Haluksy, czyli paluchy koślawe

Nazwa paluch koślawy jest tłumaczeniem łacińskiego hallux valgus, czyli haluks (bądź halluks). Zniekształcenie stopy może być nabyte albo wrodzone. Charakterystyczne dla haluksów jest koślawe ustawienie palucha i szpotawe (czyli pod kątem) ustawienie pierwszej kości śródstopia. Skutkiem tego zniekształcenia jest widoczna wystająca głowa pierwszej kości. Leczenie haluksów polega m.in. na używaniu wkładek i zmianie nawyków.
  1. Przyczyny haluksów (palucha koślawego)
  2. Objawy haluksów (palucha koślawego)
  3. Rozpoznanie haluksów (palucha koślawego)
  4. Leczenie haluksów (palucha koślawego)
  5. Rokowanie i powikłania haluksów (palucha koślawego)
  6. Zapobieganie haluksom (paluchowi koślawemu)

Stopa stanowi bardzo ważny element narządu ruchu. Pełni funkcję podporową, dlatego wymagana jest jej duża wytrzymałość, a jednocześnie elastyczność związana ze zdolnością przystosowania do nierównego podłoża. Stopa razem ze stawem skokowym składa się z 26 kości, 33 stawów i ponad 100 mięśni. Za funkcję stawu śródstopno-paliczkowego pierwszego odpowiedzialne są trzy mięsnie: mięsień prostownik długi palucha, mięsień zginacz długi palucha i mięsień strzałkowy długi.

Głęboka deformacja nie wygląda dobrze, a poza tym powoduje poważniejsze konsekwencje. Nieleczony paluch koślawy bardzo boli, powstają modzele, często dochodzi do zapalenia kaletki.

Haluksy dotyczą najczęściej osób w wieku ok. 40 roku życia, ale mogą również wystąpić u dzieci i młodzieży.

Przyczyny haluksów (palucha koślawego)

Przyczynami haluksów:

  • czynniki genetyczne, które odgrywają dużą rolę w budowie stopy - odziedziczyć można nieprawidłowy kształt stawu śródstopno-paliczkowego, wiotkość tkanki łącznej czy specyficzną budowę kości stopy, np. palce egipskie (dłuższy drugi palec w porównaniu do pierwszego)
  • otyłość
  • nieprawidłowe obuwie: wysokie obcasy i wąski przód, tzw. "noski", buta
  • stojący tryb pracy i związane z tym przeciążenia (częściej predysponują stopy płasko-koślawe - płaski łuk podłużny)
  • płeć żeńska - u kobiet jest zwykle dużo słabsza konstrukcja mięśniowo-więzadłowa niż u mężczyzn
  • choroby układowe, np. reumatoidalne zapalenie stawu (RZS)

Objawy haluksów (palucha koślawego)

Paluch przemieszcza się w bok, a głowa pierwszej kości śródstopia przyśrodkowo. W okolicy głowy pierwszej kości śródstopia pojawia się ból w wyniku powstania stanu zapalnego, często też powstaje narośl kostna.

Ponadto poszerza się również szerokość stopy (łuk poprzeczny).

Rozpoznanie haluksów (palucha koślawego)

Rozpoznanie haluksów opiera się na dokładnym wywiadzie oraz badaniu fizykalnym. Ocenie podlega ustawienie palucha, pozostałych palców oraz łuków stopy. Najczęściej zaburzony jest łuk podłużny, natomiast zniesienie łuku poprzecznego jest wynikiem już istniejącej deformacji stopy. Fizjoterapeuta lub lekarz sprawdzają tkliwość w okolicy trzeszczki i obecność modzeli oraz ruchomość stopy, siłę i napięcie mięsni i biomechanikę chodu.

Dokładna ocena koślawości palucha możliwa jest przy pomocy badania RTG.

Leczenie haluksów (palucha koślawego)

Leczenie zaczyna się od wdrożenia zaleconego przez lekarza lub fizjoterapeutę postępowania (leki, wkładki, ochraniacze, ćwiczenia korekcyjne) oraz zmiany nawyków (która dotyczy głównie kobiet chodzących na wysokich obcasach, w obuwiu z wąskimi "noskami").

Ponadto w stanach ostrych przy haluksach stosowane są:

  • fizykoterapia: laser, krioterapia, chłodzenie cold-pack, taping
  • aparaty korygujące: peloty silikonowe, kliny
  • farmakoterapia: leki przeciwzapalne, przeciwbólowe
  • okłady chłodzące
  • kinesiotaping

W stanach przewlekłych ulgę mogą przynieść:

  • ćwiczenia korekcyjne:
    • ćwiczenia dbające o zachowanie/odtworzenia trzech punktów podparcia stopy
    • ćwiczenia mięsni pośladków, jako mięśni stabilizujących
    • ćwiczenia priopriocepcji, czyli czucia głębokiego
      • trening Alfredsona (praca ekscentryczna i koncentryczna mięśni łydki)
  • wkładki ortopedyczne, peloty silikonowe, kliny ustawiające paluch na zewnątrz stopy
  • zmiana obuwia
  • obniżenie masy ciała
  • regularna, indywidualnie dobrana aktywność fizyczna
  • kinesiotaping

W skrajnych przypadkach stosowane jest leczenia operacyjne haluksów. Jeżeli zmiany nie są zaawansowane, to być może zabieg będzie dotyczył tkanek miękkich (torebki stawowej, ścięgien z częściową resekcją głowy pierwszej kości śródstopia). Podczas takiego zabiegu prawidłowo ustawia się paluch i usuwa przerośniętą kaletkę maziową. Jeżeli jednak deformacja jest duża, to podczas zabiegu konieczna jest korekcja osi kości stopy. Dostępne są już takie metody operacji, w których nie jest konieczny gips, a obciążanie (w specjalnym bucie korekcyjnym) operowanej kończyny jest możliwe już po 2-3 dniach od zabiegu. Mniej więcej po ok. 6 tygodniach możliwy jest powrót do normalnego obuwia sprzed zabiegu, oczywiście przy spełnianiu przez nie zasad - brak wąskich "nosków" itd.

Rokowanie i powikłania haluksów (palucha koślawego)

W przypadku leczenia chirurgicznego rokowania są dobre, ponieważ powstają coraz to nowe metody operacji dające możliwość szybkiego uruchomienia chorego. Jednak rokowania zawsze będą lepsze, gdy przed operacją zostanie zastosowana rehabilitacja. Powikłania zabiegu należą do rzadkości i obejmują:

  • błędnie dobraną metodę operacyjną do rozmiarów deformacji
  • ryzyko infekcji (jest ono takie, jak przy każdym zabiegu operacyjnym)
  • zakrzepicę żył
  • sztywność stawu
  • uszkodzenie nerwów

Zapobieganie haluksom (paluchowi koślawemu)

Zapobieganie paluchowi koślawemu obejmuje stosowanie się do kilku zasad:

  • unikanie chodzenia w bardzo wysokich obcasach
  • unikanie wąskiego obuwia, z wąskimi przodami ("noskami")
  • zmienianie obuwia w ciągu dnia
  • unikanie długiego stania
  • regularne bycie aktywnym fizycznie, w sposób nieobciążający stopy - wskazane jest pływanie, jazda na rowerze czy ćwiczenia poprawiające elastyczność mięsni nie tylko stóp, ale także stabilizujących postawę
  • dbanie o prawidłową masę ciała

Opracowanie: mgr Ewa Smoleń, fizjoterapeuta