryzyko rozwoju raka jelita grubego nawet o 50 proc. Nie należy zapominać o nawodnieniu - wskazana jest woda, napary ziołowe i słaba herbata.

Dowiedz się więcej:

Rak Jelita Polska – ogólnopolska kampania społeczna budowania świadomości raka jelita grubego

Rak jelita grubego – objawy, rokowania, leczenie

Nowotwory i geny. Co to są testy genetyczne?

Rak piersi zabija kobiety. Jak temu zaradzić?

 

autor Agata Socha
konsultacja merytoryczna Aleksandra Woźniak, Specjalista ds. Informacji Medycznej Medicover
Data dodania 09.03.2018