Zaburzenia psychosomatyczne - objawy, przyczyny, leczenie

Co to są zaburzenia psychosomatyczne? Czasem czujemy się źle, boli nas głowa, plecy, mamy problem z układem pokarmowym, choć z badań lekarskich jasno wynika, że wszystkie wyniki mamy w normie. Wówczas z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, iż cierpimy na tzw. zaburzenia psychosomatyczne i należy zgłosić się do psychologa.
  1. Zaburzeniapsychosomatyczne
  2. Przyczyny zaburzeń psychosomatycznych
  3. Objawy wybranych zaburzeń psychosomatycznych
  4. Rozpoznanie zaburzeń psychosomatycznych
  5. Leczenie zaburzeń
  6. Rokowania i powikłania zaburzeń
  7. Zapobieganie występowaniu zaburzeń
  8. Zalecane postępowanie

Informacje ogólne o zaburzeniach psychosomatycznych

Termin ten zaczął występować już w XIX wieku, ale dopiero początek XX wieku był okresem większego zainteresowania tymi zaburzeniami.

Zaburzenia psychosomatyczne charakteryzują się m.in. powtarzającymi się skargami na objawy somatyczne (fizyczne), którym towarzyszą ciągłe prośby o ciągłe badania dodatkowe oraz nadmierna koncentracja na swoich problemach somatycznych. Mówiąc dokładniej, cytując literaturę naukową, według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, u pacjentów cierpiących na omawiane zaburzenia występują:

  • Skargi somatyczne sugerujące poważną chorobę fizyczną przy braku stwierdzanych zaburzeń usprawiedliwiających te skargi np. uporczywe bóle, uczucie swędzenia, mdłości itp.
  • Czynniki psychologiczne i konflikty emocjonalne, które pozostają, jak się wydaje, w związku z wystąpieniem, zaostrzeniem i podtrzymywaniem zaburzenia.
  • Fakt, że pacjent nie ma kontroli nad objawami somatycznymi i nadmiernie koncentruje się na sprawach zdrowia.

Ocenia się, że zaburzenia te występują u około 2% populacji i dwukrotnie częściej występują u kobiet niż u mężczyzn. Ich początek ma zwykle miejsce przed trzydziestym rokiem życia.

Związek między czynnikami psychologicznymi a objawami i chorobami somatycznymi możemy odnaleźć w dwóch różnych częściach Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób. Mianowicie w rozdziałach: "Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną" oraz w rozdziale "Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi".

W tym materiale zostaną omówione najbardziej charakterystyczne, należące do pierwszego wyżej wymienionego działu: zaburzenia występujące pod postacią somatyczną, do których należą m. in.

  • zaburzenia somatyzacyjne (z somatyzacją),
  • zaburzenia występujące pod postacią somatyczną, niezróżnicowane,
  • zaburzenia hipochondryczne,
  • zaburzenia autonomiczne występujące pod postacią somatyczną 
  • uporczywe bóle psychogenne.

Objawy wybranych zaburzeń psychosomatycznych

Ogólnie można powiedzieć, że są to skargi pacjentów, ich zaabsorbowanie odczuciami płynącymi z ciała (somy). Wśród bardziej szczegółowych symptomów wyróżniamy m.in.:

  • W przypadku zaburzeń somatyzacyjnych (z somatyzacją) m.in.: ze strony układu trawiennego: bóle, wzdęcia, odbijania, wymioty czy nudności. Wymienia się tutaj także swędzenie, drętwienie, problemy ze skórą.
  • W przypadku zaburzeń występujące pod postacią somatyczną, niezróżnicowanych: wielorakie, niezróżnicowane skargi nie układające się w obraz kliniczny somatyzacji (zmienne, uporczywe).
  • W przypadku zaburzeń hipochondrycznych, charakterystyczne są przekonania lub obawy pacjentów wobec występowania u nich poważnej choroby somatycznej. Typowe odczucia somatyczne są powodem skarg chorych.
  • W przypadku zaburzeń autonomicznych występujących pod postacią somatyczną, objawy dotyczą narządu lub układu, który pacjent uznaje, jako źródło choroby. Możemy tu wyróżnić: serce i układ krążenia, górny odcinek przewodu pokarmowego, dolny odcinek przewodu pokarmowego, układ oddechowy, układ moczowo-płciowy oraz inne narządy i układy.
  • W przypadku uporczywych bólów psychogennych, symptomy mogą dotyczyć np. psychogennych bólów głowy czy krzyża.

Przyczyny zaburzeń psychosomatycznych

Przyczyn zaburzeń psychosomatycznych może być kilka. Wskazuje się m. in. na możliwe czynniki biologiczne – dysfunkcje ośrodkowego układu nerwowego, czy jak w przypadku zaburzeń somatyzacyjnych – skłonności rodzinne.

Teorie psychologiczne z kolei wskazują m.in. na mechanizmy obronne, które wywołują objawy somatyczne, aby zneutralizować lęk spowodowany nieuświadomionym konfliktem czy niepokój, który jest manifestowany przez objawy fizyczne w sposób akceptowany. Niewątpliwie do zaburzeń tych przyczynia się również wysoki poziom stresu.

Rozpoznanie zaburzeń psychosomatycznych

Rozpoznania zaburzeń psychosomatycznych dokonuje zwykle internista, psychiatra lub psycholog. Co ważne, zanim postawi takie rozpoznanie, pacjent powinien być dokładnie przebadany somatycznie, w celu wykluczenia choroby fizycznej. W tym celu konieczna jest wizyta u internisty ewentualnie u innych lekarzy specjalistów, którzy zlecą badania diagnostyczne w celu wykluczenia fizycznej przyczyny objawów (choroby).

Leczenie zaburzeń

Podstawową metodą leczenia zaburzeń psychosomatycznych, tak jak zresztą również we wszystkich zaburzeniach nerwicowych, jest psychoterapia. Może być ona utrzymana w nurcie poznawczo – behawioralnym i polegać m. in. na poznaniu rzeczywistych przyczyn stresu pacjenta powodów, dla których np. chce on np. czuć się chorym.

Stosuje się również leki przeciwdepresyjne czy przeciwlękowe, gdyż często z zaburzeniami psychosomatycznymi współistnieją depresja czy lęk.

Rokowania i powikłania zaburzeń psychosomatycznych

W przypadku rokowań dotyczących zaburzeń psychosomatycznych, sukces w leczeniu zależy głównie od pacjenta oraz odpowiedniego terapeuty. To, bowiem sam chory musi m.in. zrozumieć i przyjąć do wiadomości przyczyny choroby oraz chcieć współpracować. Jednym ze stanów częściej współwystępujących z zaburzeniami psychosomatycznymi jest depresja.

Zapobieganie zaburzeniom psychosomatycznym

Niezależnie od przyczyny powstania zaburzeń psychosomatycznych, aby im zapobiegać lub je minimalizować powinniśmy m. in. zwrócić uwagę na swój tryb życia oraz na to m.in.: czy odpoczywamy w ciągu dnia, choć chwilę, wysypiamy się, właściwie się odżywiamy czy stosujemy odpowiednie metody radzenia sobie ze stresem.

Zalecane postępowanie

Oto kilka praktycznych rad:

  1. Utrzymuj równowagę pomiędzy życiem zawodowym i prywatnym, dbając o dobre relacje międzyludzkie
  2. Wypoczywaj nawet, jeśli poświęcisz kilka, kilkanaście minut na odpoczynek w ciągu dnia lub zastosujesz prostą technikę relaksacyjną to poprawisz swoje samopoczucie
  3. Wysypiaj się, śpij odpowiednio długo, regularnie, i dbaj o to, aby jakość snu była jak najlepsza zwracaj uwagę na miejsce i czas zasypiania
  4. Odżywiaj się zdrowo, stosując dietę bogatą w witaminy zwłaszcza z grupy B, składniki mineralne (magnez, żelazo, cynk i wapń) i kwasy omega-3 (orzechy, tłuste ryby)
  5. Bądź aktywny, ruch to zdrowie! Wiadomo, że osoby regularnie ćwiczące mają lepszy nastrój i samoocenę.
  6. Stosuj odpowiednie metody radzenia sobie ze stresem, np.
  • Głębokie oddychanie - polega na wykonywaniu spokojnych  wdechów i wydechów. Wówczas powinniśmy się maksymalnie koncentrować na tych czynnościach a między nimi możemy przytrzymać powietrze na 1 lub 2 sekundy.
  • Wizualizacje - polegają one na wyobrażeniu sobie jakiegoś pięknego miejsca, gdzieś, gdzie chcielibyśmy się teraz znaleźć a przy tym na koncentracji na widokach jakie tam podziwiamy czy na odgłosach jakie słyszymy.  

Autor: dr n. med. Barbara Wiśniewska – Specjalista Psychologii Klinicznej

Źródła:

  • Bilikiewicz A. (red.) Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, PZWL, Warszawa 2007;
  • Czabała J.Cz. Podstawowe zaburzenia psychiczne w: Strelau J. (red.) Psychologia, Podręcznik akademicki, GWP, Gdańsk 2002;
  • Siwiak-Kobayashi Maria, Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną (somatoformiczne) w: Bilikiewicz A. i in. red., Psychiatria kliniczna, Med Urban &Partners, Wrocław 2002;
  • Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. „Vesalius”, Kraków, Warszawa 2000, Zyski i S-ka, Poznań 2003;