Zespół jelita drażliwego - objawy, przyczyny i leczenie

Zespół jelita drażliwego (ZJD, z ang. Irritable Bowel Syndrome – IBS) jest przewlekłą chorobą przewodu pokarmowego o charakterze czynnościowym. Polega ona na nawracających zaburzeniach pracy jelit i ich nadreaktywności, niezwiązanych ze zmianami organicznymi lub biochemicznymi w organizmie.

Szacuje się, że na zespół jelita drażliwego cierpi 10-15% ludzi na całym świecie (a w krajach wysoko rozwiniętych jest to nawet do 20%, co powoduje, że choroba ta urasta do rangi choroby cywilizacyjnej). ZJD może się ujawnić już w okresie dojrzewania, a większość przypadków rozpoznaje się u osób do 45. roku życia. Ponad dwukrotnie częściej stwierdzany jest u kobiet, co jednak nie musi wynikać z ich większej zachorowalności, ale częstszego zgłaszania się po poradę lekarską. Uważa się, że ogólnie – mimo dokuczliwych objawów – wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych, gdyż chorzy często nie szukają pomocy medycznej.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

Przyczyny ZJD nie są wystarczająco wyjaśnione i nie został wskazany decydujący czynnik wyzwalający objawy – jest to zatem schorzenie idiopatyczne. Wyróżnia się jednak grupę czynników mogących przynajmniej w części odpowiadać za stan chorobowy:

  • uwarunkowania genetyczne – ryzyko wystąpienia dolegliwości jest większe, jeśli choroba wystąpiła u członków rodziny.
  • specyficzne nawyki żywieniowe – m.in. dieta uboga w błonnik, a bogata w tłuszcze, przejadanie się, nadużywanie alkoholu i kofeiny.
  • przebycie różnego typu infekcji jelitowych, wywoływanych przez bakterie, pierwotniaki, pasożyty i wirusy, skutkujących zaburzeniami czucia trzewnego.
  • czynniki psychologiczne, których rola jest coraz bardziej doceniana – czynnikiem wyzwalającym bywa silny stres oraz zaburzenia psychiczne, jak depresja, nerwica, hipochondria, bulimia czy anoreksja.

Zdarza się, że ZJD pojawia się w następstwie:

  • operacji w obrębie jamy brzusznej
  • nadużywania leków przeczyszczających
  • stosowania antybiotyków negatywnie oddziałujących na florę bakteryjną jelit

Objawy zespołu jelita drażliwego

Do objawów zespołu jelita drażliwego należą silne skurczowe bóle brzucha (najczęściej w lewym podbrzuszu) i zaburzenia rytmu wypróżnień (zaparcia i biegunki, również naprzemiennie). Ze względu na rodzaj dominujących objawów wyróżnia się trzy postacie choroby: z przewagą biegunki, z przewagą zaparć, a gdy częstość biegunki i zaparć jest zbliżona – postać mieszaną.

Postać z przewagą biegunki charakteryzuje się oddawaniem luźnego lub wodnistego stolca co najmniej 3 razy na dobę. Biegunka może być poprzedzona bólem brzucha, ustępującym po wypróżnieniu.

W przypadku postaci z przewagą zaparcia stolec jest twardy lub grudkowaty, a wypróżnienia występują rzadziej niż 3 razy w tygodniu i wymagają wysiłku.

W przebiegu choroby mogą pojawiać się również:

  • wymioty
  • wzdęcie
  • odbijanie
  • wczesne uczucie pełności po posiłku 
  • pieczenie w nadbrzuszu
  • uczucie zalegania pokarmu w żołądku
  • obecność śluzu w stolcu
  • bóle głowy
  • uczucie zmęczenia i niepokoju, dyskomfort psychiczny

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego ustala lekarz na podstawie wnikliwego wywiadu, oceny objawów oraz diagnostyki mającej na celu wykluczenie innych chorób, dających podobny obraz kliniczny. Lekarz powinien zwrócić szczególną uwagę na nieprawidłowości w badaniu fizykalnym oraz na informacje o rodzinnym występowaniu nowotworów i chorób zapalnych jelita grubego. Według Kryteriów Rzymskich IV z 2016 roku ZJD diagnozowany jest, gdy nawracający ból w obrębie jamy brzusznej trwa przynajmniej jeden dzień w tygodniu w ciągu ostatnich 3 miesięcy i towarzyszą mu co najmniej dwie cechy spośród poniższych:

  • jest zależny od wypróżnienia
  • wiąże się ze zmianą częstości wypróżnień
  • nastąpiła zmiana konsystencji stolca

Ważną cechą ZJD jest to, że bóle i biegunka nie występują w nocy oraz to, że w przebiegu tej choroby nie stwierdza się objawów alarmowych, takich jak obecność krwi w stolcu, utrata wagi, anemia czy gorączka.

Choroby, w których przebiegu występują podobne objawy, jak w zespole jelita drażliwego to:

  • w postaci z przewagą biegunki: m. in. biegunka infekcyjna, nieswoiste zapalne choroby jelit (w tym choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego), alergie i nietolerancje pokarmowe, celiakia, nowotwory jelit, nadczynność tarczycy, choroba Whipple’a, amyloidoza czy niedobory immunologiczne
  • w postaci z przewagą zaparcia: nowotwory (w tym rak trzustki), kamica żółciowa, choroba wrzodowa, zapalenie wyrostka robaczkowego, porfiria, choroby układu moczowo-płciowego, endometrioza jelitowa, przepuklina, kiła

Stosowane w diagnostyce różnicującej badania obejmują:

  • podstawowe badania laboratoryjne z krwi: morfologię, OB, inne parametry biochemiczne
  • badanie kału na obecność krwi utajonej
  • badanie parazytologiczne i posiew kału
  • test nietolerancji laktozy i innych nietolerancji (w tym glutenu) lub alergii pokarmowych
  • badanie endoskopowe (kolonoskopię) u osób po 45. roku życia lub z rakiem jelita grubego w rodzinie

Czasami konieczne są również inne badania, takie jak USG jamy brzusznej, badanie ginekologiczne u kobiet, gastroskopia lub pasaż jelita cienkiego.

Leczenie zespołu jelita drażliwego

Podstawą leczenia ZJD jest nawiązanie dobrej relacji między lekarzem a pacjentem. Leki odgrywają rolę wspomagającą. Leczenie zespołu jelita drażliwego polega przede wszystkim na łagodzeniu jego objawów, ponieważ często trudne jest znalezienie czynnika wywołującego i tym samym leczenie przyczynowe. Postępowanie lecznicze obejmuje zarówno przyjmowanie środków farmakologicznych jak i – konieczną do uzyskania zadowalających efektów terapeutycznych – zmianę diety oraz stylu życia.

Ze środków farmakologicznych stosowane są leki z kilku grup:

  • rozkurczowe: hioscyjamina, dicyklomina, atropina, skopolamina
  • przeciwbiegunkowe: loperamid lub difenoksylat z atropiną
  • przeciw zaparciom: laktuloza, glikol polietylenowy, preparaty senesu
  • przeciw wzdęciom: objawowo simetikon oraz rifaksymina, jako lek redukujący populację flory fermentującej, proteolitycznej
  • przeciwdepresyjne, żeby podwyższyć próg czucia trzewnego i leczyć depresję: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) lub selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI)
  • antybiotyki jelitowe i/lub probiotyki (w przypadkach, gdy przyczyną ZJD są zaburzenia flory bakteryjnej jelit)

Dieta w zespole jelita drażliwego

Postępowanie dietetyczne jest integralną częścią leczenia ZJD.

Wszyscy pacjenci powinni:

  • jeść pięć posiłków dziennie, w regularnych odstępach czasowych
  • wykluczyć z diety sorbitol, mannitol i fruktozę
  • ograniczyć spożywanie produktów wzdymających, jak rośliny strączkowe, kapusta, cebula i czosnek
  • unikać potraw zawierających duże ilości węglowodanów, które nie rozkładają się w przewodzie pokarmowym (tzw. produkty z grupy FODMAP)
  • ograniczyć spożycie alkoholu, mocnej kawy i herbaty
  • przygotowywać potrawy dusząc je lub gotując, a unikać smażenia

W zależności od rodzaju dominujących objawów, konieczna jest modyfikacja jadłospisu.

ZJD w postaci z przewagą zaparcia:

  • picie wystarczających ilości wody, nawet 2 l dziennie
  • spożywanie produktów bogatych w błonnik pokarmowy (np. płatków owsianych, otrąb, owoców, zwłaszcza suszonych, warzyw, pieczywa pełnoziarnistego), który zwiększa masę stolca i skraca czas jego przechodzenia przez jelita, ułatwiając regularne wypróżnienia
  • ograniczenie spożycia czerwonego wina, kakao, czekolady, potraw z białej mąki oraz soli kuchennej

W postaci z przewagą biegunki:

  • stosowanie diety ubogoresztkowej, zawierającej mało błonnika
  • ograniczenie spożycie tłuszczu, zwłaszcza zwierzęcego
  • kontrola pokrycia zapotrzebowania na witaminy i sole mineralne, w związku z upośledzonym wchłanianiem

Wspomagająco można stosować zioła: miętę pieprzową, rumianek, koper włoski i imbir przy wzdęciach i zaparciach oraz kozłek lekarski, chmiel zwyczajny i melisę przy skurczowych bólach jelit. Popularną korę kruszyny i liść senesu należy wykorzystywać z umiarem i krótkotrwale, ponieważ stosowane przewlekle mogą nasilać objawy choroby.

Umiarkowana, regularna aktywność fizyczna przynosi poprawę u wielu pacjentów, działając pobudzająco na perystaltykę jelit (co jest korzystne dla osób cierpiących na zaparcia) oraz oddziałując korzystnie na stan psychiczny.

Rokowanie i powikłania zespołu jelita drażliwego

Uważa się, że całkowite wyleczenie ZJD nie jest możliwe. Choroba ma charakter przewlekły i nawrotowy, jednak ze względu na łagodny przebieg nie prowadzi do wyniszczenia i nie daje istotnych powikłań.

Zapobieganie zespołowi jelit drażliwego

Nie istnieje pewny sposób na zapobiegnięcie ZJD. Jako czynniki zmniejszające prawdopodobieństwo wystąpienia objawów można wymienić:

  • zapobieganie infekcjom jelitowym, zwłaszcza w czasie podróży, poprzez zachowanie odpowiedniej higieny lub szybkie leczenie „biegunki podróżnych” rifaksyminą
  • unikanie stresu i napięć emocjonalnych lub nauka radzenia sobie z nimi
  • stosowanie zbilansowanej, zróżnicowanej diety, zawierającej błonnik pokarmowy, wykluczającej pokarmy drażniące
  • ograniczenie picia alkoholu oraz kawy naturalnej

Zalecane postępowanie w zespole jelita drażliwego

Kiedy lekarz zdiagnozuje ZJD, zaleca się postępowanie według jego wytycznych, ze szczególnym uwzględnieniem wprowadzenia odpowiedniego sposobu żywienia. Innym istotnym aspektem jest dbałość o stan psychiczny i – w razie potrzeby – konsultacja z psychologiem lub psychiatrą.

Konsultacja merytoryczna: dr n. med. Włodzimierz Zych, gastroenterolog

Źródła:

  • Wasiluk D., Ostrowska L. „Leczenie dietetyczne pacjentów z zespołem jelita nadwrażliwego”, Nowa Medycyna, 3/2010, s. 89-95
  • Ziółkowski B. A, Pacholec A., Kudlicka M., Ehrmann A., Muszyński J. „Epidemiologia dolegliwości brzusznych w polskiej populacji”, Przegląd Gastroenterologiczny, 7/2012, s. 20–25 
  • Nehring P., Mrozikiewicz-Rakowska B., Krasnodębski P., Karnafel W. „Zespół jelita drażliwego – nowe spojrzenie na etiopatogenezę”, Przegląd Gastroenterologiczny, 6/2011, s. 17–22
  • Marcinkowska-Bachlińska M., Małecka-Panas E. „Rola czynników psychologicznych w patogenezie chorób czynnościowych przewodu pokarmowego”, Przewodnik Lekarza, 1/2007, s. 56-75