Grypa - przyczyny, objawy i leczenie

Grypa jest chorobą powszechną i występuje na całym świecie. Najczęściej zachorowania odnotowuje się w sezonie jesienno-zimowym w Polsce szczyt zachorowań to okres między styczniem a marcem.W 2016 roku w tym okresie zanotowano prawie 2 miliony przypadków i podejrzeń grypy. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że rocznie na świecie na grypę i choroby grypopodobne choruje od 330 milionów do nawet 1,5 miliarda osób. Od 500 tysięcy do 1 miliona z nich umiera.
  1. Grypa - informacje ogólne
  2. Przyczyny grypy
  3. Objawy grypy
  4. Rozpoznanie grypy
  5. Leczenie grypy
  6. Rokowanie i powikłania grypy
  7. Zapobieganie grypie

Grypa - informacje ogólne

Grypa to ostra, sezonowa choroba wirusowa, wywoływana przez wirusa grypy typu A lub B. Wyróżnia się dwa rodzaje grypy: grypę sezonową i grypę pandemiczną. Grypą sezonową określa się zachorowania, które występują co roku w okresie epidemicznym. Spowodowana jest przez typowe wirusy grypy występujące u ludzi.

Grypa pandemiczna to te zachorowania, które występują co kilkanaście lub kilkadziesiąt lat i przybierają postać pandemii. Wywoływana jest przez nowe, niespotykane do tej pory u ludzi, podtypy wirusa. Przykładem grypy pandemicznej może być „hiszpanka” – pandemia, która w latach 1918-1919 pochłonęła więcej ofiar niż wszystkie fronty I wojny światowej. Pandemie rozprzestrzeniają się bardzo szybko, dużo szybciej niż grypa sezonowa, ponieważ większość populacji nie ma nawet minimalnej odporności na nowe podtypy wirusa.

Przyczyny grypy

Przyczyną grypy są wirusy grypy o typie A lub B. Mają one skłonność do mutacji, co skutkuje koniecznością corocznej aktualizacji składu szczepionek i corocznego, powtórnego, szczepienia.

Wirusy przenoszą się drogą kropelkową, nie tylko podczas rozmowy czy kichania, ale też przez brudne ręce czy kontakt ze skażonymi przedmiotami.

Objawy grypy

Objawy grypy pojawiają się zazwyczaj nagle, w ciągu 1-3 dni od momentu zakażenia. Najczęściej występują:

  • wysoka temperatura (ponad 38⁰C)
  • ból głowy
  • zmęczenie i osłabienie
  • suchy, męczący kaszel
  • bóle mięśni i stawów

·         Do mniej typowych objawów należą:

Choroba zwykle ustępuje samoistnie po 3-7 dniach, ale kaszel oraz uczucie rozbicia mogą się utrzymywać ponad 2 tygodnie.


Rozpoznanie grypy

Do rozpoznania choroby wystarcza zwykle szczegółowa rozmowa z pacjentem na temat samopoczucia, występowania objawów i ogólnego stanu zdrowia oraz staranne badanie lekarskie. Zazwyczaj nie ma potrzeby wykonywania badań dodatkowych, identyfikujących typ wirusa, ponieważ ich wynik nie zmienia sposobu leczenia. Badania te wykorzystywane są do celów nadzoru epidemiologicznego (np. gdy narasta epidemia) oraz gdy przebieg choroby nasila się.

Badania pomocnicze

Badania dodatkowe, które mogą być wykorzystywane w diagnostyce grypy, to różne rodzaje badań wirusologicznych – m.in. wykrywanie materiału genetycznego wirusa (metodą RT-PCR), izolacja wirusa w hodowli oraz szybki test antygenowy w materiale pobranym z nosa i z gardła.

Izolowanie wirusa grypy oraz określenie jego typu jest wykorzystywane do celów nadzoru epidemiologicznego i monitorowania krążących szczepów wirusa. Bywa również stosowane do zindywidualizowania leczenia u chorych z grupy zwiększonego ryzyka wystąpienia powikłań lub z grypą o ciężkim przebiegu.

Na rynku dostępne są szybkie testy wykrywające wirusa grypy (RIDT – rapid influenza diagnostic test). Rozpoznają one obecność wirusa typu A lub B w materiale pobranym od chorego z dróg oddechowych. Są to testy jakościowe, dające wynik „dodatni” lub „ujemny”. Wyniki RIDT są dostępne maksymalnie w ciągu 15 minut. Wadą tego badania jest jednak ograniczona czułość1 w wykrywaniu zakażenia wirusem grypy – wyniki ujemne mogą być w rzeczywistości fałszywie ujemne2. Czułość testu RIDT mieści się w zakresie 40–70%, istnieją jednak doniesienia o czułości wynoszącej 10–80%. Swoistość3 RIDT wynosi około 90–95%. Częściej uzyskuje się zatem wyniki fałszywie ujemne2 niż fałszywie dodatnie4. Ujemny wynik RIDT nie wyklucza zakażenia, dlatego grypę stwierdza się na podstawie wywiadu i badania lekarskiego, bez robienia badań.

Leczenie grypy

Podstawą leczenia grypy jest odpoczynekpicie dużej ilości płynów oraz leczenie objawowe preparatami dostępnymi bez recepty.

Jeżeli masz objawy grypy to:

  • Zostań w domu i wypoczywaj – dzięki temu szybciej wrócisz do zdrowia, zmniejszysz ryzyko powikłań i nie zarazisz innych. Najlepiej, jeżeli zostaniesz w domu przez 7 dni od wystąpienia objawów lub do upływu 24 godzin po ustąpieniu gorączki.
  • Regularnie wietrz pokój, zapewnij odpowiednią wilgotność i temperaturę pomieszczenia (ok. 20 - 21°C). Suche i ciepłe powietrze wpływa na wysuszenie śluzówek dróg oddechowych i nasila objawy choroby.
  • Pij więcej płynów niż zwykle, szczególnie przy gorączce, ponieważ odpowiednie nawodnienie organizmu pomaga w walce z infekcją.

Leczenie objawowe – zalecane leki dostępne bez recepty

Z racji tego, że grypa jest wywołana przez wirusy, w jej leczeniu nie należy stosować antybiotyków, ponieważ nie działają one na wirusy i nie skracają czasu trwania infekcji. Nieuzasadnione użycie antybiotyków powoduje narastanie antybiotykooporności oraz niepotrzebne narażenie na działania niepożądane leku.

W zależności od objawów możesz zastosować:

  • Na gorączkę: leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe – np. paracetamol, ibuprofen. Pamiętaj, że u dzieci i młodzieży do ukończenia 12. roku życia nie należy stosować kwasu acetylosalicylowego, ze względu na ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań.
  • Preparaty udrażniające nos – tabletki (np. z pseudoefedryną) i spraye donosowe (np. z olejkami z eukaliptusa).
  • Woda morska do płukania nosa.
  • Miejscowo działające preparaty przeciwbólowe i odkażające – tabletki do ssania i spraye do gardła.
  • Preparaty wykrztuśne (mukolityczne) – tabletki i syropy.
  • Preparaty przeciwkaszlowe – tabletki i syrop.

Większość powyższych leków jest bezpieczna dla dzieci, dorosłych i osób starszych. Mogą jednak nie być wskazane u niemowląt, kobiet w ciąży oraz chorych przyjmujących niektóre leki. Kobiety w ciąży w leczeniu przeciwgorączkowym i przeciwbólowym powinny unikać NLPZ-ów5 i kwasu acetylosalicylowego i stosować jedynie paracetamol.

Pamiętaj! Zanim zastosujesz kupiony lek zawsze skonsultuj się z farmaceutą i zapoznaj się z ulotką informacyjną dołączoną do opakowania. Stosuj się do podanych instrukcji i nie przekraczaj dozwolonych dawek. Nie stosuj leków, na które jesteś uczulony!

Leczenie przeciwwirusowe

U większości chorych na grypę nie ma potrzeby stosowania leków przeciwwirusowych. Może się jednak zdarzyć, że lekarz zaleci przyjmowanie preparatów przeciwwirusowych działających na wirusa grypy. W Polsce dostępne są:

  • inhibitory neuraminidazy (aktywne wobec wirusów grypy A i B) – oseltamiwir i zanamiwir
  • inhibitory M2 (aktywne tylko wobec wirusów grypy A) – amantadyna i rymantadyna

Leki te stosuje się u pacjentów z grupy zwiększonego ryzyka wystąpienia powikłań (czyli np. u kobiet w ciąży) oraz u pacjentów z ciężkim przebiegiem grypy. Leczenie przeciwwirusowe jest tym skuteczniejsze, im wcześniej się je rozpocznie, dlatego nie powinno się czekać na laboratoryjne potwierdzenie infekcji.

Kobiety karmiące piersią chore na grypę i leczone lekami przeciwwirusowymi mogą bezpiecznie kontynuować karmienie. Ważne jest jednak, żeby często myły ręce, a podczas kontaktu z dzieckiem nosiły maseczkę na twarz.

Rokowanie i powikłania grypy

Rokowanie jest zazwyczaj dobre. Szczególnej uwagi wymagają jednak dzieci i osoby starsze, zwłaszcza gdy dochodzi do powikłań.

Do czynników ryzyka ciężkiego przebiegu grypy i wystąpienia jej powikłań, w tym hospitalizacji i zgonu, należą:

  • wiek > 65 lat lub < 5 lat (zwłaszcza do 12. roku życia)
  • otyłość znacznego stopnia (BMI ≥ 40)
  • ciąża (zwłaszcza II i III trymestr)
  • niektóre choroby przewlekłe, bez względu na wiek:
    • choroby serca, np. choroba wieńcowa, zastoinowa niewydolność serca
    • choroby płuc, np. POChP6, astma
    • choroby układu krwiotwórczego
    • choroby nerek i wątroby
    • choroby metaboliczne, np. cukrzyca
    • niedobory odporności, np. spowodowane zakażeniem HIV lub leczeniem immunosupresyjnym
    • choroby upośledzające czynność układu oddechowego lub usuwanie wydzieliny z dróg oddechowych, np. pourazowe uszkodzenia rdzenia kręgowego

W zależności od sezonu epidemicznego grypa charakteryzuje się śmiertelnością 0,1–0,5% (tzn. umiera  1–5/1000 osób, które zachorowały), a u osób po 65. roku życia sięga 1%. Niemniej 20–30% dorosłych osób i dzieci, którzy wymagali hospitalizacji lub zmarli, do chwili zachorowania na grypę było zupełnie zdrowych.

U kobiet w ciąży ryzyko trafienia na oddział intensywnej terapii jest 10-krotnie większe niż przeciętne, u osób bardzo otyłych 6-krotnie większe, a u pacjentów z przewlekłymi chorobami płuc (np. astma, POChP) 3-krotnie większe.

Powszechnym powikłaniem pogrypowym jest bakteryjne zakażenie dolnych dróg oddechowych. Może mieć ono przybierać różne formy:

  • pierwotne grypowe
  • wtórne bakteryjne – wywołane m.in. przez Streptococcus pneumonia; występuje w okresie ustępowania objawów grypy lub w fazie rekonwalescencji – w jego przebiegu ponownie pojawia się gorączka, nasilają się duszności, kaszel i osłabienie

Ponadto może wystąpić:

  • angina
  • zaostrzenie współistniejącej choroby przewlekłej, np. cukrzycy, POChP, astmy, zastoinowej niewydolności serca lub choroby niedokrwiennej serca

U osób z cukrzycą grypa może wpływać na poziom cukru we krwi i powodować hiperglikemię (wysoki poziom cukru we krwi) lub kwasicę ketonową (niebezpieczny stan spowodowany brakiem insuliny w organizmie).

Jeśli masz cukrzycę typu 1 lub cukrzycę typu 2 i przyjmujesz insulinę, kontroluj poziom cukru, szczególnie, gdy czujesz się źle.

Grypa u kobiet w ciąży

Kobiety w ciąży są szczególnie narażone na zwiększone ryzyko powikłań grypy. W wyniku choroby może u nich dojść do poronienia, porodu przedwczesnego oraz zagrożenia życia płodu. W razie uzasadnionego podejrzenia lub potwierdzenia grypy kobiety ciężarne należy objąć staranną obserwacją i jak najszybciej rozważyć leczenie przeciwwirusowe, najlepiej jeszcze przed uzyskaniem wyniku badania laboratoryjnego.

Zapobieganie grypie

Najlepszą ochroną przed grypą jest szczepienie. Zmniejsza ono zachorowalność na grypę od 70 do 90%. Dzięki szczepieniu zapobiegamy nie tylko wystąpieniu samej grypy, ale również powikłaniom z nią związanym - zapaleniu płuc, zapaleniu oskrzeli, zapaleniu ucha środkowego oraz zapaleniu mięśnia serca i osierdzia. Szczepienie najlepiej wykonać przed sezonem epidemicznym, który w Polsce trwa od września do końca kwietnia. Ponieważ szczyt zachorowań na grypę ma miejsce zazwyczaj między styczniem a marcem, wykonanie szczepienia jest uzasadnione nawet w grudniu czy na początku stycznia. Osoby dorosłe zazwyczaj uzyskują ochronę po ok. 2 tygodniach od szczepienia. Szczepienie należy powtarzać co roku, ponieważ szczepy wirusa grypy nieustannie ewoluują.

Każdorazowo przed szczepieniem odbywa się kwalifikacja lekarska, podczas której lekarz ocenia ewentualne przeciwwskazania do wykonania szczepienia. Nie rezygnuj ze szczepienia, jeżeli nie ma ku temu medycznych przeciwwskazań.

Szczepienie ochronne przeciwko grypie nie daje 100% gwarancji ochrony przed chorobą – jego skuteczność zależy od sezonu i stanu zdrowia chorego, dlatego podczas epidemii grypy należy szczególnie przestrzegać ogólnych zasad:

  • Utrzymuj aktywność fizyczną przez cały rok, przynajmniej 150 minut w tygodniu, czyli 5 dni po 30 minut. Możesz spacerować, ćwiczyć, jeździć na rowerze, biegać… Wybór należy do ciebie!
  • Dbaj o zdrową dietę – codziennie jedz 5 porcji warzyw i owoców.
  • Śpij przynajmniej 7 godzin na dobę.
  • Ubieraj się odpowiednio do temperatury i warunków pogodowych.
  • Często myj ręce ciepłą wodą i mydłem, bo dzięki temu zmniejszysz ryzyko przeniesienia infekcji. Pamiętaj, że efektywne mycie rąk powinno trwać ok. 15-30 sekund.
  • Często wietrz pomieszczenia, w których przebywasz.
  • W okresach zwiększonej zachorowalności na przeziębienia unikaj zatłoczonych miejsc.
  • W pracy i w miejscach publicznych staraj się nie dotykać rękami nosa, ust lub oczu – zmniejszysz dzięki temu ryzyko przeniesienia infekcji.
  • Unikaj bliskiego kontaktu z osobami przeziębionymi, zachowuj przynajmniej 1-metrowy dystans.

5 zasad zapobiegania grypie i przeziębieniu

  1. Zawsze noś przy sobie chusteczki jednorazowe.
  2. Zawsze wyrzucaj chusteczkę po jednorazowym użyciu.
  3. Zasłaniaj nos i usta podczas kichania lub kaszlu, najlepiej przedramieniem, a nie dłonią.
  4. Myj ręce ciepłą wodą z mydłem kilka razy dziennie, przynajmniej przez 40-60 sekund.
  5. Zaszczep się przeciwko grypie.

Konsultacja merytoryczna: lek. med. Agnieszka Motyl, specjalista epidemiologii, lekarz medycyny podróży

Źródła: 

  • „Interna Szczeklika 2015”
  • Brydak L, Influenza – an age old problem, Hygeia Public Health 2012, 47(1): 1-7
  • www.nhs.uk
  • Fred F, Ferri MD, FACP, Influenza, Ferri’s Clinical Advisor 2016, 705-707
  • Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (http://www.pzh.gov.pl/)
  • Program Szczepień Ochronnych 2016

Przypisy: 

1 Zdolność testu do rozpoznania choroby u wszystkich tych, którzy są chorzy.
2 Sytuacja, w której wynik testu diagnostycznego jest ujemny, pomimo choroby pacjenta. 
3 Zdolność testu do wykluczenia choroby u wszystkich zdrowych osób. 
4 Sytuacja, w której wynik testu diagnostycznego jest dodatni, mimo że pacjent nie jest chory.
5 Niesteroidowe leki przeciwzapalne. Jest to grupa leków o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Do grupy tej należy m.in. kwas acetylosalicylowy, ibuprofen i diklofenak.
6 Przewlekła Obturacyjna Choroba Płuc.