Odra - objawy, przyczyny, leczenie

Odra to bardzo zaraźliwa, ciężka choroba wirusowa o ostrym przebiegu. Występuje najczęściej w wieku dziecięcym. Odra objawia się gorączką, wysypką i stanem zapalnym błon śluzowych.
  1. Odra
  2. Objawy odry
  3. Przyczyny odry
  4. Rozpoznanie odry
  5. Leczenie odry
  6. Rokowanie i powikłania odry
  7. Zapobieganie odrze
  8. Zalecane postępowanie w odrze

Odra

Epidemiologia: kto choruje na odrę?

Większość zachorowań dotyczy dzieci do 15. roku życia, ale na zachorowanie wrażliwy jest każdy człowiek, niezależnie od wieku – jeżeli wcześniej nie był chory lub nie był szczepiony. Noworodki i niemowlęta mają przeciwciała matczyne, które zanikają po szóstym miesiącu życia.

W Polsce w 1974 r., czyli przed wprowadzeniem szczepień, na odrę chorowało od 120 do 200 tys. osób rocznie, z czego 100-300 osób umierało. Obecnie, dzięki masowym szczepieniom i wysokiemu odsetkowi zaszczepionych osób, Polska jest krajem o niskim współczynniku zachorowań. Choroba powinna jednak pozostawać pod kontrolą, dlatego każde zachorowanie na odrę musi być zgłoszone do Państwowej Inspekcji Sanitarnej, nazywanej potocznie sanepidem.

W 2014 roku w Polsce zgłoszono 110 zachorowań na odrę. W ostatnich latach liczba zachorowań na tę chorobę wzrasta, ponieważ coraz więcej rodziców rezygnuje ze szczepienia swoich dzieci. Nie korzystają oni z bezpiecznej i skutecznej szczepionki, której niedobór w krajach rozwijających się powoduje to, iż odra nadal pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów dzieci do lat pięciu. W 2013 roku z powodu odry zmarło na świecie 145 700 osób.

Objawy odry

Odra przebiega z czterema, następującymi po sobie, okresami występowania objawów:

  1. Okres wylęgania trwa średnio 10 dni i najczęściej przebiega bezobjawowo.
  2. Okres zwiastunów trwa 3-4 dni i pojawiają się wtedy pierwsze objawy infekcji:
    • gorączka
    • zapalenie spojówek
    • światłowstręt
    • katar
    • suchy kaszel
    • objawem charakterystycznym dla odry są plamki Koplika – liczne szarobiałe grudki, które pojawiają się na błonie śluzowej policzków, w pobliżu zębów trzonowych i przedtrzonowych. Plamki pojawiają się na 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i znikają w ciągu 1-2 dni po jej wystąpieniu.
  3. Okres wysypkowy – wysypka występuje z reguły po 14 dniach od zakażenia. Na początku pojawia się za uszami i na twarzy, potem przechodzi na tułów i kończyny. Zmiany mają charakter grudkowo-plamisty i najpierw są ciemnoróżowe, a później ciemnieją, stają się ceglaste, zlewają się ze sobą i pokrywają całe ciało. Po 3-4 dniach wysypka ustępuje w tej samej kolejności, w jakiej się pojawiała, pozostawiając brunatne przebarwienia, które z czasem ulegają złuszczeniu.
  4. Okres zdrowienia – wraz z ustępowaniem wysypki, spada gorączka i stan chorego poprawia się. Na skórze twarzy i tułowia występuje drobne złuszczanie. Chory zakaża inne osoby jeszcze przed wystąpieniem wysypki – bo od początku wystąpienia objawów zwiastunowych – aż do 3-5 dni po jej wystąpieniu. Wirus jest wrażliwy na promieniowanie UV i wysoką temperaturę, a w powietrzu oraz na przedmiotach pozostaje zakaźny do 2 godz.

Przyczyny odry

Odrę wywołuje wirus odry należący do rodzaju Morbilivirus z rodziny Paramyxoviridae. Jedynym źródłem zakażenia jest nosiciel wirusa, czyli chora osoba. Wirus szerzy się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z wydzieliną jamy nosowo-gardłowej – katarem i śliną. Wrotami zakażenia są błony śluzowe nosa i jamy ustnej oraz spojówki.


Rozpoznanie odry

Z racji tego, że obraz kliniczny odry może być podobny do innych chorób przebiegających z wysypką, w każdym przypadku podejrzenia odry lekarz powinien pobrać materiał do badań wirusologicznych. Wykonanie tych badań jest ważne, ponieważ umożliwia prowadzenia nadzoru epidemiologicznego i realizację programu eliminacji odry.

Podstawowym badaniem laboratoryjnym w diagnostyce odry jest badanie serologiczne – wykrywanie przeciwciałIgM we krwi metodą ELISA. Swoiste przeciwciała IgM u osoby nieszczepionej pojawiają się w ciągu 2-3 dni po wystąpieniu wysypki, dlatego krew do badania najlepiej pobrać najwcześniej po 7 dniach od pojawienia się wysypki.

Izolacja i hodowla wirusa oraz określenie genotypu wirusa odry stanowi uzupełnienie badania serologicznego. Wymaz z gardła lub próbkę moczu najlepiej pobrać do 4 dni od wystąpienia wysypki, przechowywać w zamrażarce i wysłać do Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie.

Odra czy nie?

Choroby, które objawami mogą przypominać odrę to:

  • różyczka
  • płonica, nazywana inaczej szkarlatyną
  • gorączka trzydniowa, potocznie nazywana „trzydniówką”
  • wysypkowe postacie zakażeń wirusami
  • mononukleoza
  • wysypki pokarmowe i polekowe

Leczenie odry

W odrze nie stosuje się leczenia przyczynowego. W przypadkach niepowikłanych wystarczające jest leczenie objawowe. Chory powinien zostać w domu do 4 dni od wystąpienia wysypki. Zalecany jest odpoczynek, uzupełnianie płynów i przyjmowanie leków przeciwgorączkowych, np. paracetamol i ibuprofen oraz przeciwkaszlowych. Ze względu na światłowstręt, chory powinien przebywać w zaciemnionym pomieszczeniu.

W odrze powikłanej bakteryjnym zapaleniem ucha środkowego lub zapaleniem płuc do leczenia włącza się antybiotyki.

W łagodzeniu objawów odry, szczególnie u dzieci poniżej 12. roku życia, nie należy stosować aspiryny z powodu ryzyka wystąpienia poważnych powikłań, np. zespołu Rey’a1.

Rokowanie i powikłania odry

Odra ma zwykle łagodny przebieg. Szczególnie zagrożone ciężkim przebiegiem choroby i dużym ryzykiem wystąpienia powikłań są małe, niedożywione dzieci oraz chorzy z niedoborami odporności. Do zgonu z powodu odry dochodzi głównie w wyniku powikłań. W grupie ludzi niedożywionych i z brakiem dostępu do odpowiedniej opieki medycznej śmiertelność sięga 10%.

Czym grozi odra?

Powikłania w przebiegu odry występują w 30% przypadków. Szczególnie często powikłania dotykają dzieci niedożywione, z krzywicą, wadami serca i innymi chorobami przewlekłymi, małe dzieci do 2 roku życia oraz dorosłych z niedoborami odporności.

Najczęstsze powikłania odry to:

  • Zapalenie ucha środkowego, które występuje w 7-9% przypadków odry.
  • Zapalenie płuc, do którego dochodzi w 1-6% przypadków. Zazwyczaj ma ono ciężki przebieg, często z objawami niewydolności oddechowo-krążeniowej, i obarczone jest wysoką śmiertelnością.
  • Zapalenie krtani i tchawicy.
  • Zapalenie oskrzeli i oskrzelików.
  • Zapalenie mózgu występujące w 0,1% przypadków. Przebiega ono ze śpiączką i drgawkami i obarczone jest 15% śmiertelnością oraz 25% ryzykiem wystąpienia trwałych powikłań neurologicznych, takich jak opóźnienie intelektualne, porażenie i niedowłady, padaczka czy głuchota.
  • Zapalenie rogówki, które może przejść w owrzodzenie rogówki i ślepotę.
  • Zgon, do którego dochodzi w 0,1-1 przypadkach na 1000 zachorowań (u niemowląt w krajach rozwijających się śmiertelność wynosi nawet 20-30%).
  • Podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE – subacute sclerosing panencephalitis) – występuje rzadko (1-4/100 000 zachorowań), ale u dzieci do drugiego roku życia wynosi nawet 1/8000. Jest to późne powikłanie, które występuje w skutek zakażenia latentnego2, po kilku-kilkunastu latach od przechorowania odry (średnio po siedmiu latach). Choroba ma charakter postępujący – od upośledzenia zdolności psychicznych i ruchowych, zaburzeń mowy, zmian zachowania, aż do całkowitego otępienia, niedowładów oraz wyniszczenia mózgu, które nieuchronnie prowadzi do zgonu.
  • Zapalenie mięśnia sercowego.
  • Kłębuszkowe zapalenie nerek.
  • Powikłania ze strony układu pokarmowego – zapalenie żołądkowo-jelitowe, zapalenie wątroby, zapalenie wyrostka robaczkowego.

U kobiet ciężarnych odra może wywołać poronienie lub poród przedwczesny, a ryzyko wystąpienia tych powikłań wynosi 20%. Podczas wieloletnich obserwacji nie zaobserwowano, aby wirus odry szkodził na płód.

Osoby mieszkające w Polsce i urodzone przed 1974 rokiem w zdecydowanej większości przechorowały odrę w dzieciństwie. Po przechorowaniu odry pozostaje trwała odporność.

Zapobieganie odrze

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania odrze są szczepienia ochronne. W Polsce obowiązkowe szczepienia przeciwko odrze prowadzone są od 1974 roku. Aktualny Program Szczepień Ochronnych na 2017 rok przewiduje podanie dwóch dawek szczepionki skojarzonej przeciwko odrze, śwince i różyczce: w 13.-14. miesiącu i w 10. roku życia dziecka.

Dostępne w Polsce preparaty szczepionkowe (szczepionka skojarzona MMR przeciwko odrze, śwince, różyczce) to:

  • M-M-RvaxPro firmy Sanofi Pasteur
  • Priorix firmy GSK

Szczepionka jest bezpieczna i skuteczna w zapobieganiu zachorowaniom na odrę – jej skuteczność sięga 95% po podaniu jednej dawki u dziecka w wieku ≥12 miesięcy i 99% po podaniu dwóch dawek. Podanie dwóch dawek szczepionki zapewnia długotrwałą ochronę.

Rzetelnie prowadzone badania naukowe i wieloletnie obserwacje osób zaszczepionych nie potwierdziły doniesień, że skojarzona szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zaburzeń rozwoju, w tym autyzmu, nieswoistych zapaleń jelit i cukrzycy typu 1.

Co zrobić po spotkaniu z chorym na odrę?

Jeżeli chorowałeś na odrę lub otrzymałeś w przeszłości dwie dawki szczepionki, jesteś odporny i nie zachorujesz.

Osoby nieuodpornione powinny się zaszczepić szczepionką MMR, jeżeli nie istnieją przeciwwskazania do szczepienia. Szczepionka MMR podana w ciągu 72 godzin po spotkaniu z chorym na odrę może zapobiec zachorowaniu lub złagodzić przebieg choroby.

U osób w wieku ≥12 miesięcy, u których nie stwierdzono przeciwwskazań do szczepienia, zaleca się podanie MMR zamiast immunoglobuliny. Jeżeli po kontakcie nie doszło do zakażenia, szczepienie zapewni ochronę w przypadku kolejnego narażenia. Jeżeli po kontakcie dojdzie do zachorowania to szczepienie MMR nie zwiększa ryzyka wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych (w skrócie NOP) i nie zaostrza przebiegu choroby.

Osobom nieuodpornionym po spotkaniu z chorym na odrę, których z powodu przeciwwskazania lub braku zgody nie można zaszczepić szczepionką MMR, należy podać immunoglobulinę. Podanie immunoglobuliny w ciągu 6 dni po kontakcie z chorym na odrę może zapobiec zachorowaniu lub złagodzić przebieg choroby.

Zalecane postępowanie w odrze

  • Jeżeli u siebie lub u osoby z twojego otoczenia podejrzewasz odrę to skontaktuj się telefonicznie z dyspozytorem Hot Line Medicover (tel. 500 900 999) – pomoże on ustalić dalsze postępowanie.
  • Jeżeli jesteś chory na odrę to zostań w domu do czterech dni od wystąpienia wysypki. Odpoczywaj, uzupełniaj płyny i przyjmuj leki przeciwgorączkowe i przeciwkaszlowe.
  • Jeżeli miałeś kontakt z osobą chorą na odrę, a nie chorowałeś na odrę w przeszłości ani nie byłeś szczepiony, niezwłocznie umów wizytę lekarską w celu zakwalifikowania do szczepienia lub podania immunoglobuliny.

Autor: lek. med. Agnieszka Motyl, epidemiolog, lekarz medycyny podróży

Źródła: 

  • http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/#
  • „Podstawy programu eliminacji odry na świecie i w Polsce” Agata Makówka, Włodzimierz Gut, Bogumiła Litwińska, Przegląd Epidemiologiczny 2007; 61: 135 – 142.
  • „Prevention of measles, rubella, congenital rubella syndrome, and mumps, 2013: summary recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)”. MMWR Recomm. Rep., 2013; 62: 1–34.
  • http://www.szczepienia.pzh.gov.pl/main.php
  • „Jak spreparowano dowody przeciwko szczepionce MMR.  How the case against the MMR vaccine was fixed.” Brian Deer, BMJ, 2011; 342: c5347.

1 Przeciwciała – są to białka produkowane przez limofycty B, czyli komórki układu odpornościowego, w odpowiedzi na zakażenie. Ich zadaniem jest wiązanie, czyli zakłócanie działania, antygenów. Antygeny to substancje, które „alarmują” system odpornościowy, mogą nimi być np. komórki bakterii lub komórki nowotoworowe.

Zakażenie latentne – zakażenie, podczas którego wirus jest obecny w organizmie chorego, ale pozostaje „uśpiony” i nie daje objawów. Przykładem może być wirus ospy wietrznej i półpasiec.