Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Informacje ogólne

Jest to niedokrwistość, w której z powodu zbyt małej ilości żelaza w organizmie, powstają erytrocyty3 mniejsze niż prawidłowe i zawierające mniej hemoglobiny1.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest najczęstszą postacią niedokrwistości (aż 80% wszystkich przypadków) i występuje u 1-2% ludzi. Częściej chorują na nią kobiety – jest to związane z ich większym zapotrzebowaniem na żelazo (podczas miesiączek i w okresie ciąży oraz karmienia piersią).

Przyczyny

Niedobór żelaza powoduje zahamowanie tworzenia hemoglobiny.

Podstawowe przyczyny niedoboru żelaza to:

  • utrata krwi (jest to główna przyczyna)
    • przez drogi rodne – obfite miesiączki, krwawienia pomenopauzalne
    • przez przewód pokarmowy
    • z powodu urazów, w tym po operacjach
    • u wielokrotnych dawców krwi
  • zwiększone zapotrzebowanie, przy niedostatecznej podaży lub upośledzonym wchłanianiu
    • u wcześniaków i noworodków niekarmionych mlekiem matki
    • w okresie dojrzewania
    • w okresie ciąży i karmienia piersią
    • w trakcie leczenia niedoborów witaminy B12
  • upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego
    • stan po usunięciu żołądka lub jelita
    • zmniejszona kwaśność soku żołądkowego
    • dieta ubogobiałkowa, bogata w fosforany (jaja), szczawiany i herbatę (utrudniają one wchłanianie żelaza)
    • przewlekłe choroby jelit, np. choroba Leśniowskiego-Crohna
  • niedobory w diecie, np. źle zbilansowana dieta wegetariańska

Objawy

Poza objawami charakterystycznymi dla niedokrwistości, w anemii z niedoboru żelaza mogą występować objawy samego niedoboru żelaza. Są to:

  • spaczony, wybiórczy apetyt, np. na glinę, krochmal, kredę (czasami wyprzedza niedokrwistość)
  • ból, pieczenie i wygładzenie powierzchni języka, suchość w ustach
  • suchość skóry, bolesne pęknięcia kącików ust
  • blade, kruche paznokcie, z podłużnym prążkowaniem i rowkami
  • cienkie, łamliwe, o rozdwojonych końcach, łatwo wypadające włosy

Rozpoznanie

W morfologii na niedokrwistość z niedoboru żelaza wskazywać może zmniejszenie stężenia hemoglobiny1, zmniejszenie średniej zawartości hemoglobiny w erytrocycie3 (MCH) oraz zmniejszenie średniej objętości erytrocytu (MCV). Do stwierdzenia niedokrwistości z niedoboru żelaza potrzebne jest również zbadanie gospodarki żelazowej organizmu – w jej przebiegu zmniejszone jest m.in. stężenie ferrytyny i żelaza w surowicy.

Leczenie

Głównym zadaniem jest znalezienie i wyleczenie przyczyny niedoboru żelaza oraz uzupełnienie jego braków w organizmie, a celem – osiągnięcie prawidłowego stężenia hemoglobiny1 i ferrytyny5 we krwi. Najczęściej żelazo suplementuje się za pomocą tabletek doustnych (inna droga to podawanie preparatów dożylnie lub domięśniowo, ale stosuje się je tylko w wyjątkowych przypadkach). Przyjmować się je powinno razem z witaminą C, która zwiększa wchłanianie żelaza. Niektóre preparaty żelaza należy przyjmować na czczo, ponieważ wiele produktów żywnościowych zmniejsza jego wchłanianie. Żelazo przyjmowane doustnie może powodować ciemne zabarwienie stolca.

Poza suplementacją istotną rolę w leczeniu niedokrwistości spowodowanej niedoborem żelaza odgrywa dieta. Powinna ona opierać się na produktach bogatych w żelazo i w witaminę C, a eliminować te z nich, które utrudniają wchłanianie żelaza.

Produkty bogate w żelazo to m.in.:

  • pokarmy pochodzenia zwierzęcego: owoce morza (krewetki, ostrygi, małże), ryby, drób (kurczak i indyk), cielęcina i wołowina
  • warzywa: brokuły, zielona fasola, buraki, groszek, ziemniaki, szparagi, pietruszka, kukurydza, brukselka, soja, kalafior, marchew, kapusta, pomidory
  • orzechy i nasiona: pistacje, nasiona słonecznika, nasiona dyni, pistacje, migdały, kiełki pszenicy
  • pokarmy pełnoziarniste: brązowy ryż, kasza, pieczywo pełnoziarniste, płatki owsiane, otręby
  • owoce (nie są bogate w żelazo, ale w witaminę C, która ułatwia wchłanianie żelaza): cytrusy, truskawki, czarne porzeczki, aronia, brzoskwinia

Chorzy na niedokrwistość spowodowaną niedoborem żelaza powinni unikać takich produktów jak kawa, herbata, wyroby cukiernicze, słodycze, białe pieczywo i cukry.

Powikłania

Nieleczona niedokrwistość spowodowana niedoborem żelaza może prowadzić do:

  • ciągłego zmęczenia, zmniejszenia koncentracji, senności
  • zwiększonego ryzyka infekcji
  • zaburzeń pracy serca (np. tachykardii4, a nawet niewydolności serca)
  • zespołu niespokojnych nóg6  (RLS z ang. Restless legs syndrome) – niektóre przypadki tego schorzenia mogą być spowodowane przez niedokrwistość z niedoboru żelaza (nazywane są wtedy „RLS-em wtórnym”)

U ciężarnych nieleczona niedokrwistość z niedoboru żelaza może prowadzić do powikłań w czasie ciąży, a zwłaszcza podczas i po porodzie. Badania pokazują, że u kobiet w ciąży z niedoborem żelaza częściej dochodzi do wystąpienia depresji poporodowej i porodów przedwczesnych (czyli przed 37. tygodniem ciąży), a ich dzieci częściej rodzą się z niską masą urodzeniową, zaburzeniami poziomu żelaza i gorzej wypadają w testach sprawności umysłowej w późniejszym wieku.

Zalecane postępowanie

  • Przyjmuj zgodnie z zaleceniami preparaty żelaza przepisane ci przez lekarza.
  • Razem z preparatami żelaza przyjmuj witaminę C, żeby zwiększyć jego wchłanianie.
  • W diecie kładź nacisk na produkty zawierające żelazo i witaminę C.
  • Wykonuj badania kontrolne według wskazówek lekarza. Nie przerywaj terapii samodzielnie. Zazwyczaj organizm potrzebuje 4-6 miesięcy po unormowaniu wyników morfologii, aby uzupełnić niedobory żelaza w tkankach.
Konsultacja merytorycznarozwińzwiń

Lek. med. Anna Plucik-Mrożek, internista

Przypisyrozwińzwiń

1 Hemoglobina – Jest to białko zawarte w erytrocytach, którego głównym zadaniem jest przenoszenie tlenu; odpowiada ona za czerwoną barwę krwi.
2
Hematokryt – Jest to parametr oceniany w badaniu morfologii krwi. Określa stosunek komórek krwi do całej jej objętości.
3
Erytrocyty – Inaczej czerwona krwinka. Jej głównym zadaniem jest transport tlenu z płuc do tkanek organizmu.
4
Tachykardia – Inaczej nazywana częstoskurczem. Jest to przyspieszenie akcji serca powyżej 100 uderzeń na minutę.
5
Ferrytyna – Białko, które magazynuje zapasy żelaza w organizmie.
6
Zespół niespokojnych nóg – Dosyć częste schorzenie układu nerwowego. Powoduje ono zdecydowany, nieodparty przymus poruszania nogami i nieprzyjemne uczucie w stopach, łydkach i udach. Nie ustalono przyczyny; przebiega też w przebiegu niektórych chorób – RZS, mocznicy, itp.
7 Czynnik wewnętrzny IF – Jest niezbędny do przekształcenia witaminy B12 w postać aktywną. Wytwarzają go komórki błony śluzowej żołądka.
8
Niedokrwistość złośliwa - Inaczej choroba Addisona i Biermera. W jej przebiegu niedobór witaminy B12 spowodowana jest obecnością autoprzeciwciał przeciwko czynnikowi IF w żołądku oraz zanikowym zapaleniem błony śluzowej żołądka, które powoduje zmniejszenie wydzielania IF.
9
Choroba Leśniowskiego-Crohna - Jest to zapalenie, które może dotyczyć każdego odcinka przewodu pokarmowego, od jamy ustnej  do odbytu. Dokładna jego przyczyna nie jest znana. Zapalenie to prowadzi do zniszczenia i włóknienia ściany przewodu pokarmowego, czego następstwem mogą być przetoki i zwężenia.
10
Choroba autoimmunologiczna – Choroba, w której układ odpornościowy organizmu nieprawidłowo identyfikuje własne komórki jako obce i w ramach obrony wytwarza przeciwciała uszkadzające własne komórki.

Źródłarozwińzwiń
  • „Interpretacja badań laboratoryjnych” J. Wallach
  • „Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka” H. Ciborowska, A. Rudnicka
  • „Interna Szczeklika 2015”
  • www.nhs.uk
  • „Podstawy hematologii” W. Nowak, A. Skotnicki