Rak nerki - objawy, rokowania, leczenie

W Polsce rak nerki stanowi około 4% zachorowań na nowotwory wśród mężczyzn i około 3% wśród kobiet. Rak nerki w początkowej fazie rozwoju nie daje charakterystycznych objawów. Rokowanie jest uzależnione od stopnia rozwoju nowotworu, większość (75%) pacjentów, u których wykryto chorobę we wczesnym stadium przeżywa 5 lat i dłużej.
  1. Rak nerki
  2. Objawy raka nerki
  3. Rokowania i powikłania raka nerki
  4. Przyczyny raka nerki
  5. Rozpoznanie raka nerki
  6. Leczenie raka nerki
  7. Zapobieganie rakowi nerki
  8. Zalecane postępowanie w przypadku raka nerki

Rak nerki

Wyróżnia się kilka typów raka nerki. Najczęściej występującym jest tzw. rak nerkowokomórkowy, stanowiący do 95% wszystkich przypadków guza nerki. Dzieli się on na podtypy – jasnokomórkowy (najczęstszy), brodawkowaty, chromofobny, z kanalików zbiorczych. Pozostałe rodzaje raka to m.in. rak urotelialny miedniczki nerkowej oraz mięsak.

W ostatnich dekadach nastąpił zauważalny wzrost częstości występowania raka nerki. Obecnie sytuacja się ustabilizowała, a liczba zachorowań od kilku lat utrzymuje się na stałym poziomie. W 2010 roku w Polsce częstość zachorowań na raka nerkowokomórkowego u kobiet była podobna do innych krajów europejskich, natomiast wśród mężczyzn była niższa niż średnia dla Europy. W 2013 roku raka nerki zdiagnozowano u ponad 5100 osób, z czego większość stanowili mężczyźni

Rak nerki - grupa ryzyka

Ryzyko zachorowania na nowotwór nerki jest powiązane z płcią i wiekiem. Mężczyźni są średnio dwukrotnie bardziej obarczeni ryzykiem wystąpienia choroby niż kobiety. Z kolei około 80% przypadków choroby występuje wśród osób, które ukończyły 55 lat – nowotwory nerek mogą jednak dotykać również osoby młodsze, w tym dzieci.

Objawy raka nerki

Rak nerki jest chorobą podstępną i w początkowych fazach przebiega łagodnie i praktycznie bezobjawowo, nie dając żadnych objawów charakterystycznych. Dlatego w wielu przypadkach do rozpoznania dochodzi zbyt późno, w zaawansowanych fazach choroby, kiedy istnieje duże ryzyko, że dostępne metody leczenia będą nieefektywne.

Rak nerki - objawy niecharakterystyczne, występujące często:

  • utrata masy ciała
  • ogólne osłabienie
  • występowanie stanów podgorączkowych
  • nocne poty
  • częste infekcje wirusowe wywołane ogólnym stanem obniżonej odporności organizmu

Szeroko opisywana w literaturze naukowej triada objawów raka nerki składająca się z: krwiomoczu, dolegliwości bólowych i guza wyczuwalnego w badaniu lekarskim przez powłoki brzuszne obecnie występuje rzadko - od 6 % do 10% przypadków.

Rak nerki - objawy w zaawansowanych fazach rozwoju choroby:

  • niedokrwistość o niejasnej przyczynie 
  • silny ból w okolicy lędźwiowej
  • nadciśnienie tętnicze
  • polineuropatie

W niektórych przypadkach choroba długo rozwija się w utajeniu, a pierwsze objawy świadczące o toczącym się procesie chorobowym wynikają z wystąpienia przerzutów do kości, mózgu, wątroby czy płuc. W takich przypadkach wśród objawów raka nerki wymienia się patologiczne złamania kości, objawy neurologiczne, duszność, krwioplucie oraz uporczywy kaszel.

Rokowania i powikłania raka nerki

W zależności od stopnia zaawansowania choroby rokowania dotyczące czasu życia pacjentów po usłyszeniu diagnozy są różne.

U pacjentów, u których chorobę wykryto we wczesnym stadium, 75% przeżywa okres 5 lat. Wykrycie choroby w średniozaawansowanym stadium oznacza szansę na przeżycie kolejnych 5 lat dla 50% zdiagnozowanych osób. Szanse na długi okres przeżycia zmniejszają się w przypadku chorych, u których diagnozę postawiono w zaawansowanych stadiach raka.

Usunięcie nerki

Chirurgiczne usunięcie nerki u pacjenta z przerzutami do innych organów wydłuża czas życia o około 4 miesiące, jedynie 10% chorych z przerzutami raka nerki po leczeniu chirurgicznym przeżywa dłużej niż rok.

Przerzuty raka nerki

Następstwem zaawansowanego raka nerki są przerzuty, które najczęściej pojawiają się w węzłach chłonnych, płucach, tkankach miękkich, kościach i wątrobie.

Przyczyny raka nerki

W przypadku raka nerki nie można jednoznacznie wskazać czynników odpowiadających za rozwój choroby. W niektórych przypadkach rak nerki może być uwarunkowany genetycznie, jednak według danych statystycznych dotyczy to jedynie 4% przypadków guzów nerki.

Bez wątpienia duże znaczenie w kształtowaniu się ryzyka zachorowania mają czynniki środowiskowe i styl życia.

Czynnikami, które w udowodniony sposób zwiększają ryzyko zachorowania na raka nerki są:

  • palenie tytoniu,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • otyłość.

Od lat badania epidemiologiczne specjalistów zajmujących się onkologią koncentrują się wokół środowiskowych przyczyn występowania nowotworów, zwłaszcza wspominanego wcześniej palenia tytoniu. Istotny jest fakt, że czynniki rakotwórcze (nazywane również karcynogenami) związane z dymem tytoniowy nie zagrażają jedynie palącemu, ale również osobom w jego otoczeniu – tzw. palaczom biernym.

Podwyższone ryzyko zachorowania na raka nerki dotyczy również osób zawodowo związanych z branżami, w których mogą występować narażenia na metale ciężkie i azbest, czyli m.in. branżą budowlaną, chemiczną, metalurgiczną itp.

Obserwacje prowadzone wśród osób żyjących z wirusem HIV potwierdzają, że stan immunosupresji znacząco, bo ponad ośmiokrotnie, zwiększa ryzyko wystąpienia raka nerki.

Rozpoznanie raka nerki

Podstawowym badaniem wykonywanym w przypadku podejrzenia raka nerki jest badanie USG jamy brzusznej. Wykonanie USG umożliwia wykrycie zmian patologicznych w tkance narządu, pozwala na odróżnienie zmian litych od torbielowatych i ocenę stanu regionalnych węzłów chłonnych oraz wątroby, w celu wykluczenia lub potwierdzenia przerzutów. 

We wstępnej diagnostyce choroby nowotworowej wykonuje się także:

Tomografia komputerowa jest badaniem umożliwiającym potwierdzenie obecności guza. Wykonanie tomografii pozwala ponadto na ocenę stanu narządów miąższowych i węzłów chłonnych oraz na dokładne określenie regionalnego zaawansowania guza.

Poszerzona diagnostyka jest wskazana w przypadku wystąpienia objawów sugerujących przerzuty do pozostałych narządów. W celu potwierdzenia bądź wykluczenia wystąpienia przerzutów wskazane jest wykonanie zdjęcia RTG lub badania TK klatki piersiowej, tomografii komputerowej mózgu oraz scyntygrafii kości.

Leczenie raka nerki

Lekarz podejmując decyzję o wyborze metody leczenia bierze pod uwagę m. in. stopień rozwoju nowotworu i ogólny stan chorego. Wśród dostępnych metod leczenia wymienia się leczenie chirurgiczne, krioablację, chemioterapię i radioterapię.

Leczenie chirurgiczne - usuwanie guza nerki

Leczenie raka nerki zwykle rozpoczyna się od chirurgicznego usunięcia samego guza lub całej nerki wraz z guzem. Rozległość zabiegu jest uzależniona od wielkości i umiejscowienia guza. W przypadku niewielkich (o średnicy do 4 cm) obwodowo położonych egzofitycznych guzów możliwe jest przeprowadzenie zabiegu oszczędzającego miąższ nerki. Taką operację oszczędzającą rozważa się również w przypadku dużych guzów, ale gdy jest to jedyna nerka chorego.

W późniejszych fazach zaawansowania choroby, kiedy zmiany patologiczne są duże bądź usytuowane w sposób uniemożliwiający zabieg oszczędzający miąższ nerki, usuwa się cały narząd. Istnieje możliwość przeprowadzenia zabiegu laparoskopowo. Operacja laparoskopowa jest mniej inwazyjna niż tradycyjna metoda operacyjna, dzięki czemu zminimalizowane jest ryzyko wystąpienia silnych dolegliwości bólowych po operacji, a czas rekonwalescencji jest krótszy. Metoda laparoskopowa jest wskazana w przypadkach, kiedy guz nie kwalifikuje się do leczenia metodą oszczędzającą miąższ nerki.

Krioablacja

Innowacyjną metodą wykorzystywaną w terapii raka nerki jest krioablacja. Polega ona na zamrożeniu chorobowo zmienionych tkanek. Kryształki lodu powstające podczas zamrażania zmieniają strukturę komórek, co prowadzi do uszkodzenia naczyń doprowadzających krew do guza, a w konsekwencji do jego obumarcia.

Proces zamrażania guza polega na wprowadzeniu do zmienionej chorobowo tkanki specjalnej igły, przez którą przepływa ciekły azot. Wkłucie wykonuje się przez skórę lub laparoskopowo, pod kontrolą USG lub tomografii komputerowej.

Niestety krioablacja nie może być wykorzystywana w leczeniu wszystkich osób dotkniętych chorobą nowotworową. Do krioablacyjnego leczenia raka nerki kwalifikują się chorzy w początkowych fazach rozwoju nowotworu, kiedy średnica guza nie przekracza 5 cm, a sam guz jest umiejscowiony w sposób umożliwiający swobodny dostęp do zmienionej chorobowo tkanki.

Korzystne jest położenie guza w okolicach dolnego bieguna nerki oraz uwypuklenie torebki przez guz, ponieważ ogranicza to ryzyko uszkodzenia miąższu i umożliwia bezpieczny dostęp do guza. Leczenie z wykorzystaniem krioablacji jest wskazane również u pacjentów, którzy z różnych względów nie mogą być operowani metodą tradycyjną.

Zaletą leczenia raka nerki z wykorzystaniem ciekłego azotu jest mała inwazyjność zabiegu, krótki czas powrotu do normalnej aktywności oraz ograniczenie ryzyka wystąpienia powikłań.

Chemioterapia i radioterapia

W przypadku osób z nowotworem nerkowokomórkowym, które poddały się zabiegowi chirurgicznemu we wczesnych stadiach rozwoju choroby, z reguły nie stosuje się dodatkowej terapii. Czasami, np. u osób, u których wykryto raka jasnokomórkowego typu mięsakowatego lekarze mogą rozważyć wdrożenie chemioterapii. W chorobie przerzutowej znajduje natomiast zastosowanie immunoterapia wykorzystująca inhibicję czynników wzrostu, np. VEGF.

Zapobieganie rakowi nerki

Podobnie jak w przypadku większości nowotworów, bardzo ważnym elementem profilaktyki jest prowadzenie zdrowego trybu życia. Prawidłowa dieta, bogata w owoce i warzywa, zapobiega wystąpieniu otyłości i nadciśnienia tętniczego, które są czynnikami zwiększającymi ryzyko zachorowania na nowotwór nerki.

Ważnym elementem profilaktyki jest również unikanie kontaktu z dymem papierosowym, w przypadku osób palących zaleca się jak najszybsze rzucenie nałogu. Dla zachowania zdrowia istotne jest także unikanie narażenia na działanie metali ciężkich, garbników i azbestu. Przy pracy w warunkach narażenia na te czynniki ważne jest używanie środków ochrony (np. masek, ubioru ochronnego) i nie wydłużanie samowolnie czasu pracy.

Zalecane postępowanie w przypadku raka nerki

Jeśli rozpoznano u ciebie raka nerki:

  • Przestrzegaj zaleceń lekarza, szczególnie w odniesieniu do proponowanych metod terapii i dawkowania zleconych leków.
  • Regularnie poddawaj się badaniom kontrolnym, które pozwolą ocenić skuteczność wdrożonego leczenia.
  • W czasie choroby i rekonwalescencji unikaj stosowania leków bez recepty, ziół i suplementów diety chyba, że konsultowałeś rodzaj przyjmowanych preparatów z lekarzem onkologiem.
  • Jeśli chcesz uniknąć zachorowania na raka nerki.
  • Dbaj o zdrową, odpowiednio zbilansowaną dietę, która pomoże ci utrzymać właściwą masę ciała i prawidłowe ciśnienie krwi.
  • Rzuć palenie, ponieważ substancje chemiczne zawarte w dymie papierosowym sprzyjają powstawaniu nowotworów, w tym nowotworu nerki. Szacuje się, że nawet 30% przypadków zachorowania na ten rodzaj raka jest wywołanych paleniem tytoniu.
  • Jeśli pracujesz w branży, gdzie występują narażenia na kontakt z metalami ciężkimi (kadm, ołów), garbnikami i azbestem przestrzegaj regulaminu bezpieczeństwa w miejscu pracy, używaj masek ochronnych i nie wydłużaj samowolnie czasu pracy.

Jak dbać o nerki? Dowiedz się więcej o chorobach nerek.

Autor: Aleksandra Woźniak – Specjalista ds. Informacji Medycznej
Konsultacja merytoryczna - Aleksander Targoński – urolog Medicover

Źródła:

  • Andrzej Kułakowski, Onkologia, 2014
  • Krajowy Rejestr Nowotworów
  • Jarosław Gośliński, Rak nerki - aktualne standardy postępowania,
  • Portal onkologiczny - Zwrotnik Raka
  • Tomasz Jastrzębski, Rak nerki, Portal onkologiczny – OnkoNet
  • Andrzej Szczeklik, Interna 2016.