Rak szyjki macicy - objawy, przyczyny, leczenie

Rak szyjki macicy jest w skali świata drugim, po raku piersi, najczęściej występującym nowotworem złośliwym u kobiet. We wcześniej postaci choroba nie daje objawów. Objawy zaawansowanego raka szyjki macicy to m.in. plamienia między miesiączkami, obfite upławy czy ból podbrzusza.
  1. Rak szyjki macicy 
  2. Objawy raka szyjki macicy
  3. Leczenie raka szyjki macicy 
  4. Przyczyny raka szyjki macicy
  5. Rozpoznanie raka szyjki macicy
  6. Rokowanie i powikłania raka szyjki macicy
  7. Zapobieganie rakowi szyjki macicy

Rak szyjki macicy

Niemal 85% przypadków tej choroby jest notowanych w Afryce i Ameryce Południowej. W Polsce jest to szósty pod względem częstości występowania nowotwór złośliwy u kobiet, po raku piersi, płuc, nowotworach skóry, raku endometrium, raku jelita grubego i raku jajnika. Najwięcej zachorowań na raka szyjki macicy notuje się między 45. a 55. rokiem życia.

Polki zbyt często umierają na raka szyjki macicy

W 2013 roku raka szyjki macicy stwierdzono u 2909 Polek, a z jego powodu zmarło 1669 kobiet. Częstość zachorowań na raka szyjki macicy w Polsce jest o około 15% wyższa niż średnia dla krajów Unii Europejskiej.

Jeszcze gorzej wygląda wskaźnik umieralności. W Polsce jest on o 70% wyższy niż średnia dla krajów Unii. Różnice te wynikają przede wszystkim z powszechności zgłaszania się kobiet na badania przesiewowe – w Polsce cytologię robi ok. 27% kobiet, podczas gdy np. w Wielkiej Brytanii jest to 78%, a w Szwecji nawet 90% kobiet.

Rak płaskonabłonkowy szyjki macicy

Rak szyjki macicy najczęściej rozwija się na jej zewnętrznej części, znajdującej się w pochwie i nazywanej tarczą części pochwowej. Jest to miejsce, gdzie przebiega granica między dwoma rodzajami nabłonków – nabłonkiem gruczołowym, wyścielającym jamę macicy i kanał szyjki, oraz płaskim – pokrywającym część pochwową szyjki i pochwę.

Właśnie to miejsce, nazywane strefą transformacji, jest miejscem rozwoju raka szyjki. Może on się tworzyć z komórek obu nabłonków, jednak zdecydowanie częściej spotyka się raka płaskonabłonkowego.


Objawy raka szyjki macicy

Wczesna postać raka szyjki macicy nie daje żadnych objawów, a wykryć go można jedynie dzięki wykonywanym regularnie, co 3 lata, badaniom cytologicznym. 

Bardziej zaawansowany nowotwór może się objawiać:

  • plamieniami między miesiączkami lub po menopauzie – samoistnymi lub po stosunku
  • obfitymi upławami o charakterystycznym zapachu
  • bólem podbrzusza lub w okolicy lędźwiowej

Inne objawy zaawansowanego nowotworu to

  • częste oddawanie moczu,
  • parcie na mocz
  • zaleganie moczu w pęcherzu moczowym,
  • zaparcia,
  • parcie na stolec lub trudności w jego oddawaniu.

Objawy te świadczą one o obecności przerzutów w pęcherzu moczowym lub odbytnicy.

Pojawienie się krwawień między miesiączkami jest zawsze poważnym sygnałem mogącym świadczyć o nieprawidłowościach i tak jak inne niepokojące objawy wymaga szybkiej kontroli lekarskiej.


Rozpoznanie raka szyjki macicy

Cytologia

Raka płaskonabłonkowego, który występuje najczęściej, można łatwo wykryć podczas cytologii. Jest to nieinwazyjne i bezbolesne badanie, które wykonuje lekarz ginekolog lub położna. Polega ono na pobraniu specjalną szczoteczką komórek z powierzchni szyjki macicy.

Na 48 godzin przed wykonaniem cytologii kobieta powinna zrezygnować ze współżycia płciowego oraz wykonywania irygacji pochwy i stosowania leków lub maści dopochwowych. Wykonywana regularnie, nie rzadziej niż co 3 lata, jest najlepszą metodą wykrywania raka szyjki macicy we wczesnym stadium i pozwala szybko wdrożyć odpowiednie leczenie.

Cytologia płynna

Niestety w przypadku raka gruczołowego klasyczna cytologia jest mało skuteczna. Dzieje się tak, ponieważ nowotwór ten często rozwija się w głębi kanału szyjki, skąd trudniej jest pobrać materiał potrzebny do badania. Inne przyczyny wielu wyników fałszywie ujemnych1 to nieprawidłowe pobieranie rozmazu, skutkujące brakiem miarodajnego materiału oraz trudności w interpretacji wyglądu tego typu komórek.

Dużo lepszą metodą do diagnostyki tego raka jest cytologia płynna oparta na cienkich, jednowarstwowych rozmazach komórkowych. Jest to jednak metoda ponadstandardowa i nie jest powszechnie dostępna jako badanie przesiewowe.

Jak czytać wyniki badania cytologicznego?

Komórki pobrane podczas cytologii są badane w laboratorium i opisywane wg specjalnej skali. Kiedyś używano tzw. skali Papanicolau, która przyporządkowywała komórki do jednej z pięciu grup.

Obecnie stosuje się bardziej szczegółowy system Bethesda. Daje on informację nie tylko o wyglądzie i budowie komórek, ale też o jakości pobranego materiału (czy nadaje się on do rzetelnej oceny) i ewentualnych zakażeniach. W poniższej tabeli opisane zostały poszczególne wyniki, zarówno w systemie Bethesda jak i skali Papanicolau.

Papanicolau

Bethesda

Inne

 

Obraz prawidłowy

I

NILM

 

 

Zmiany łagodne

II

Zmiany odczynowe

 

 

Nieprawidłowe komórki nabłonkowe

 

ASCUS/ASG

 

 

 

III

LSIL/HPV

Dysplazja małego stopnia

CIN I

 

 

HSIL

Dysplazja średniego stopnia

CIN II

 

IV

 

Dysplazja dużego stopnia = rak przedinwazyjny

CIN III

 

V

Rak inwazyjny

 

 

NILM – brak podejrzenia śródnabłonkowej neoplazji lub raka; zmiany odczynowe – zmiany spowodowane np. radioterapią, chemioterapią lub zapaleniem; ASCUS/ASG – atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu lub takie, przy których nie można wykluczyć HSIL; LSIL/HPV – zmiany śródbłonkowe małego stopnia w nabłonku płaskim; HSIL – zmiany śródbłonkowe dużego stopnia w nabłonku płaskim

Badanie na obecność DNA wirusa HPV

Badanie cytologiczne można uzupełnić badaniem na obecność DNA wirusa HPV. Jest ono rekomendowane kobietom powyżej 30. roku życia, ponieważ młodsze kobiety mają większą szansę na samodzielne zwalczenie infekcji. Test ten nie powinien stanowić jedynej metody profilaktyki, należy łączyć go z klasyczną cytologią.

Dzięki połączeniu tych badań u kobiet w wieku 30-65 lat można wydłużyć okres pomiędzy kolejnymi badaniami do 5 lat.

Kolposkopia

Gdy wynik cytologii jest niejasny lub nieprawidłowy to wykonuje się kolposkopię. Jest to badanie, które pozwala na obejrzenie powierzchni części pochwowej szyjki macicy w powiększeniu od 6 do 40 razy oraz pobranie materiału do badania histopatologicznego z miejsca najbardziej „podejrzanego”. Dodatkowo można je rozszerzyć o próbę z kwasem octowym, płynem Lugola lub błękitem toluidynowym, co pozwala rozróżnić komórki nabłonka płaskiego od gruczołowego i sprecyzować rozpoznanie.

Badanie histopatologiczne

Ostateczną diagnozę stawia się na podstawie badania histopatologicznego wycinka z szyjki macicy pobranego podczas kolposkopii. Jego wynik dodatkowo dostarcza informację o zaawansowaniu zmian nowotworowych. Stopień zaawansowania określa się według skali FIGO, czyli Międzynarodowej Federacji Ginekologii i Położnictwa.

Stopień

Charakterystyka

0

Rak śródnabłonkowy, czyli przedinwazyjny

I

Rak inwazyjny, ale ograniczony do szyjki macicy

II

Obecność nacieków poza szyjką macicy

III

Rozprzestrzenienie raka na ściany miednicy, 1/3 pochwy lub blokada funkcji nerki

IV

Rak nacieka na pęcherz lub odbytnicę, pojawiają się przerzuty do narządów odległych – wątroby, kości, płuc i jelit

Na podstawie „Ginekologia. Podręcznik dla położnych, pielęgniarek i fizjoterapeutów.” pod red. Tomasza Opali.

Rokowanie i powikłania raka szyjki macicy

Nowotwór wykryty we wczesnym stadium jest w prawie 100% uleczalny. W III stopniu zaawansowania odsetek 5-letnich przeżyć sięga zaledwie 30-40%, a w IV stadium jest jeszcze niższy. 

Powikłaniem raka szyjki macicy jest pojawienie się przerzutów, najczęściej w wątrobie, kościach, płucach i jelitach. Przerzuty wskazują na duże zaawansowanie choroby i ich pojawienie się zmniejsza szansę na pełne wyleczenie.

Zapobieganie rakowi szyjki macicy 

Najlepszą metodą profilaktyki raka szyjki macicy jest regularne, co 3 lata, wykonywanie cytologii. Badanie to można połączyć z testem na obecność DNA HPV, co pozwala na wydłużenie okresu między badaniami do 5 lat. Test ten jest rekomendowany kobietom powyżej 30. roku życia, ponieważ młodsze kobiety mają większą szansę na samodzielne zwalczenie infekcji.

W Polsce funkcjonuje specjalny program profilaktyki raka szyjki macicy. W ramach niego każda kobieta pomiędzy 25. a 59. rokiem życia ma prawo do bezpłatnej cytologii raz na 3 lata. Badanie to opłacane jest przez Ministerstwo Zdrowia. 

Rewolucją w profilaktyce raka szyjki macicy jest wprowadzenie szczepionki przeciwko wirusowi HPV, która zmniejsza ryzyko infekcji onkogennymi typami wirusa o ponad 75%. Szczepić powinny się kobiety przed inicjacją seksualną, a rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego zalecają szczepienie dziewczynek od wieku 11-12 lat.

Pamiętaj!

  • Regularnie, co 3 lata, wykonuj cytologię.
  • Jeżeli nie masz stałego partnera/partnerki lub nie jesteś pewien czy twój partner/partnerka jest ci wierny, to podczas stosunków seksualnych zawsze używaj prezerwatyw, które zmniejszą ryzyko zakażenia wirusem HPV.
  • Jeżeli jesteś przed inicjacją seksualną albo masz mniej niż 25 lat to po konsultacji z ginekologiem zaszczep się przeciwko HPV.

Konsultacja merytoryczna: dr n. med. Lidia Walczak, ginekolog

Źródła:


Wynik fałszywie ujemny – sytuacja, w której wynik testu diagnostycznego jest ujemny, pomimo choroby pacjenta.