Pracoholizm - jak się objawia i jak wyleczyć pracoholizm?

Brak kontroli nad swoim życiem zawodowym może doprowadzić do rozwoju pracoholizmu, który staje się coraz większym problemem zdrowotnym w skali globalnej. Praca dla większości z nas stanowi ogromną wartość. Dzięki niej możemy realizować jedną z ważniejszych potrzeb człowieka – tę dotyczącą samorealizacji. Osiągnięcia, sukcesy oraz nabyte nowe umiejętności niewątpliwie pozytywnie wpływają na nasze samopoczucie. Tak, jak w przypadku każdej działalności, tak i w tej zawodowej powinno się jednak pamiętać o zachowaniu umiaru.
Pracoholizm

Dzisiejsze czasy sprzyjają temu, że pracujemy coraz więcej. Odpowiadają za to m.in.:

  • szybkie tempo życia,
  • rozwój środków transportu,
  • mediów,
  • kanałów komunikacji.

To właśnie z ich powodu musimy niekiedy przychodzić wcześniej czy zostawać dłużej w pracy, ponieważ np. mamy telekonferencję z kontrahentami zza oceanu, czy lecimy gdzieś w delegację. Wymienione czynniki mogą wpływać na nasze zdrowie i prowadzić do pracoholizmu. 

Co to jest pracoholizm?

Termin pracoholizm po raz pierwszy został użyty przez Wayne’a Oates’a w 1968 roku dla określenia zachowań ludzi, dla których praca staje się najważniejszą wartością życiową1. Autor stworzył to określenie na podobieństwo alkoholizmu, aby podkreślić jego negatywny charakter2

Należy podkreślić, że nie każdy człowiek, który dużo pracuje jest pracoholikiem. Choć w definicjach podkreśla się przymus wykonywania pracy jako główne kryterium pracoholizmu, to jest to nieco bardziej złożony rodzaj uzależnienia.

Czym jest pracoholizm

  • jest to zaburzenie równowagi między pracą, a innymi sferami życia oraz utrata kontroli nad własnym zachowaniem na skutek wewnętrznego przymusu jej wykonywania2.
  • pracownik odczuwa silny przymus pracy, co utrudnia mu limitowanie zaangażowania i zaabsorbowania pracą, mimo że nie jest ona dla niego źródłem zadowolenia1.
  • objawia się on obsesyjną i wewnętrzną potrzebą ciągłego wykonywania pracy kosztem innych obszarów życia (np. zaniedbywanie rodziny i przyjaciół, brak snu i odpoczynku, innych aktywności). Zaburzenie zaliczane jest do uzależnień behawioralnych.

Ogólnie zaburzenie to możemy określić jako często bagatelizowane uzależnienie od pracy.

Nadmierne zaangażowanie w pracę nie definiuje pracoholizmu, ale może na niego wskazywać

Pracoholizm a relacje człowieka z pracą

Relacje człowieka z pracą określają trzy wymiary1:

  • zaabsorbowanie pracą,
  • przymus pracy,
  • zadowolenie z pracy.

W zależności od relacji i ich poziomu wyróżniamy różne typy pracowników:

  • Entuzjasta pracy to osoba charakteryzująca się wysokim poziomem zaabsorbowania pracą i zadowolenia z niej.
  • Uzależniony pracoholik jest zaabsorbowany pracą i ma wysoki przymus jej wykonywania, a jednocześnie zadowolenie z niej niskie.
  • Jeżeli z kolei wszystkie wymiary są na wysokim poziomie, osobę taką nazywamy entuzjastycznym pracoholikiem.
  • Trzy niskie wymiary świadczą o pracowniku niezaangażowanym.
  • Jeżeli tylko zadowolenie z pracy jest wysokie, możemy wówczas mówić o pracowniku zrelaksowanym.
  • Jeżeli natomiast jedynie przymus pracy jest na wysokim poziomie, wówczas taki pracownik określany jest mianem rozczarowanego1.

Jak zachowuje się pracoholik? 

Pracoholik zwykle charakteryzuje się obsesyjno-kompulsyjnym lub narcystycznym typem osobowości.

  • jest drobiazgowym profesjonalistą,
  • zazwyczaj odczuwa lęk,
  • ma problem z utrzymywaniem więzi społecznych,
  • często czuje się osamotniony i zmęczony,
  • ma duży problem z poradzeniem sobie z porażkami - rozpamiętuje swoje niepowodzenia2.

Jakie są fazy pracoholizmu? 

Pracoholizm, tak jak każda choroba, ma swoje stadia rozwoju.

Fazy pracoholizmu

  • Faza wstępna pracoholizmu

To pierwsza faza pracoholizmu. Zwykle zaczyna się od perfekcjonizmu i chęci pochwalenia się jak najlepszymi wynikami w pracy. Dominują w niej m.in.: 

  • ciągłe myślenie o pracy,
  • brak czasu na życie osobiste,
  • pogorszenie relacji z innymi,
  • lęk,
  • bóle głowy2 

Wyrzuty sumienia wobec rodziny tłumaczone są tu zwykle poczuciem obowiązku.

  • Faza krytyczna pracoholizmu

Jest kolejnym stadium pracoholizmu, w którym objawy w zakresie relacji z innymi oraz objawy somatyczne się nasilają. Charakterystyczne dla tego stadium są:

W tym stadium chory stara się pracować mniej, ale nie potrafi. Zwykle pojawiają się kłopoty rodzinne, groźby rozwodu.  Organizm pracoholika jest na skraju wytrzymałości, a on nie zmienia swoich nawyków2. Często więc zdarza się tak, że paradoksalnie stan zdrowia chorego uniemożliwia mu już efektywną działalność zawodową.  

Ciągłe myślenie o pracy to faza wstępna pracoholizmu

  • Faza chroniczna pracoholizmu

Faza ta charakteryzuje się:

  • małą ilością snu,
  • spożywaniem znikomej ilości pokarmów, co prowadzi do wycieńczenia fizycznego i psychicznego.

Chory skupia się tylko i wyłącznie na pracy, co w skrajnych przypadkach może doprowadzić nawet do śmierci. 

Pracoholizm – częstotliwość występowania

Pracoholizm to problem globalny. Już w 2002 roku szacowano, że zjawisko to dotyczy 5% populacji, a więc dotyka co 20. człowieka.

Badania pracoholizmu przeprowadzone w Polsce wskazują, że może on obejmować nawet 20% Polaków.

Uzależnienie od pracy może prowadzić nawet do śmierci. Szacuje się, że np. w Japonii aż 10 000 osób rocznie umiera przy biurku. Taka śmierć doczekała się nawet swojej nazwy – karoshi.   

Przyczyny pracoholizmu

Wyróżnia się kilka przyczyn pracoholizmu:

  • charakter obecnego rynku pracy (gdzie wymaga się od pracownika jak najlepszych wyników, pełnego oddania firmie, osiągania dużych zysków dla korporacji),
  • charakter pracy (gdzie zaciera się granica między życiem zawodowym i rodzinnym, nienormowany czas pracy, ograniczenie opiekuńczej roli państwa)2,
  • inne czynniki środowiskowe,
  • uwarunkowania biologiczne,
  • wpływ osobowości i temperamentu (tendencje obsesyjno-kompulsyjne, narcystyczne i zapotrzebowanie na wysoką stymulację)1,
  • środowisko rodzinne (uzależnienie od pracy może być bowiem formą ucieczki od problemów rodzinnych, odcięcia się od trudnych sytuacji).

Objawy  pracoholizmu

Podstawowym objawem pracoholizmu jest oczywiście stałe zaabsorbowanie pracą. Chory nie jest w stanie myśleć o czymkolwiek  innym, nigdzie indziej nie wkłada tyle energii. W pracy spędza większość swojego czasu. Co więcej, konieczność nawet chwilowego przerwania wykonywanych zadań może powodować u niego:

  • rozdrażnienie,
  • bóle głowy,
  • bóle żołądka,
  • zdecydowany brak komfortu psychicznego.

Jedynym lekiem na te dolegliwości jest oczywiście powrót do pracy.

Osoba uzależniona od pracy ma również potrzebę stałego podwyższania sobie celów do osiągnięcia2. Chce być lepsza od innych, pragnie ciągle nowych sukcesów i bardzo źle reaguje na porażki, nie potrafi sobie z nimi poradzić.

Inne objawy pracoholizmu

  • niezdrowy stosunek do czasu wolnego, nieumiejętność odpoczywania,
  • nerwice niedzielne – pojawiające się wówczas bóle głowy, złe samopoczucie,
  • brak czasu dla rodziny i przyjaciół,
  • brak czasu na hobby, sport,
  • stawianie pracy na pierwszym miejscu,
  • codzienne zostawanie dłużej w pracy lub zabieranie jej do domu.

Objawem pracoholizmu może być codzienne zostawanie dłużej w pracy lub zabieranie jej do domu

Kto diagnozuje pracoholizm?

Zazwyczaj diagnozą i leczeniem pracoholizmu zajmuje się psycholog na podstawie przeprowadzonych wywiadów z pacjentem (pyta m.in. o objawy somatyczne, środowisko pracy i relacje rodzinne, a następnie przeprowadza odpowiednie testy) i jego rodziną.

Rozpoznanie pracoholizmu

Stale rosnąca skala problemu, jakim jest pracoholizm, sprawiła, że został ujęty w Klasyfikacji zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania ICD 10, gdzie wymienia się jego następujące kryteria3:

  • ilościowy i jakościowy wzrost zaangażowania w pracę, przejawiający się w zwiększeniu czasu poświęconego pracy oraz podejmowaniu coraz większej liczby zadań i projektów,
  • skoncentrowanie myśli, celów, wyobraźni na pracy, z jednoczesną utratą zainteresowania innymi sprawami niezwiązanymi z pracą oraz traktowanie innych zajęć w kategoriach pracy,
  • utrata kontroli nad swoim zachowaniem polegająca na niemożności oceny czasu pracy i liczby zadań do zrealizowania,
  • niezdolność do abstynencji, czyli zaprzestania pracy i życia bez pracy, odczuwana jako subiektywna niemożność zaprzestania pracy (przy wymuszonym lub świadomym zaprzestaniu pojawiają się lęk i napięcie, objawy somatyczne),
  • zmniejszenie satysfakcji z pracy, z jednoczesnym coraz większym zaangażowaniem w nią,
  • występowanie nawrotów uzależnienia oraz problemów zdrowotnych i dysfunkcjonalności w społecznym funkcjonowaniu.

Leczenie pracoholizmu

Leczenie pracoholizmu polega głównie na współpracy z psychologiem. Ważnym jej elementem jest zarówno psychoedukacja, jak i podejmowanie przez pacjenta wskazanych działań.

Terapia przy pracoholizmie polega na:

  • ustaleniu z pacjentem harmonogramu postępowania obejmującego liczbę godzin, jaką może poświęcić na pracę i której to liczby musi się trzymać,
  • nauce rozpoznawania i kontrolowania swoich emocji,
  • zmianie dezadaptacyjnych przekonań (np. niewłaściwe, nieadekwatne postrzeganie siebie, innych ludzi),
  • nauce samokontroli.

Psychoterapia pracoholika zwykle jest trudnym procesem, gdyż tak jak w przypadku innych uzależnień, tak i tutaj konieczne jest pokonanie wielu barier stawianych przez pacjenta.  

Powikłania pracoholizmu

Oczywistymi konsekwencjami pracoholizmu są problemy w życiu prywatnym. Pracoholik rzadko bywa w domu, nie interesuje się rodziną, staje się wobec niej niegrzeczny. Taka sytuacja często kończy się rozwodem i ograniczonymi relacjami z dziećmi.

Dodatkowo pracoholizm może również utrudniać relacje ze współpracownikami, chory bywa wobec nich arogancki, traktuje z pogardą, bo nie pracują tyle co on.

Inne skutki pracoholizmu

  • ciągłe napięcie,
  • zanik zainteresowań,
  • chroniczne zmęczenie,
  • bezsenność,
  • alkoholizm,
  • wyizolowanie

Pamiętaj!

1. Praca jest bardzo ważną aktywnością w życiu człowieka.

2. Z pracy powinno się czerpać przyjemność.

3. Zachowaj równowagę między pracą, a relaksem.

4. Wykorzystuj swoje urlopy.

5. Jeżeli czujesz przymus pracy, a ona nie daje ci zadowolenia, skonsultuj się ze specjalistą.

Pracoholizm - Quiz

Odpowiedz na następujące pytania:

  1. Czy odczuwasz przymus pracy?
  2. Czy praca nie daje Ci zadowolenia?
  3. Czy często zostajesz w pracy po godzinach?
  4. Czy wszystkie Twoje myśli skupiają się na pracy?
  5. Czy nie znajdujesz czasu dla rodziny przez swoją aktywność zawodową?

Jeżeli odpowiedziałeś/odpowiedziałaś TAK na przynajmniej 3 z 5 pytań, zalecamy konsultacje z psychologiem, ponieważ mogą u Ciebie występować objawy pracoholizmu.

Piśmiennictwo

1 "Pracoholizm: istota, konsekwencje i uwarunkowania" Golińska L.; Acta Universitatis Lodziensis, Folia Psychologica 14, 97-107, 2010

2 "Pracoholizm - przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, Bezpieczeństwo Pracy nauka i praktyka" Ostrowska M.; 12/24 10-13

3 "Kryteria diagnostyczne DSM 5" American Psychiatric Association, 2013

Dowiedz się więcej:

Pracoholizm - zjawisko wielowymiarowe

https://www.wuj.pl/UserFiles/File/FRAGMENTY/Malinowska_Pracoholizm_fragment1.pdf

Pracoholizm w ujęciu ekonomii behawioralnej i tradycyjnej

https://www.infona.pl/resource/bwmeta1.element.desklight-164089ce-c488-4fb4-8652-3c276ec2eb58/content/partContents/5baa276b-05b9-3403-83fc-0e980d6c0f4d

Pracoholizm - istota, konsekwencje i uwarunkowania

https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=284456

autor dr n.med. Aleksandra Walczak-Tręda
Data dodania 29.10.2018