Tlenoterapia

Tlenoterapia to metoda leczenia tlenem polegająca na zwiększeniu stężenia tlenu we wdychanym powietrzu. Jest ona wykorzystywana w leczeniu chorób i stanów, w których dochodzi do niedotlenienia tkanek. Zazwyczaj są to stany ostre, w których natychmiastowe podanie tlenu ratuje życie lub jest istotnym składnikiem terapii.

 

Komórki, z których zbudowane jest nasze ciało, potrzebują nieustannego dostarczania tlenu. Jeśli organizm zawodzi, trzeba sięgnąć po inne źródła.

Oznaki niedotlenienia

  • pobudzenie, niepokój, euforia
  • duszność
  • sinica – występuje, gdy stężenie hemoglobiny odtlenowanej wynosi ponad 5g/dl; w ciężkiej anemii sinicy może nie być!
  • utrata przytomności
  • kwasica metaboliczna

Źródła tlenu

  • szpitalne – bezpośrednie z butli pozaszpitalne – koncentratory tlenu
  • zagęszczają tlen pobierany z otaczającego powietrza poprzez absorpcje części azotu
    • maksymalne stężenie tlenu: 50-90%
    • maksymalny przepływ: do 5 l/min
    • bezpieczne i wydajne
    • łatwe w obsłudze

Metody tlenoterapii

U pacjentów mogą być stosowane różne metody tlenoterapii:

  • metoda czynna, np. intubacja, maska krtaniowa – łatwość podawania tlenu o żądanym stężeniu
  • metoda bierna, np. różnego rodzaju maski krtaniowe – stężenie podawanego tlenu zależy od wielu czynników, głównie typu maski i jej szczelności
    • wąsy tlenowe – są wygodne, ekonomiczne i dobrze tolerowane przez pacjentów, wskazane dla pacjentów niewymagających wysokiej podaży tlenu
    • maski tlenowe – posiadają otwory boczne, przez które napływa powietrze i nie muszą ściśle przylegać do twarzy

Rodzaje masek tlenowych

  • Maska z rezerwuarem częściowo zwrotna – posiada worek rezerwuarowy, który dodatkowo zwiększa stężenie tlenu. Podobnie jak maska prosta, posiada otwory boczne, przez które napływa powietrze z zewnątrz, przez co nie musi przylegać ściśle do twarzy. Zapewnia większe stężenia tlenu niż maska prosta i przeznaczona jest do dużych przepływów (worek musi być cały czas napełniony).

  • Maska z rezerwuarem bezzwrotna – w otworach bocznych posiada zastawkę, która nie dopuszcza do mieszania się powietrza z tlenem i odprowadza wydychane powietrze na zewnątrz. Maska musi szczelnie przylegać do twarzy, a przepływ tlenu zapewnia najwyższe możliwe stężenie tlenu – 100%.

  • Maska z rezerwuarem częściowo zwrotna, inaczej maska z zastawką Venturiego – posiada wymienny port, który reguluje ilość dopływającego tlenu, co umożliwia bardzo dokładne dawkowanie tlenu. Maska ta musi szczelnie przylegać do twarzy. Jest to dobra propozycja w procesie stopniowego „odzwyczajania” pacjentów od tlenu stosowana wszędzie tam, gdzie nie można pozwolić sobie na „przetlenowanie” pacjenta, np. w POCHP czy mukowiscydozie.

Zasady leczenia tlenem

  • Tlen stosowany jest tylko w przypadku hipoksemii, czyli niedoboru tlenu we krwi.
  • Dobierane jest odpowiednie stężenie tlenu, w zależności od choroby (POCHP, mukowiscydoza, otyłość).
  • Po każdej zmianie stężenia saturacja jest monitorowana w sposób ciągły przez co najmniej 5 minut.
  • W szczególnych sytuacjach, jak np. zatrucie tlenkiem węgla, stosowany jest możliwie największy przepływ tlenu.
  • Tlen powinien być ogrzany do temperatury ciała i o wilgotności 100%.
  • Podawany jest tylko tlen medyczny z atestem.

W przypadku zaostrzenia niewydolności oddechowej czy choroby przewlekłej (np. POChP, mukowiscydozy, rozstrzeniu oskrzeli) ważne jest, żeby pacjent miał kontrolowaną gazometrię – zarówno przed rozpoczęciem, jak i w trakcie prowadzenia tlenoterapii.

Działania niepożądane tlenu

Tak jak każdy lek, tlen również może mieć toksyczne działanie na organizm. Toksyczne działanie tlenu ujawnia się w wielu narządach już po 6-24 h oddychania 100% tlenem. Uszkodzenia płuc stają się nieodwracalne, jeśli czas ekspozycji był dłuższy niż 24-48 h. W celu uniknięcia toksycznego działania tlenu na płuca stężenie >40% powinno być stosowane tylko, jeżeli jest konieczne. Stężenia ok. 40-50% są dobrze tolerowane przez wiele tygodni.

W przypadku tlenoterapii 100% tlenem toksyczne działanie tlenu wywołuje:

  • Po 6 h: objawy zapalenia tchawicy i oskrzeli z suchością błony śluzowej i upośledzeniem oczyszczania śluzowo-rzęskowego – zaleganie śluzu i rozwój zmian obturacyjnych.

  • Po 24 h: niedodma absorpcyjna płuc, dochodzi do wypłukiwania azotu i zastępowania go tlenem, który jest szybko absorbowany, zapadają się pęcherzyki.

  • Po 48 h: obrzęk płuc, dochodzi do zwiększenia grubości bariery pęcherzykowo-włośniczkowej, co skutkuje wzrostem gradientu i przenikaniem płynów/białek z kapilar krążenia płucnego do sródmiąższu i pęcherzyków.

  • W mózgu dochodzi do rozwoju kwasicy tkankowej, która powoduje drgawki i stan padaczkowy.

  • W układzie krążenia dochodzi do zmniejszenia rzutu systemowego i przepływu mózgowego (skurcz tętnic).

  • W erytrocytach dochodzi do utleniania białek błony komórkowej i wystąpienia hemolizy.

Działanie tlenu jest główną przyczyną dysplazji oskrzelowo-płucnej u wcześniaków, która występuje u 15% noworodków wentylowanych sztucznie przez ponad 3 tygodnie oraz istotną przyczyną retinopatii wcześniaków w wyniku uszkodzenia siatkówki.

 

Konsultacja merytoryczna: lek. med. Beata Szymczyk-Hałas, lekarz chorób zakaźnych, pediatra

Źródła

  • „Choroby wewnętrzne” pod redakcją A. Szczeklika i P. Gajewskiego, Medycyna Praktyczna, Kraków 2010 
  • Ewa Szulc, Praca magisterska napisana pod kierunkiem dr Zofii Dróżdż w Katedrze Pielęgniarstwa Pediatrycznego AM im. Karola Marcinkowskiego „ Rehabilitacja i inhalacje w procesie pielęgnowania dzieci ze schorzeniami układu oddechowego”, Poznań 2001
  • Alkiewicz J., „Kierunki rozwoju nowoczesnych metod inhalacyjnych”, Pneumonologia i Alergologia Polska, 1999, Tom 67
  • Cieniawa T., Skulimowski M., Żebrak J., „Inhalacje”, PZWL Warszawa 1981
  • Bokiej J., „Dostępne systemy inhalacyjne w leczeniu zaostrzeń i w leczeniu przewlekłym astmy u małych dzieci”,
  • Alergologia Info (2008) Nr 4, str. 127-131