Antykoncepja hormonalna od A do Z

Zanim sięgniesz po środki antykoncepcyjne typu tabletki, plastry czy dopochwowe krążki, dowiedz się, jakie są różnice między nimi oraz czy warto wypróbować jeszcze inne metody. Może bardziej będą ci odpowiadały zastrzyki antykoncepcyjne albo podskórne implanty, które od niedawna pojawiły się w Polsce.

Współcześnie mamy bardzo szeroki wachlarz metod zapobiegania ciąży i każdy może znaleźć coś dla siebie – pod warunkiem, że wie, jakie cechy są dla niego najistotniejsze. Dla ułatwienia stworzyliśmy krótki przewodnik po obecnie stosowanej antykoncepcji hormonalnej.

Antykoncepcja hormonalna

Antykoncepcja hormonalna to wszystkie metody wykorzystujące hormony. Różnią się one sposobem podania. Wśród środków naleźć można:

  • doustne tabletki
  • przezskórne plastry
  • dopochwowe krążki
  • domięśniowe zastrzyki
  • podskórne implanty

Indeks Pearla (PI) pozwala ocenić skuteczność metody

Do oceny skuteczności używa się tzw. indeksu Pearla (PI). Pokazuje on, ile par rocznie ze 100 stosujących daną metodę antykoncepcyjną zajdzie w ciążę – im wskaźnik jest mniejszy, tym metoda jest oceniana jako skuteczniejsza. Najczęściej podaje się dwie wartości tego wskaźnika:

  • pierwszą – dla stosowania danej metody w warunkach idealnych, dokładnie zgodnie z zaleceniami,
  • drugą – z marginesem błędu.

PI dla współżycia bez jakiejkolwiek antykoncepcji wynosi 85. Poza wspomnianym indeksem, skuteczność można oceniać również w procentach – jaki procent par stosujących daną metodę nie zajdzie w ciążę. Takiego sposobu używa np. Światowa Organizacja Zdrowia i Amerykańskie Towarzystwo Położników i Ginekologów.

Tabletki antykoncepcyjne. Które wybrać?

Tabletki dzielą się na dwa rodzaje: tabletki dwuskładnikowe zawierające estrogeny i progesteron oraz tabletki tylko z progesteronem (tzw. „mini tabletki” i tabletki antykoncepcji awaryjnej). Różnią się one nie tylko składem, ale też działaniem i wskazaniami lub przeciwwskazaniami do stosowania.

Jak działają tabletki dwuskładnikowe?

Tabletki dwuskładnikowe to najpopularniejszy środek antykoncepcyjny. Wykorzystują działanie dwóch hormonów: progesteronuestrogenu. Progesteron zapobiega owulacji, zagęszcza śluz szyjkowy i sprawia, że jest on nieprzepuszczalny dla plemników oraz zmienia błonę śluzową macicy w taki sposób, że staje się ona nieprzyjazna dla zapłodnionej komórki jajowej. Estrogen natomiast wzmacnia działanie progesteronu i zapobiega nieregularnym krwawieniom z dróg rodnych. Tabletki antykoncepcyjne mają bardzo wysoką skuteczność (współczynnik Pearla wynosi 0,1 – 8), pod warunkiem regularnego ich przyjmowania. Najczęstszymi przyczynami braku skuteczności tej metody antykoncepcji są:

  • pominięcie tabletki – dokładna instrukcja, jak postępować w takiej sytuacji, znajduje się na ulotce każdego produktu
  • biegunka i/lub wymioty – schemat postępowania również znajduje się na ulotce
  • stosowanie leków, które obniżają skuteczność doustnej antykoncepcji, np. niektórych antybiotyków, leków przeciwpadaczkowych, leków przeciwgruźliczych i leków przeciwgrzybiczych

W razie wątpliwości, co do skuteczności antykoncepcji w danej sytuacji, należy przeczytać ulotkę lub skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Schemat przyjmowania tabletek zależy od wybranego preparatu – niektóre bierze się 21 dni i robi 7 dni przerwy, a inne bierze 28 dni bez przerwy (21 z tych tabletek ma hormony, pozostałe 7 to tabletki placebo lub 24 tabletki mają hormony, a 4 tabletki są placebo). Pomiędzy kolejnymi opakowaniami nie trzeba robić przerw „dla odpoczynku”. Działanie antykoncepcyjne osiągane jest już od pierwszej tabletki, pod warunkiem, że przyjmowanie preparatu rozpoczęto do 5. dnia cyklu, czyli do 5. dnia krwawienia miesięcznego.

Wpływ hormonów na organizm to nie tylko zapobieganie ciąży, dlatego tabletki dwuskładnikowe stosowane są również przy leczeniu różnych schorzeń, np. trądziku, obfitych, nieregularnych lub bolesnych krwawień miesiączkowych oraz torbieli jajnika. Tabletki takie mogą jednak, jak każdy lek, powodować działania niepożądane. Najczęściej występują nudności, bolesność piersi, spadek libido, wzrost masy ciała i zmiany nastroju. Fakt długotrwałego przyjmowania tabletek antykoncepcyjnych jest ważną informacją o zdrowiu, dlatego powinno być zgłaszane podczas badań i konsultacji lekarskich.

Przeciwwskazania do stosowania tabletek dwuskładnikowych 

Bezwzględnymi przeciwwskazaniami do stosowania tej metody są:  

  • ciąża
  • przebyte lub występujące w rodzinie choroby naczyń krwionośnych, np. żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, zakrzepowe zapalenie żył powierzchniowych
  • rak piersi i inne nowotwory zależne od estrogenów
  • krwawienia z dróg rodnych o niewyjaśnionej przyczynie
  • ciężkie choroby wątroby
  • palenie tytoniu, zwłaszcza u kobiet po 35. roku życia
  • nadciśnienie tętnicze powyżej 160/100 mm Hg
  • długotrwałe unieruchomienie
  • otyłość z BMI powyżej 35

Przed przepisaniem tabletek lekarz powinien przeprowadzić z pacjentką szczegółowy wywiad osobisty i rodzinny, zmierzyć ciśnienie tętnicze, zbadać piersi, wykonać badanie ginekologiczne i pobrać cytologię. U niektórych pacjentek lekarz może zlecić wykonanie dodatkowych badań, np. układu krzepnięcia czy stężenia enzymów wątrobowych – ALT i AST.

Wpływ tabletek dwuskładnikowych na ryzyko rozwoju nowotworów jest wciąż badany. Na razie wiadomo, że stosowanie tego rodzaju antykoncepcji zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jajnika nawet do 80% po 10 latach stosowania oraz raka błony śluzowej macicy (endometrium). Jednocześnie okazuje się, że u pacjentek przyjmujących tabletki dwuskładnikowe częściej wykrywa się nowotwory piersi i szyjki macicy – ale może mieć to związek z tym, że pacjentki te częściej poddają się badaniom.

Jeden hormon zamiast dwóch. Dla kogo tabletki jednoskładnikowe?

Drugim rodzajem antykoncepcji w postaci tabletek są tabletki zawierające tylko progesteron, tzw. „mini tabletki”. Ich działanie polega na zagęszczeniu śluzu szyjkowego, który staje się nieprzepuszczalny dla plemników. Tabletki te trzeba brać codziennie o tej samej porze, ponieważ już po 2-4 godzinach od zwyczajowej pory przyjęcia dochodzi do zmian w konsystencji śluzu. Współczynnik Pearla dla mini tabletek wynosi 0,5-5. U 40% kobiet stosujących tą metodę dochodzi do prawidłowych owulacji, w związku z czym środki te nie zapobiegają ciąży pozamacicznej. Ten rodzaj tabletek polecany jest kobietom karmiącym piersią (hormony nie przedostają się do mleka) oraz tym, które nie mogą stosować tabletek dwuskładnikowych – np. z cukrzycą, złą tolerancją estrogenów, z chorobami układu krążenia czy palących papierosy.

Tabletka „po”

Do grupy tabletek z progesteronem należą również środki antykoncepcji awaryjnej, tzw. „tabletki po stosunku”. Wskazaniem do ich użycia jest sytuacja, gdy zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła (np. zsunęła się prezerwatywa) lub doszło do stosunku bez zabezpieczenia. Mają one od 50 do 90% skuteczności. W okresie przedowulacyjnym ich działanie opiera się na zahamowaniu owulacji. Natomiast po owulacji tabletki te zmieniają skład śluzu szyjkowego i wpływają na błonę śluzową macicy, przez co staje się ona nieprzyjazna dla zapłodnionej komórki jajowej. Przeciwwskazaniem do zastosowania antykoncepcji awaryjnej są:

  • ciąża
  • nadwrażliwość na którykolwiek składnik preparatów
  • ciężkie choroby wątroby
  • zaburzenia zakrzepowo-zatorowe
  • nowotwory hormonozależne, np. rak piersi lub rak jajnika
  • karmienie piersią

Działania niepożądane obejmują natomiast m.in.: zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności, brak apetytu, wymioty, biegunka), zawroty i bóle głowy, zaburzenia nastroju, bóle mięśni i tkliwość piersi. Nie należy stosować antykoncepcji awaryjnej wielokrotnie w jednym cyklu miesiączkowym oraz jako rutynowej metody antykoncepcji.

Na polskim rynku dostępne są dwa preparaty, z których jeden dostępny jest bez recepty. Różnią się one substancją czynną i czasem możliwego podania.

Preparat z lewonorgestrelem jest tańszy, ale do jego wykupienia potrzebna jest recepta od lekarza. Środek ten należy przyjąć jak najszybciej, najlepiej do 12 godzin (ale nie później niż 72 godziny) po stosunku bez zabezpieczenia lub gdy zastosowana metoda zawiodła. Nie należy stosować go wielokrotnie w jednym cyklu miesiączkowym i traktować jako rutynowej metody antykoncepcji.

Środek z uliprystalem dostępny jest bez recepty. Zastosować go można w ciągu 120 godzin (5 dni) od stosunku bez zabezpieczenia lub w sytuacji, gdy użyta metoda antykoncepcji zawiodła. Przy jednoczesnym stosowaniu stałej antykoncepcji hormonalnej i przyjęciu tabletki z uliprystalem do czasu rozpoczęcia następnego cyklu zaleca się stosowanie dodatkowo antykoncepcji mechanicznej. W przypadku stwierdzenia ciąży po zastosowaniu uliprystalu należy wziąć pod uwagę możliwość ciąży pozamacicznej. Środka nie należy stosować podczas karmienia piersią, jak również nie powinno się karmić piersią tydzień po przyjęciu leku. Nie należy stosować tego preparatu wielokrotnie w jednym cyklu miesiączkowym i traktować jako rutynowej metody antykoncepcji.

Plastry antykoncepcyjne

Ich działanie opiera się na dwóch hormonach, estrogenie i progesteronie, które przenikają bezpośrednio do krwi. Progesteron zapobiega owulacji, zagęszcza śluz szyjkowy i sprawia, że jest on nieprzepuszczalny dla plemników oraz zmienia błonę śluzową macicy w taki sposób, że staje się ona nieprzyjazna dla zapłodnionej komórki jajowej. Estrogen natomiast wzmacnia działanie progesteronu i zapobiega nieregularnym krwawieniom z dróg rodnych.

Plastry nakleja się raz w tygodniu (najczęściej w 1., 7. i 15. dniu cyklu) na suchą i zdrową skórę brzucha, pośladków, ramion, pleców lub ud. Skuteczność wg indeksu Pearla to 0,9. U 5% kobiet plaster odkleja się przed czasem, a u 20% pacjentek występuje reakcja skórna. Przeciwwskazaniem do stosowania tej metody jest masa ciała powyżej 90 kg, ponieważ hormony przenikają do krwi w niewystarczającym stężeniu. Stosowanie plastrów antykoncepcyjnych może działać przeciwtrądzikowo.

Krążki dopochwowe

Są niewielkie (mają 4 mm grubości i 54 mm średnicy), miękkie i elastyczne. Zawierają dwa hormony, estrogen i progesteron, które stopniowo się uwalniają i zapobiegają owulacji oraz zagęszczają śluz szyjkowy. Kobieta sama zakłada krążek do pochwy, a czas jego działania to 21 dni. Indeks Pearla dla tej metody wynosi 0,65, a warunkiem skuteczności jest stykanie się z błoną śluzową pochwy (krążek nie musi obejmować szyjki macicy). Działanie krążka utrzymuje się do 3 godzin po wyjęciu, ale nie powinno się go wyjmować na czas stosunku.

Zastrzyki antykoncepcyjne

Metoda polega na domięśniowym wstrzyknięciu progesteronu, który hamuje owulację i zagęszcza śluz szyjkowy. Czas działania zastrzyku to 3 miesiące. Jest to metoda o wysokiej skuteczności (PI=0,3), ale trudno odwracalna – jeżeli po podaniu wystąpią dolegliwości lub nietolerancja leku, to niemożliwe jest przerwanie jego działania. Po zaprzestaniu stosowania wstrzyknięć powrót do płodności jest dłuższy niż po innych środkach hormonalnych. Zaletą tej metody jest m.in. to, że nie zwiększa ryzyka zakrzepicy i jest odpowiednia dla kobiet z nadwagą – masa ciała nie wpływa na skuteczność zastrzyków.

Implanty podskórne

Jest to dosyć nowa metoda, która już pojawia się w Polsce. Polega na wszczepieniu w wewnętrzną część ramienia niewielkiego (o długości 4 cm i średnicy 2 mm) pręcika, który ochronę przed zajściem w ciążę zapewnia przez 3 lata. Skuteczność implantów wg indeksu Pearla to 0,01-0,06. Jest to metoda łatwo odwracalna, ponieważ implant można w każdej chwili wyjąć.

Konsultacja merytoryczna: dr n. med. Lidia Walczak, ginekolog

Źródła:

  • „Położnictwo i ginekologia błyskawicznie”, Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
  • Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji.
  • Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie zastosowania lewonorgestrelu w antykoncepcji awaryjnej.
  • Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące przyczyn brak skuteczności antykoncepcji hormonalnej.
  • Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego na temat przezskórnej antykoncepcji hormonalnej.
  • http://www.nhs.uk/conditions/contraception-guide/pages/contraception.aspx
  • „Frequently asked questions. Birth control” The American College of Obstetricians and Gynecologists.
  • http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs351/en/
  • http://npr.pl/
  • Kodeks karny (Dz. U. 1997 nr 88 poz. 553).
  • „Wpływ systemu wewnątrzmacicznego uwalniającego lewonorgestrel Mirena® (Bayer) na prewencję i leczenie raka gruczołowego błony śluzowej macicy oraz na inne nowotwory złośliwe u kobiet” M. Jóźwik, M. Jóźwik, B. Modzelewska, M. Niewińska, M. Jóźwik, Ginekologia Polska, 2015, 86, str. 305-310.
  • Informacja dla pacjenta Jaydess® firmy Bayer.