Całe życie z cukrzycą

Cukrzyca jest chorobą przewlekłą, z którą pacjenci borykają się do końca życia. Choroba może się ujawnić w dowolnym wieku, chociaż statystyki mówią, że cukrzycę typu 1 rozpoznaje się najczęściej u osób przed 30. rokiem życia. Cukrzycę typu 2, kiedyś nazywaną starczą, rozpoznaje się u coraz młodszych pacjentów, w tym u otyłych dzieci. W każdym okresie życia szybka diagnoza zwiększa szanse skutecznego wyrównania zaburzeń glikemii i daje nadzieję na uniknięcie powikłań.
Jak żyć z cukrzycą?

Szybkie zdiagnozowanie cukrzycy ułatwia wybór optymalnej strategii terapeutycznej, dzięki której pacjenci mogą przez długie lata cieszyć się pełnią aktywnego życia, unikając wielu, choć nie wszystkich, ograniczeń. Podstawowe badanie – oznaczenie poziomu cukru we krwi – jest powszechnie dostępne i tanie. Można je wykonać w ciągu kilku minut w większości placówek medycznych.

Podejście do cukrzycy zmienia się z wiekiem pacjenta, tak jak zmienia się wydolność organizmu, stan narządów (w tym trzustki), aktywność fizyczna, stan psychiczny. W różnych grupach wiekowych stawia się różne cele terapeutyczne. U małych dzieci zasadnicze znaczenie ma osiągnięcie stanu, w którym rozwój organizmu będzie przebiegał w sposób możliwie niezakłócony. Dla dorosłych najważniejsze jest utrzymanie stanu zdrowia, który umożliwi wykonywanie pracy w wyuczonym zawodzie. U osób starszych podstawowym celem będzie zapewne poprawa jakości życia i unikanie typowych dla ich wieku chorób prowadzących do powikłań.

Cukrzyca przed ciążą

Przyszli rodzice chorujący na cukrzycę albo pochodzący z rodzin, w których ta choroba jest obecna mogą mieć obawy związane z planowaniem ciąży. Wiadomo, że ryzyko zachorowania jest większe u dzieci, których bliscy chorują, natomiast sam mechanizm dziedziczenia jest bardzo złożony i dotychczas nie został dokładnie poznany. Za wzrost ryzyka zachorowania na cukrzycę typu 2 odpowiada prawie 40 genów. Każdy z nich z osobna zwiększa to ryzyko w bardzo niewielkim stopniu, jeśli jednak występują wspólnie, zagrożenie rośnie i zależy od tego, które geny występują w kombinacji. Czynnik genetyczny jest zresztą tylko jednym z kilku odpowiedzialnych za zachorowanie.

Cukrzyca występująca w rodzinie zazwyczaj nie jest przeciwwskazaniem do posiadania potomstwa, natomiast zawsze powinna zwiększyć czujność rodziców i skłonić ich do częstszego kontrolowania stanu zdrowia dzieci tak, aby umożliwić wczesną diagnozę i leczenie.

Cukrzyca u noworodków i niemowląt

Noworodki i niemowlęta także chorują na cukrzycę. Wczesne objawy choroby mogą być niejasne: zaburzenia łaknienia, wymioty, utrata masy ciała, apatia. W tym okresie życia szybkie rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia ma chyba największe znaczenie, ponieważ umożliwia dziecku normalny rozwój wtedy, gdy jest on najszybszy, a straty wyrządzone przez chorobę mogą być niepowetowane. Wiele zależy od czujności i dociekliwości rodziców.

Cukrzyca w wieku przedszkolnym

Przygotowanie dziecka do życia z cukrzycą należy zacząć tak szybko, jak pozwala na to jego dojrzałość. Podstawowe znaczenie ma oswojenie z pomiarami glikemii i iniekcjami, które powinny być wykonywane przy użyciu przyrządów ułatwiających unikanie bólu. Dziecko zrobi wiele, żeby uniknąć przykrości, a powtarzające się ataki płaczu mogą doprowadzić do tego, że rodzice nie będą przestrzegać schematu podawania insuliny, żeby uniknąć „robienia dziecku krzywdy”.

W miarę możliwości dzieci powinny mieć normalny kontakt z rówieśnikami, nie powinny unikać wspólnych zabaw. Należy je nauczyć wczesnego rozpoznawania niepokojących objawów towarzyszących nagłemu wzrostowi lub spadkowi poziomu glukozy we krwi. Dziecko powinno wiedzieć, że każdy przypadek złego albo „innego”, „dziwnego” samopoczucia powinno zgłaszać dorosłym.

Problemem może się okazać wprowadzenie bezpiecznej diety. Dziecku trudno wytłumaczyć, dlaczego nie dostaje słodyczy. Łatwiej będzie mu przejść okres adaptacji do choroby, jeśli poczuje wsparcie rodziny: wszyscy odstawiamy słodycze, rezygnujemy z tortów, ciast, słodkich napojów. Rodzinne imprezy urządzamy tak, żeby mały pacjent nie czuł się pokrzywdzony.

Cukrzyca w wieku szkolnym

W szkole cukrzyca zaczyna być postrzegana z nowej perspektywy: jako potencjalna przyczyna kłopotów, odrzucenia w grupie, wykluczenia ze wspólnej aktywności. Na tym etapie terapia powinna być optymalizowana pod kątem zachowania aktywności fizycznej i kontaktów rówieśniczych, włączając w to samodzielne wyjazdy na wycieczki szkolne. Wymaga to zaangażowania w opiekę nad chorym dzieckiem nauczycieli, którzy czasami nie potrafią właściwie ocenić potrzeb ucznia z cukrzycą. Bywa, że asekuracyjnie odradzają niektóre formy aktywności fizycznej albo udział w zajęciach pozaszkolnych, co może przyczyniać się do wyobcowania dziecka z grupy.

Szczególną uwagę należy poświęcić dziecku w okresie przejściowym, kiedy samo zaczyna sprawdzać poziom cukru i wykonywać iniekcje samodzielnie. Rodzice przez jakiś czas powinni kontrolować odczyty z glukometru po to, żeby się upewnić, że pomiary faktycznie były wykonywane na czas. Jest to stosunkowo proste w przypadku przyrządów gromadzących wyniki pomiarów. Dane można pobrać na komputer i przeglądać przy pomocy programu dostarczanego przez producenta urządzenia.

– Zalecanym rozwiązaniem jest zastosowanie u dzieci osobistej pompy insulinowej (pompy refundowane są przez NFZ). Osobista pompa insulinowa zastosowana u dzieci pomaga lepiej wyrównać cukrzycę – mówi dr n. med. Jacek Walewski, diabetolog z Medicover.

Cukrzyca w okresie dojrzewania

W wieku kilkunastu lat rozpoczyna się nowy etap życia: nasilają się zmiany fizjologiczne, wybucha burza hormonalna, zmienia się sposób postrzegania świata. Dojrzewanie to okres eksperymentów ze sobą i z otoczeniem. Określanie nowych granic, popełnianie błędów, przymiarki do bliskiej dorosłości.

Nastolatek bywa trudnym pacjentem. W tym wieku każde ograniczenie, każdy przymus może urosnąć do rangi problemu egzystencjalnego. Pojawia się bunt przeciwko chorobie i leczeniu spowodowany lękiem przed odrzuceniem przez rówieśników. Konieczność stosowania się do ustalonego schematu leczenia, diety pogłębia ten stan.

Z drugiej strony w okresie dojrzewania odpowiedzialność za leczenie ostatecznie przechodzi z rodziców na samego, teraz już dorosłego pacjenta. To on lub ona musi się od nowa nauczyć zasad postępowania, co może wymagać edukacji, indywidualnych spotkań z lekarzem, być może wsparcia psychologa albo rówieśników, którzy są w podobnej sytuacji.

Aktywność zawodowa a cukrzyca

Cukrzycę trzeba brać pod uwagę, planując karierę zawodową. Ryzyko nagłego pogorszenia stanu zdrowia, utraty przytomności w wyniku wzmożonego wysiłku fizycznego lub stresu sprawia, że osoby chore na cukrzycę nie mogą wykonywać niektórych zawodów, na przykład lotniczych (pilot, członek personelu pokładowego, kontroler ruchu lotniczego) oraz innych związanych z transportem (kierowcy zawodowi), prac w szczególnie niebezpiecznych warunkach (żołnierze, strażacy), prac na wysokości, pod wodą itp.

Wybierając zawód, trzeba brać pod uwagę nie tylko samą cukrzycę, ale też możliwość wystąpienia powikłań, na przykład znacznego pogorszenia widzenia. Jeśli praca polega na wykonywaniu precyzyjnych czynności, pomiarów, obserwacji, istnieje ryzyko, że w pewnym momencie trzeba będzie się przekwalifikować.

Cukrzyca a ojcostwo i macierzyństwo

Niewyrównana cukrzyca zagraża bezpieczeństwu ciąży i zdrowiu dziecka. Wady rozwojowe u dzieci kobiet chorujących na cukrzycę występują 2–3 razy częściej niż w przypadku dzieci matek zdrowych. Ryzyko można zmniejszyć, dbając o wyrównanie glikemii, szczególnie ważny jest okres przed zajściem w ciążę oraz jej pierwszy trymestr.

Ryzyko powikłań istnieje bez względu na to, czy cukrzyca była rozpoznana przed ciążą, czy pojawiła się dopiero w czasie jej trwania jako „cukrzyca ciężarnych”. Planowanie i prowadzenie ciąży u kobiet chorych na cukrzycę wymaga współpracy lekarzy kilku specjalności: ginekologa-położnika, diabetologa i neonatologa.

Jeśli na cukrzycę choruje mężczyzna, powinien wziąć pod uwagę, że choroba może mieć wpływ na jego płodność, pogarszając jakość plemników i zmniejszając szansę zapłodnienia.

Cukrzyca na starość

Cukrzyca, zwłaszcza typu 2, jest chorobą dość powszechną wśród osób starszych. Skuteczne leczenie wymaga zrozumienia trudności, których doświadczają pacjenci. W zmaganiach z chorobą powinni im pomagać opiekunowie i osoby z otoczenia. O specyfice leczenia cukrzycy u osób starszych opowiada specjalista diabetolog z Medicover, dr n. med. Jacek Walewski (zob. obok: „Seniorzy a cukrzyca”).

Rozpoznanie cukrzycy zawsze oznacza zmiany: diety, aktywności fizycznej, czasami zawodu. To nie jest łatwe doświadczenie, czasami chorzy opowiadając o swoim życiu, dzielą je na okres przed i po diagnozie. Mimo to życie z cukrzycą może być szczęśliwe, aktywne, spełnione i długie. Wiadomo coraz więcej o przyczynach choroby, coraz skuteczniejsza jest terapia, pojawiają się nowe preparaty insuliny i urządzenia wspomagające podawanie leków. Rosną szanse na opracowanie urządzenia wiernie naśladującego pracę trzustki. Bez względu na osiągnięcia medycyny podstawowym warunkiem dobrego leczenia jest świadomość istoty choroby i konsekwentne przestrzeganie zaleceń. Ważną rolę odgrywają rodziny pacjentów, zwłaszcza najmłodszych i najstarszych oraz ich najbliższe otoczenie.

Seniorzy a cukrzyca

Starzenie się jest jednym z ważniejszych czynników sprzyjającym rozwojowi cukrzycy. U około 40% osób po 65. roku życia występują zaburzenia gospodarki węglowodanowej. W tej grupie wiekowej bardzo często cukrzyca jest wykrywana przypadkowo, przy okazji badań rutynowych, badań do zabiegu operacyjnego lub podczas hospitalizacji. Pacjenci w wieku podeszłym są bardzo zróżnicowaną grupą, charakteryzującą się odmiennym czasem trwania cukrzycy i jej powikłaniami, różnym stopniem sprawności umysłowej, fizycznej i manualnej oraz współistnieniem chorób towarzyszących.

Decydując o docelowych wartościach glikemii u osób starszych, należy ocenić: stan fizyczny, psychiczny i intelekt chorego, sytuację socjoekonomiczną, obecność chorób towarzyszących, stosowanie leków, nawyki żywieniowe. Leczenie dietą jest podobne jak u osób młodszych, natomiast trzeba zdawać sobie sprawę, że skuteczność diety jest mała z racji przyzwyczajeń żywieniowych, trudności z przygotowaniem posiłków. Zalecany jest wysiłek fizyczny na świeżym powietrzu, charakteryzujący się małym obciążeniem na początku i na końcu wysiłku. Intensywność wysiłku jest uwarunkowana sprawnością fizyczną oraz chorobami współistniejącymi.

Podeszły wiek nie stanowi bariery do insulinoterapii, ale niezbędne jest przeszkolenie pacjenta i osób opiekujących się nim. U osób powyżej 80. roku życia korzystne może okazać się stosowanie małych i zmiennych dawek insuliny krótko działającej w zależności od glikemii i od planowanego spożycia kalorii przed głównymi posiłkami, bez stosowania insuliny podstawowej.

Zła kontrola metaboliczna już leczonej cukrzycy wynika z nieregularnego przyjmowania zleconych leków, opuszczania posiłków lub dojadania między posiłkami, niewłaściwego żywienia z powodu braku środków finansowych, trudności psychofizycznych w przygotowaniu posiłków, zaburzeń depresyjnych, braku wsparcia ze strony otoczenia.

Hipoglikemia jest najczęstszym metabolicznym działaniem niepożądanym u osób z cukrzycą w podeszłym wieku i podstawowym czynnikiem ograniczającym intensyfikacje leczenia. Hipoglikemie mogą być przyczyną bezpośredniego zagrożenia życia, mogą pogłębiać objawy chorób współistniejących, a w szczególności prowadzić do pogorszenia ukrwienia mięśnia serca oraz mózgu.

Do czynników wpływających na pojawienie się cukrzycy w wieku podeszłym zaliczamy:

  • zwiększenie otyłości brzusznej,
  • zmniejszenie aktywności fizycznej,
  • zmiany w odżywianiu,
  • choroby współistniejące,
  • leki,
  • ubytek masy mięśniowej,
  • starzenie się komórek beta trzustki, produkujących insulinę.

W wieku podeszłym hiperglikemia może nie dawać żadnych objawów klinicznych lub dawać niespecyficzne objawy:

  • osłabienie pamięci,
  • nasilenie demencji,
  • zmęczenie,
  • nietrzymanie moczu,
  • nawracające zakażenia dróg moczowych,
  • zaburzenia snu,
  • zmniejszenie aktywności fizycznej,
  • trudne gojenie się ran.
autor Piotr Kołaczek
Data dodania 16.01.2018
Data ostatniej aktualizacji 17.01.2019