Niedoczynność tarczycy - objawy, przyczyny, leczenie. Ryzyko w ciąży

Szacuje się, że problemy z tarczycą ma co piąty Polak, a jedną z najczęstszych chorób tego gruczołu jest niedoczynność. Objawy niedoczynności tarczycy wynikają głównie ze zwolnienia pracy organizmu. To właśnie nieodczynność może być winna tyciu, ciągłemu zmęczeniu i uczuciu chłodu oraz pogorszeniu nastroju. Zauważasz u siebie takie objawy? Nie czekaj na rozwój choroby! Zobacz, jakie są objawy, leczenie i jakie ryzyko niesie niedoczynność tarczycy w ciąży.
  1. Niedoczynność tarczycy - informacje ogólne
  2. Przyczyny niedoczynności tarczycy
  3. Objawy niedoczynności tarczycy
  4. Rozpoznanie niedoczynności tarczycy
  5. Leczenie niedoczynności tarczycy
  6. Niedoczynność tarczycy u kobiet w ciąży
  7. Rokowanie i powikłania niedoczynności tarczycy
  8. Zapobieganie niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy - informacje ogólne

Niedoczynność tarczycy, inaczej hipotyreoza, to stan niedoboru hormonów tarczycowych, który przejawia się spowolnieniem działania organizmu. Jest jedną z najczęstszych chorób tego gruczołu – diagnozuje się je u 1-6% osób do 60. roku życia – i występuje 5 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn.

Niedoczynność tarczycy można podzielić na trzy rodzaje:

  • pierwotną – spowodowaną uszkodzeniem tarczycy
  • wtórną – do której dochodzi, gdy uszkodzona jest przysadka
  • trzeciorzędową – rozpoznaje się ją, kiedy brakuje hormonu regulującego pracę przysadki lub działa on nieprawidłowo

Szczególnym przypadkiem niedoczynności tarczycy jest subkliniczna niedoczynność tarczycy – różni się ona od jawnej tym, że stężenie TSH (hormonu przysadki, który pobudza syntezę i wydzielanie hormonów tarczycy) we krwi chorego jest zwiększone, ale nie daje to objawów choroby. Zazwyczaj nie wymaga leczenia, wyjątkiem są kobiety w ciąży lub starające się o dziecko i chorzy obciążeni innymi przewlekłymi chorobami, np. cukrzycą.

Pomimo swoich niepozornych rozmiarów tarczyca pełni w organizmie wiele zadań:

  • odpowiada za wytwarzanie hormonów T3 i T4, które potrzebne są niemal wszystkim naszym tkankom
  • wpływa na funkcjonowanie układu krwionośnego
  • reguluje metabolizm
  • reguluje temperaturę ciała
  • wpływa na kondycję skóry i włosów
  • oddziałuje na nastrój

Jedna choroba, wiele przyczyn

Tarczycę dotykają różne choroby, ale tą występującą najczęściej jest niedoczynność. Może mieć ona wiele przyczyn i wyróżnia się jej trzy rodzaje – pierwotną, wtórną oraz trzeciorzędową.

Niedoczynność pierwotna spowodowana jest uszkodzeniem tego gruczołu, do którego może dojść w różny sposób, na przykład w efekcie stanu zapalnego, radioterapii okolic szyi czy znacznych niedoborów jodu.

Do niedoczynności wtórnej dochodzi, gdy uszkodzona jest przysadka.

Niedoczynność trzeciorzędową diagnozuje się w przypadku niedoborów hormonu regulującego pracę przysadki lub jego nieprawidłowego działania.

Zwolnione obroty

Efektem niedoczynności jest praca naszego organizmu na zwolnionych obrotach. To dlatego chorzy tyją i skarżą się na obrzęki powiek, dłoni oraz pogrubienie rysów twarzy, a także ciągłe uczucie chłodu i łatwe marznięcie.

Charakterystycznymi dla tej dolegliwości objawami są również: obniżona odporność, osłabienie, nadmierna senność, problemy z koncentracją i pamięcią, suchość skóry, łamliwość włosów i chrypka. U kobiet mogą też pojawić się zaburzenia cyklu miesięcznego i trudności z zajściem w ciążę. Mężczyznom z kolei może dokuczać osłabienie libido, a także zaburzenia wzwodu.

Jeśli zauważymy u siebie tego rodzaju symptomy, warto się przebadać – diagnostyka nie jest wcale skomplikowana, a wczesne rozpoznanie pozwala podjąć odpowiednie kroki i wyeliminować nieprzyjemne dolegliwości. Jedynym sposobem leczenia jest dostarczanie organizmowi tyroksyny, czyli hormonu tarczycy, w postaci tabletek. Trzeba je niestety przyjmować już do końca życia.

Badaj i lecz

W przypadku podejrzenia niedoczynności tarczycy, lekarz w pierwszej kolejności kieruje pacjenta na badanie krwi. W jego ramach sprawdza się stężenie hormonów – TSH i FT4. Warto też wykonać oznaczenie stężenia przeciwciał przeciwtarczycowych (anty-TPO) – w ten sposób możemy zweryfikować, czy niedoczynność nie jest związana z autoimmunologiczną chorobą tego gruczołu.

Z badaniami lepiej nie czekać, bo nieleczona (albo źle leczona) niedoczynność tarczycy jest nie tylko uciążliwa i pogarsza jakość życia, ale może też prowadzić do powikłań. Tym najcięższym jest śpiączka hipometaboliczna, która co prawda występuje rzadko, ale może doprowadzić nawet do śmierci.

Przyczyny niedoczynności tarczycy

W zależności od rodzaju niedoczynności różne są jej przyczyny.

Przyczyną pierwotnej niedoczynności tarczycy może być:

  • zapalenie tarczycy – np. przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto), czy poporodowe zapalenie tarczycy
  • wycięcie tarczycy
  • leczenie jodem promieniotwórczym
  • radioterapia okolic szyi
  • nadmierne spożycie jodków
  • przyjmowanie niektórych leków: amiodaronu (lek przeciwarytmiczny), związków litu, czy interferonu alfa
  • stosowanie jodowych środków cieniujących
  • znaczny niedobór jodu w środowisku
  • wrodzona niedoczynność tarczycy, u dzieci matek chorujących i nieleczonych podczas ciąży
  • przedawkowanie leków przeciwtarczycowych – dochodzi wtedy do przejściowej niedoczynności tarczycy, która ustępuje po odstawieniu leku będącego jej przyczyną
  • przewlekła ekspozycja na substancje wolotwórcze – np. maniok czy azotany

Wtórna niedoczynność rzadko kiedy występuje jako samodzielne schorzenie, najczęściej jest częścią składową zespołu niedoczynności przysadki. Dochodzi do niego na skutek uszkodzenia przysadki przez guzy, choroby zapalne lub naciekowe, poporodową martwicę przysadki, napromienienie czy operacje neurochirurgiczne.

Przyczyną trzeciorzędowej niedoczynności tarczycy są najczęściej guzy mózgu (a dokładniej podwzgórza), sarkoidoza i urazy prowadzące do przerwanie szypuły przysadki.

Objawy niedoczynności tarczycy

Objawy niedoczynności tarczycy wynikają głównie ze zwolnienia pracy organizmu i są to przede wszystkim:

  • przyrost masy ciała
  • osłabienie, szybkie męczenie się podczas wysiłku, ogólne zmęczenie
  • nadmierna senność
  • zmniejszenie zdolności do skupienia uwagi
  • zaburzenia pamięci
  • uczucie chłodu, łatwe marznięcie (szczególnie rąk i stop, zwłaszcza po południu i wieczorem)
  • zaparcia
  • wysuszenie skóry
  • obrzęki powiek i dłoni, pogrubienie rysów twarzy
  • suche, łamliwe włosy
  • chrypka, matowy głos

U kobiet dodatkowo pojawiają się zaburzenia miesiączkowania (skrócenie długości cyklu, obfite miesiączki), trudności z zajściem w ciążę i trudności w jej donoszeniu, a u mężczyzn – osłabienie libido i czasami zaburzenia wzwodu.

Zdarza się, że niedoczynność tarczycy objawia się nietypowo, m.in. poprzez skurcze mięśni i osłabienie siły mięśniowej, samopoczucie jak przy długotrwałym przeziębieniu czy zaburzenia psychiczne – depresję, chorobę afektywną dwubiegunową, niestabilność emocjonalną, a czasami nawet objawy psychozy paranoidalnej i otępienie.

U osób powyżej 70. roku życia objawy niedoczynności tarczycy mogą być mało wyraźne i często są to zaburzenia pamięci, depresja, anemia i niewydolność serca.

Rozpoznanie niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy najłatwiej zdiagnozować za pomocą badania stężenia TSH we krwi. O niedoczynności tarczycy świadczy taki wynik, który przekracza górną granicę normy – normy mogą się trochę różnić, w zależności od użytego odczynnika i aparatu, na którym pracuje laboratorium. U kobiet planujących zajście w ciążę stężenie TSH na 3 miesiące przed planowanym poczęciem nie powinno przekraczać 1,2 IU/ml.

Drugim pomocnym badaniem jest oznaczenie stężenia przeciwciał1 przeciwtarczycowych (głównie anty-TPO) – pozwala ono na określenie czy niedoczynność jest związana z autoimmunologiczną chorobą tarczycy.

Skorzystaj z pakietu „Tarczyca pod kontrolą” w Medistore.

Leczenie niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy może być leczona jedynie poprzez dostarczanie hormonu tarczycy, tyroksyny, z zewnątrz, w postaci tabletek. O ile lekarz nie zalecił inaczej, lek powinien być przyjmowany rano, na czczo, 30-60 minut przed śniadaniem. Leczenie trwa do końca życia.

Po rozpoczęciu leczenia pierwsza kontrola poziomu TSH powinna odbyć się po kilku tygodniach, a kolejne – zgodnie z zaleceniami lekarza. Chorzy po ustaleniu optymalnej dawki leku i po wyrównaniu poziomu hormonów badanie poziomu TSH powinni wykonywać co 6-12 miesięcy.

Chorzy, którym endokrynolog ustali optymalną dawkę leku, mogą być dalej leczeni przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Stałej opieki endokrynologicznej wymagają jedynie:

  • dzieci i młodzież chorujące na niedoczynność tarczycy
  • chorzy, u których występują trudności w osiągnięciu optymalnego stężenia TSH
  • kobiety starające się o dziecko lub będące w ciąży i chorujące na niedoczynność tarczycy (kobiety z niedoczynnością tarczycy będące w ciąży powinny zgłaszać się na wizytę co 4-6 tygodni)
  • chorzy ze współistniejącymi chorobami serca
  • chorzy ze współistniejącym wolem guzkowym
  • chorzy z innymi chorobami endokrynologicznymi
  • chorzy leczeni innymi lekami mającymi wpływ na stężenie TSH

Kobiety, które chorują na niedoczynność tarczycy i są lub planują zajść w ciążę, powinny dodatkowo suplementować jod.

kobiet ciężarnych chorujących na jawną lub subkliniczną niedoczynność tarczycy powinno się kontrolować stężenie TSH nie rzadziej niż co 4-6 tygodni w I i II trymestrze oraz co najmniej raz w III trymestrze ciąży. Po porodzie należy ocenić czynność tarczycy po ok. 6 tygodniach.

Jeżeli u kobiety w trakcie ciąży zdiagnozowano subkliniczną niedoczynność tarczycy, to badanie stężenia TSH powinno się wykonać dodatkowo po 6 i 12 miesiącach po porodzie.

Rokowanie i powikłania niedoczynności tarczycy

Wczesne rozpoznanie i prawidłowe leczenie sprawia, że niedoczynność tarczycy nie prowadzi do pogorszenia jakości życia. Jedynie nierozpoznana choroba lub przerwane leczenie negatywnie odbijają się na życiu chorego i mogą prowadzić do powikłań. Poza tym u dzieci niedobór hormonów tarczycy zaburza rozwój umysłowy, a u osób starszych – zmiany otępienne.

Najcięższym powikłaniem nieleczonej lub źle leczonej niedoczynności tarczycy jest śpiączka hipometaboliczna. Może ona prowadzić do śmierci, szczególnie u osób chorujących również na choroby układu oddechowego czy krążenia. Występuje rzadko, a wywołana może być przez zakażenie (zazwyczaj przez zapalenie płuc), uraz albo przyjęcie niektórych leków (np. amiodaron, czy lit).

Objawy śpiączki to efekt obniżonej pracy organizmu

  • znaczne obniżenie temperatury ciała (do 30C, a nawet 24C),
  • spowolnienie bicia serca,
  • zmniejszenie liczby oddechów,
  • obniżenie stężenia cukru we krwi,
  • ogólne osłabienie,
  • otępienie i osłabienie napięcia mięśniowego.

Stan ten leczy się w szpitalu, na oddziale intensywnej terapii, m.in. poprzez podawanie hormonów tarczycy.

Najlepszym sposobem na uniknięcie powikłań jest regularne przyjmowanie odpowiedniej dawki hormonów tarczycy oraz, ewentualnie, innych leków przepisanych przez lekarza.

Niedoczynność tarczycy u kobiet w ciąży

U kobiet ciężarnych niedoczynność tarczycy wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia poronienia, porodu przedwczesnego, anemii, nadciśnienia indukowanego ciążą, odklejenia łożyska i krwotoku poporodowego.

Dla dziecka, które korzysta z matczynych hormonów tarczycy przez całą ciążę (są mu one potrzebne m.in. do prawidłowego rozwoju mózgu, płuc i szkieletu), ich niewystarczające stężenie może być przyczyną niskiej masy urodzeniowej, zespołu zaburzeń oddychania i zgonu niedługo po urodzeniu lub w późniejszym okresie – obniżonego ilorazu inteligencji oraz upośledzenia ruchowego.

Zapobieganie niedoczynności tarczycy

Zapobiegać można jedynie tym przypadkom niedoczynności tarczycy, których przyczyną jest niedobór jodu (to właśnie dlatego joduje się w Polsce sól). W innych przypadkach możliwe jest jedynie postawienie wczesnej diagnozy, wdrożenie odpowiedniego leczenia i minimalizowanie wpływu choroby na życie chorego.

Z tego powodu zaleca się wykonywanie profilaktycznego oznaczania stężenia TSH u osób powyżej 60. roku życia i osób z grupy ryzyka. Do grupy tej należą:

  • chorzy na choroby autoimmunologiczne2, np. cukrzycę typu 1
  • osoby z niedoczynnością tarczycy w najbliższej rodzinie
  • osoby z zaburzeniami psychicznymi
  • osoby leczone lekami mogącymi wpływać na czynność tarczycy, np. amiodaronem, litem

W celu szybkiego wykrycia wrodzonej niedoczynności tarczycy, która może prowadzić do nieprawidłowego rozwoju mózgu i ciężkiego, trwałego, upośledzenia umysłowego, u wszystkich noworodków w Polsce po 48 godzinach od urodzenia wykonuje się badanie przesiewowe.

Autor: Marta Koptas
Konsultacja merytoryczna: dr n. med. Renata Głowskowska – Koptas, endokrynolog

Źródła: 

  • „Interna Szczeklika 2014”.
  • „Postępowanie w chorobach tarczycy u kobiet w ciąży” Endokrynologia Polska, tom 62, numer 4/2011.
  • „Diagnostyka czynnościowa zaburzeń hormonalnych z elementami diagnostyki różnicowej” pod red. prof. A. Lewińskiego i A. Zygmunta, wyd. 1, 2011.
  • „Interpretacja wyników badań czynności tarczycy w codziennej praktyce lekarskiej” prof. M. Ruchała, Medycyna po dyplomie, luty 2013.
  • “Thyroid and Adrenal Disorder” A. Sharma, D. Levy, Rosen's Emergency Medicine 2014, red. John A. Marx, Robert S. Hockberger and Ron M. Walls, Elsevier, rozdz. 128. str. 1676-1692.
  • “Thyroid” M. Kim, P. Ladenson, Goldman's Cecil Medicine, pod red. Andrew I. Schafer, Elsevier 2012, rozdz. 233, str.1450-1463.

1 Białka, które są produkowane przez komórki układu odpornościowego, limfocyty B, w odpowiedzi na zakażenie. Ich zadaniem jest wiązanie, czyli zakłócanie działania, antygenów. Antygeny to substancje, które „alarmują” system odpornościowy, mogą nimi być np. komórki bakterii lub komórki nowotworowe.
2
 Choroba, w której układ odpornościowy organizmu nieprawidłowo identyfikuje własne komórki jako obce, i w ramach obrony wytwarza przeciwciała uszkadzające własne komórki.